جەڭىل ونەركاسىپتىڭ اۋىر پروبلەمالارى
شىندىعىنا كەلسەك, ءبارىمىز دە وزگەنىڭ كيىمىن كيىپ ءجۇرمىز. ءيا, كورشىلەردىكى, ودان قالدى كورشىنىڭ كورشىسىنىكى. نە كەرەك, ايتەۋىر بىزدىكى ەمەس. سەنبەسەڭىز, ۇستىڭىزگە ءۇڭىلىپ كورىڭىز... ۇيالعان تەك تۇرماستىڭ جايىمەن بازارعا باعىت الدىق. «قازاقستاندا جاسالعان» كيىم ىزدەپ ءجۇرمىز. جاعالاي يمپورت. الەمدىك برەندتەردى بىلاي قويعاندا, شەتەلدىڭ ارزانقول تاۋارلارىنان-اق كوز سۇرىنەدى. «مىنالار قاي جاقتان؟» دەگەنىمىزشە بولعان جوق, ساتۋشى زۋىلداي جونەلدى: «قاندايى كەرەك, بىزدە ءبارى ساپالى, تۇركيا, رەسەي, گەرمانيا...». «وزىمىزدىكى جوق پا؟». «ءا-ءا, ارزان ىزدەدىڭىزدەر عوي, وندا قىتاي, قىرعىزدان بار...». «قازاقستاننان شە؟». «قازاقشا كيىم؟ وندايلار ەكىنشى قاباتتا, قامزول, شاپان, ءبارى سوندا بار». «قازىرگى زامانعى كيىمدەر شە؟». جوق! كەيدە «وسى قىتاي بولماسا, جالاڭاش قالار ما ەكەنبىز دەپ ويلايسىڭ. ءتىپتى, ءىش كيىم مەن ش ۇلىقتىڭ ءوزىن شەتەلدەن كيگەن سوڭ قايتەرسىز. سەبەبى, ءوز ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىبى جەمىسىن جەگىزە الماي ءجۇر. اتاۋى جەڭىل بولعانىمەن, بۇل ونەركاسىپتى دامىتۋ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن استە اۋىر بولعان سىڭايلى. ماسەلەن, جەڭىل ونەركاسىپتە ءبىز ءوز-ءوزىمىزدى تاۋارمەن 9 پايىز شاماسىندا عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىر ەكەنبىز. بۇل قاۋىپتى, ارينە. اسا قاجەتتى, ءبىرىنشى كەزەكتەگى تاۋارلاردى دا سىرتتان تاسيمىز. بىلايشا ايتقاندا, يمپورتقا تاۋەلدىمىز. ال مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن, ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن ءبىز ءوز-ءوزىمىزدى كەم دەگەندە 30 پايىز تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان قانشاما كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر دەسەك تە, بۇل سالانىڭ بەرەكەسى كىرەر ەمەس. قابىلدانعان باعدارلامالار بار, بىراق ناتيجە جوق. سوعان قاراعاندا جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ ماسەلەسى ءالى دە ءجىتى ءمان بەرىپ, «ماي شاممەن» قاراۋدى قاجەت ەتەتىندەي. ماسەلەن, قازاقستان ماقتا, ءجۇن, تەرى سياقتى شيكىزاتتارعا باي بولا تۇرا, ەل ىشىندە وڭدەۋ ءىسى وركەندەمەگەن. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ەشتەڭە وڭدەي الماي وتىرمىز. بۇل سالاعا كەلىپ جاتقان ينۆەستور تا جوقتىڭ قاسى. ەگەر دە ەلىمىزگە سىرتتان تاۋار اعىلماسا, ينۆەستور اتاۋلى ويلانباستان كەلەر مە ەدى, كىم بىلگەن؟ سوندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار دا, جاڭا جۇمىس ورىندارى دا اشىلىپ, باسەكەگە قابىلەتتى تاۋار دا شىعارىلار ما ەدى. بىلاي الىپ قاراساق, بۇل سالانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى وتە زور. جەڭىل ونەركاسىپ حالىقتى جۇمىسپەن جوعارى دەڭگەيدە قامتيتىن الەۋمەتتىك سالا بولعاندىقتان, كەز كەلگەن مەملەكەتتە ەرەكشە مانگە يە. مىسالى, قىرعىزستان بۇل سالاعا قوسىمشا قۇن سالىعىن سالمايدى, مۇنداي ءادىس تۇركيادا دا بار. ءۇندىستاندا جەكەلەگەن قورلار قولداۋ كورسەتەدى. قىتاي ەلى وندىرىسشىلەرىنە سۋبسيديا بەرەدى ەكەن. ال جەڭىل ونەركاسىپكە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن كورەيا, جاپونيا سىندى ەلدەر 70-80 پايىز ءوز ونىمدەرىن تۇتىنادى دەسەدى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى – تۇرعىندار ءۇشىن جۇمىس