شىمكەنتكە كەل, شىمبولات نەمەسە اقيقات ەشۋاقىتتا سونبەيدى

تىرشىلىكتىڭ مىڭ-سان تۇيتكىلىمەن سوناۋ كەڭەس وداعى دەي-تۇعىن كەزەڭىڭىزدە قىرعىزستان جاعىنا كوشىپ كەتكەن شىمبولات اتتى سىنىپتاسىم اراعا باقانداي وتىز جىل سالىپ كەلىپ تۇر. سانسىز سۇراقتارى مەن ءمان-مازمۇنىمەن سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت شىركىن قايران دوسىمنىڭ قاباعىنا ءوز ورنەگىن سالىپتى. شىمكەنتتەيىن شاھارىڭىزعا كوپتەن كەلمەگەندىگى كورىنىپ تۇر. ول ءۇشىن كەلبەتتى كەنت كوكتەن سالبىراپ تۇسە قالعانداي. – بىزدەن بار عوي, ەلۋ, جو-جوق, ءتىپتى ءجۇز جىل ىلگەرىلەپ كەتىپسىزدەر, – دەدى دوسىم. «ءبىز» دەيدى. ونىسى قىرعىزستاندى مەڭزەگەنى. ەندى وتىز جىل سول جاقتىڭ سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتقاننان سوڭ مەنشىكتەپ العانى دا. كەلىنشەگى قىرعىز جاقتىڭ قىزى ەدى. شىمبولات ءۇشىن شىمكەنت تارس جابىق, بىتەۋ الەم سياقتى. تۋعان ەلگە دەگەن سارىتاپ ساعىنىشىن كەۋدەسىنە تۇمشالاپ جەتكەن دوسىما كۇن شۋاقتى شاھاردىڭ ايتۋلى, كورىكتى, تاريحي جەرلەرىن كورسەتىپ شىعۋ ءۇشىن تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتەتىن جول كورسەتۋشى گيد بولۋى­ما تۋرا كەلدى. اۋەلى قىرعىزستاندىق دوسىما شىمكەنت قالاسىنىڭ تمد جانە ەۋرازەق-تىڭ تاڭ­داۋلى قالاسىنا اينالىپ, ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالعانىن ماقتانىشپەن ايتىپ ءوتتىم. شىمبولات شىناشاقتاي شاعىندا شەشەسى­مەن بىرگە «قىرعى بازارعا» كەلگەن كورىنەدى. «سول ماڭدى ءبىر كورسەم» دەپ كوكورىم كەزىن كوكسەگەن دوسىم قولقا سالعان سوڭ نە تۇرىس بار, تاكسي ۇستاپ «كول» ايالداماسىنا تارتىپ كەتتىك. «ءشامشى» گۇلزارىن كورگەندە دوستىم تاڭ-تاماشا قالدى. اۋماعى زامان تالابىنا ساي اباتتاندىرىلعان «نەكە سارايى» اسقاقتاپ تۇر ەدى. جاس شىركىنگە جىل مەزگىلى توسقاۋىل قويا ال­عان با, ءبىر توپ كوڭىلدى جاس قىزىلدى-جاسىلدى كيى­نىپ ءسان-سالتاناتىمەن «نەكە سارايىنان» شى­عىپ كەلە جاتتى. ك ۇلىمكوز ارۋ توڭىرەككە ءجاۋدىر كوزدەرىمەن ەركەلەي قارايدى. ونىڭ وتتى جانارىنان مۇز ەكەش مۇز دا ەرىپ كەتكەندەي مە, قالاي ءوزى؟ شىركىن-اي, سول ءبىر بۇلا كۇندەر قايتا اينالىپ كەلىپ, تىلسىم ءبىر كۇشتىڭ قۇدىرەتىمەن وسى توڭىرەككە قاس-قاعىم ساتكە بولسا دا تەپسە تەمىر ۇزەتىن جيىرما بەس جاسىمىزدا تاستاپ كەتسە عوي... – مۇندا ءارتۇرلى مادەني شارالار وتەدى. الاڭعا ادامدار سىيماي كەتەدى, – دەپ جاتىرمىن. تاۋكە حان داڭعىلى مەن ب.مومىش ۇلى كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ورتالىق سۋبۇرقاق جانە جاستار اللەياسىنداعى «قىزعالداق» كومپوزيتسياسى جاڭا حايتەك تەحنولوگياسى بويىنشا شىنىدان جاسالعان. سۋبۇرقاق ماڭىندا گرا­نيت تاستاردان قاپتالعان جازدىق ساحنا بار. ما­ڭايى جارىق شامدارمەن تۇندە تىپتەن اي­شىق­تالىپ كورىنەدى. باسسەينگە جاپسارلاس دەلفيندەر ايدىنعا انە-مىنە شورشىپ تۇسكەلى تۇرعان ءتارىزدى. اباي ساياباعى وسى ماڭنان تاياق تاستام جەردە ەدى. ب.مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىنە سوعىپ, ودان ءارى باققا جاياۋلاتىپ تارتىپ كەتتىك. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ عيماراتىنىڭ اۋلاسىنداعى جاستار اللەياسى, جول ورتالارىنا قويىلعان ءتۇرلى ءمۇسىن-ەسكەرتكىشتەر, تۇندە «جانىپ» تۇراتىن ەلىكتەر, سايگ ۇلىكتەر, قاز-ۇيرەكتەرگە قاراپ شىمبولات كىدىرە بەرگەن. «اباي» ساياباعىندا حاكىم اباي مۇراجايىنا ءبىراز كىدىرىستەدىك. مۇراجاي الدىنداعى ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلدىڭ تۇعىرىنا توقتاپ وتتىك. سپورت الاڭدارى مەن جاڭادان بوي كوتەر­گەن تسيرك, شەكاراشىلارعا, اۋعان سوعى­سى ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتەر, كوركەمسۋرەت گالەرەياسىن ارالاپ بىتكەنىمىزشە ءبىر تاۋلىك جوعالتتىق. «داڭق» مەموريالىنا بارعاندا شىمبولات تىپتەن دەگبىرسىزدەنىپ كەتتى. وڭتۇستىكتەن ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان 140 مىڭنان استام ادامنىڭ اتى-جوندەرى گرانيت تاستارعا قاشالىپ جازىلعان عوي. شىمبولاتتىڭ اكەسىنىڭ اتى جازىلعان گرانيت تاستى تاپتىق. – ءبىزدى دە ۇمىتپاپتى, – دەپ شىمبولاتتىڭ كوزىنە شىق قوناقتادى. مەن بىلگەنىمدى ايتىپ كەلەمىن. «داڭق» مەموريالى كەشەنىنىڭ ۇزىندىعى – 285 مەتر, ەنى – 22 مەتر, جالپى اۋماعى – 6 300 شارشى مەتر. مۇنداعى ءمارمار تاقتاعا 51 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, «داڭق» وردەنى تولىق يەگەرلەرىنىڭ جانە 1 حالىق قاھارمانىنىڭ اتى-جوندەرى قاستەرلەپ جازىلىپ, ىلىنگەن. ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى – 9,7 مەتر. جالپى اۋماعى – 4 250 شارشى مەتر. كەشەن اۋماعىنا ەكى جەردەن كۇمبەزدى شاتىر مەن ورىندىقتار, جارىق شامدار ورناتىلعان. وسى «داڭق» مەموريالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىستى. ورداباسى الاڭىنداعى تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن دا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى كەلىپ اشتى. «رامىزدەر» الاڭى كەشەنىندە ەلىمىزدىڭ كارتاسى تاڭبالانىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ: «دۇنيەدە تاۋەلسىز قازاق ەلى بار. الەمدە ەگەمەن قازاقستان بار. ونىڭ كوپۇلتتى, ىنتىماقشىل حالقى بار. قۋاتتى ەكونوميكاسى, سەنىمدى ساياسي جۇيەسى بار. ەڭ باستىسى – بۇگىننەن نۇرلى, بۇگىننەن كەمەل بولاشاعى بار. سول كۇنگە بەرىك سەنىم بار!» دەگەن ءسوزى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» 1991 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنان ءۇزىندى جازىلعان. تاۋەلسىزدىك الاڭىنا التىن كوپىر ارقىلى كوتەرىلەسىز. الاڭداعى مادەني كەشەندەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. «وتان – انا» تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. ەلباسى تاۋەلسىزدىك الاڭىنا شىنار اعاشىنىڭ كوشەتىن ەكتى. ول بۇگىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ سيمۆولى سياقتى بيىككە ورمەلەپ بارادى. وسى «التىن كوپىردەن» ءوتىپ بارا جاتىپ, كونە كەنتتىڭ كەلبەتىن جارتىلاي بولسا دا كوزبەن شولىپ وتەسىز. تاۋەلسىزدىك ساياباعىنىڭ تەمىرجول ۆوكزالىنا قاراي شىعا بەرىسىندە ۇلكەن قاقپا ورناتىلعان. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي سالىندى. «تاۋەلسىزدىك قاقپاسى» اتالادى. «تەمىرجول» دەپ قالدىق. قابانباي باتىر ەسكەرتكىشىنە ءتاۋ ەتىپ, الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنا جولاۋشىلار مەن جۇك تيەپ الىپ سىرعىپ جاتقان وتاربالار ايالداماسى – تەمىرجول ۆوكزالى دا بۇگىندە تانىماستاي وزگەرگەن. تەمىرجول ۆوكزالى الدىنداعى الاڭدا «جىبەك جولى» كومپوزيتسياسى تۇر. ول ءتورت مۇسىننەن قۇرالعان. اق مۇنارا ءمارمار تاستان جاسالعان. مۇنارانىڭ جوعارى جاعىنداعى ساعات ۋاقىت شىركىننىڭ پويىز دونعالاقتارىنداي تولاس تاپپايتىنىن, تولاسسىز سىرعىعان دۇنيەنىڭ ولشەۋلى ەكەنىن بىلدىرگەندەي جۇرەكتى سىزداتا سىرت-سىرت ەتەدى. شىم قالاداعى اسانباي اسقاروۆ اتىنداعى دەندرولوگيالىق ساياباق بۇگىندە تولىعىمەن قايتا جوندەلىپ ءبىتتى. مۇنداعى سۋ جۇيەلەرى قالپىنا كەلتىرىلىپ, ىشكى جولدار, اتپەن جانە ۆەلوسيپەدپەن جۇرەتىن جولدار رەتتەلدى. دەن­درو­ساياباق ىشىندە ارداگەرلەر اللەياسى اشىلدى. كىرەبەرىستەگى قاقپا (اركا) كۇن نۇرىنا شا­عى­لىسىپ, كەرەمەت ءبىر كوركەمدىك سىيلاپ تۇرادى. ساياباق سىرتى قورشالىپ, قىزمەتتىك ءۇي­لەر جاڭعىرتىلدى. وسىنداعى كول كەلبەتى كەلۋ­شىلەردى قىزىقتىرادى. ونىڭ ۇستىنەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر كوپىر ارقىلى ءارى-بەرى وتە الادى. كوپىر ۇستىندە تۇرىپ ايدىنداعى اققۋلاردى تاماشالايدى. كوپىر پليتكالارمەن كومكەرىلگەن. 4 مىڭ شارشى مەترگە اياقجول توسەلگەن. بەس جۇزگە جۋىق شام ساياباق ىشىنە ساۋلەلى نۇر سەبەلەيدى. تىنىعۋشىلار ءۇشىن بارلىق جاع­دايلار بار. دەندروساياباق قالانىڭ وكپەسىن تازالاپ تۇرعان بىردەن-ءبىر اكۆاروم ىسپەتتەس. وسىنداعى ۆولەرگە 20 ءتيىن, 4 ەلىك پەن تارعىل بۇعى, 10 تاۋىس جىبەرىلگەن. ايدىن بەتى جازدا اققۋ-قازدان كورىنبەيدى. كول تەرەڭىنە بىلتىر 20 000 ءداۋماڭداي بالىق جىبەرىلگەن. دەندروساياباقتا ءداستۇرلى مەرەكەلەر مەن سالتاناتتار ءجيى بولىپ تۇرادى. بۇل – جاستار مەكەنى. سوندىقتان وسىندا «جاس جۇبايلار» اللەياسى اشىلعان. اللەياداعى جاس جۇبايلار ءمۇسىنى ءوز جاراسىمىن تاپقان. باق ىشىندە كوپتەگەن سۋبۇرقاقتار, جان-جانۋارلار مۇسىندەرى, باسقا دا كەسكىندەمەلەر تىنىعۋشىلارعا تاماشا اسەر سىيلايدى. «ماحاببات پاتشالىعى» سارقىراماسى سيقىرلى الەمگە سۇڭگىتىپ, عاجايىپ سەزىم بەسىگىنە بولەيدى... «شىندىقتىڭ كوبىنەسە قاراپايىم بولاتىنى سونشالىق, ءتىپتى, وعان جۇرت سەنە بەر­مەيدى», دەپتى ف.لەۆالد دەگەن دانىشپان. ال قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى عابيت مۇسىرەپوۆ: «شىندىققا قيانات جاساماۋىمىز كەرەك» دەگەن-ءتىن. وسى ەكى قاعيداتتى قانات ەتكەن مەن ءتىپ­تەن رەسميلەنىپ كەتتىم بىلەم, كوزبەن كور­گەن­دەرىمىزگە بىلگەندەرىمدى قوسىپ, قوناقتى قالجىراتتىم-اۋ, شاماسى. جوق, قاتەلەسىپپىن. شىمبولاتىم شيراق. – ءبىر ۇلىم ماسكەۋدە, ەكىنشىسى استانادا وقيدى. ەكى ۇلىم بىشكەك جاقتا ءسىڭىسىپ قالدى. ەكەۋىنىڭ دە ءوز شارۋاسى, بيزنەسى بار. كىندىك كەسكەلى كورگەنى سول جەر بولعاننان سوڭ با, مۇندا كەلگىلەرى جوق. بىراق, مەنىڭ وتانىم – قازاقستان. وقۋداعى ەكى ۇلىمدى قايتكەندە دە قازاقستاندا قالدىرامىن. ويتكەنى, قازاقستان ماڭگىلىك ەل بولماق. شىمكەنتتە ەكى ءىنىم بار. بيزنەستەرى دوڭگەلەنىپ تۇر. نەمەرەلەرىمدى الىپ وسىندا كوشىپ كەلۋگە ءبىرجولاتا بەكىندىم. سەبەبى, شىمكەنت – جاستار قالاسى. ولار وسىندا ءبىلىم الادى, وقيدى, ءوسىپ-ونەدى. وعان بارلىق جاعدايلار بار. قاراڭىزشى, بۇگىنگى شىمكەنت قانداي كەرەمەت. ەرتەڭگىسى بۇدان دا جارقىن ەمەس پە؟ نەمەرەلەرىم وسىنداي ۇلكەن قالادا ءبىلىم الىپ, بولاشاقتارىنا باعدار تۇزسە قانداي باقىت, – دەپ شىمبولات ءوزىنىڭ شىڭىراۋ ويىنا شومدى. – سەن بىلەسىڭ بە؟ – دەپ ءسوزىمدى ساباقتادىم. – ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولا­شاق» اتتى جولداۋىندا: «قازاقستاننىڭ العاشقى زاماناۋي ۋربانيستىك ورتالىقتارى ءىرى قالالار – استانا مەن الماتى, ودان سوڭ شىمكەنت پەن اقتوبە بولادى. ولار حالىق­تىڭ جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ شوعىرلانۋ ورتالىعىنا اينالادى, ساپالى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, الەۋمەتتىك-مادەني قىزمەتتەر كورسە­تىلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. – ءيا, شىمكەنتتە تۇرۋ ۇلكەن باقىت قوي, – دەدى شىمبولات. – قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋى, وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋى, الەمگە ءوزىن تانىتا ءبىلۋى ءبىزدىڭ كورەگەن باسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارقاسىندا, – دەدىم مەن. – وعان داۋ بار ما؟ – ال, وڭتۇستىكتەگى, ونىڭ ىشىندەگى وبلىس ورتالىعىنداعى وسىناۋ قىرۋار تىرلىك ەلباسىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسۋدا. – اسقار باۋىرىمىزدىڭ باستامالارى بەك جاقسى ەكەن. – دۇرىس ايتاسىڭ, بۇل جولى ونىڭ رۋحا­نيات سا­لا­سىنداعى ەڭبەكتەرىن عانا ايتىپ ءوتتىم. ەكو­نوميكادا, الەۋمەتتىك ءومىردىڭ باسقا دا سالالارىندا قول جەتكەن تابىستارىن ايتساق, تاعى دا ۇزاققا سىلتەۋىمىز مۇمكىن. ايتپاقشى, كوشىپ كەلەر بولساڭ, ۇلدارىڭ دا, ءوزىڭ دە جۇمىسسىز قالمايسىڭ, وبلىس اكىمدىگى جانىنان قۇرىلعان «شىمكەنت-يننوۆاتسيا» جشس مەن «كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ» ورتالىعى, سونىمەن بىرگە, «ماكسيمۋم» ايو سەكىلدى قارجى ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيدى, – دەدىم مەن. – ءسوز جوق, ورالامىن. وندا دا تەك شىم­كەنت­كە كوشىپ كەلەمىن, – دەپ قوشتاستى شىمبولات دوسىم. تاريحى ءسات-سايىن وشپەستەي بولىپ ءمارمار تاسقا جازىلىپ جاتقان شۋاقتى شاھارعا تەزىرەك كەلۋىڭە تىلەكتەسپىن, دەدىم مەن ىشتەي. سابىربەك ولجاباي, قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.