ورنى. ماسەلەن, ءۇندىستان, تۇركيا, قىتايدا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا تۇرعىنداردىڭ 21 پايىزى جۇمىس ىستەسە, قىرعىزستاندا حالىقتىڭ 30 پايىزى ءوز ناپاقاسىن وسى سالادان تابادى ەكەن. ال ءبىز ەل-جۇرتتى سىرتتان دايىن ءونىم اكەلىپ كيىندىرىپ وتىرمىز. انىعىن ايتقاندا, ەلىمىز قىتايعا, قىرعىزستانعا, تۇركياعا ينۆەستيتسيا سالىپ وتىر دەگەن دۇرىس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ اقشاعا ول جاقتا قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر. ولاي دەيتىنىمىز, بىزگە سىرتتان كەلەتىن كيىم-كەشەك كيلولاپ ەمەس, توننالاپ اكەلىنەدى. ال بۇدان سىرتقا از اقشا كەتىپ جاتپاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىزدىڭ باستى كەمشىلىگىمىز دە وسى – سىرتتان كەلگەن تاۋاردى ىشكى رىنوكقا ەمىن-ەركىن كىرگىزە سالاتىندىعىمىزدا جاتقانداي. بۇل رەتتە «ساۋدا قىزمەتى تۋرالى» زاڭدى بەلشەدەن باسىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. قازىر ءتىپتى, ءوز ەلىمىزدىڭ ءونىمىن تالاپ ەتپەك تۇگىلى, شەتەلدەن كەلگەن تاۋارلار ساپاسىنا دا جاۋاپ بەرىپ جاتقان ادام جوق. «Made in .... » دەگەن جاپسىرماعا وزدەرى قالاعان ەلدىڭ اتىن جازىپ وتكىزە بەرەدى. ساۋداگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بىزدە ءونىمنىڭ كيلوسىنا 0,6 ەۋرو تولەپ, تاۋاردى كەدەننەن ەش كەدەرگىسىز ەنگىزە الادى ەكەن. ەڭ باستىسى, اقشاسىن تولەسەڭ بولعانى. قانشا سوماعا قانداي كولەمدە تاۋاردىڭ كىرىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. ال باسقا ەلدە شەكتەۋ بار, 50 كيلو كىرگىزۋگە قۇقىلىسىڭ, ودان اسسا, مىندەتتى تۇردە دەكلاراتسيا قاجەت. بىزدە ەكى تونناعا دەيىن تاۋار اكەلە الاتىنىن ەستىگەنىمىزدە ەرىكسىز تاڭدانىستىق. الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىنە شەتەل تاۋارلارى بۇلاي ەمىن-ەركىن كىرە المايتىن شىعار. وسىنىڭ ءوزى ەل نارىعىن ساپاسىز تاۋارلارمەن تولتىرىپ, ءوز وتاندىق وندىرىسشىلەرىمىزگە كەڭ قانات جايىپ, تىنىستاۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرعانى ايدان انىق. ءيا, وسىنىڭ سالدارىنان بۇل سالاداعى ءبىزدىڭ وندىرىسشىلەر قالىڭ بۇقارا تۇتىنا قوياتىن ءجىبى ءتۇزۋ كيىم-كەشەك شىعارا الماي وتىر. ءوندىرىس نەمەسە قانداي دا ءبىر قوعامدىق قىزمەت سالاسىنا ارنالعان «سپەتسوۆكالار» (ارنايى جۇمىس كيىمدەرى) مەن «فورمالار» تىگۋدەن ارىگە اسا الماي كەلەدى. جەڭىل ونەركاسىپ دەگەندە سول «سپەتسوۆكالاردى» كورمەگە شىعارىپ ءمازبىز. ال قازىر ۇستىمىزگە «سپەتسوۆكا», اياعىمىزعا «رەزەڭكە ەتىك» كيىپ جۇرەتىن زامان با؟ ءارى كەتكەندە وتاندىق ءونىم دەگەندە, مەرەكە-تويدا كيىلەتىن از-مۇز ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى العا تارتامىز. ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ دەرەكتەرى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا 2012 جىلى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2819,7 ملن. تەڭگە سوماعا 23 جوبا قولداۋ تاپتى دەيدى. «جاڭا بيزنەس-باستامالاردى قولداۋ» اتتى ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا 814,7 ملن. تەڭگە سوماعا 19 جوبا, «كاسىپكەرلەردىڭ ۆاليۋتالىق قاتەرلەرىن تومەندەتۋ» اتتى ءۇشىنشى باعىتى بويىنشا 2004,9 ملن. تەڭگە سوماعا 4 جوبا قولداۋعا يە بولعان. «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ارنايى جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى ءۇشىن ليزينگ ءمانى 150 ملن. تەڭگەدەن 75 ملن. تەڭگەگە دەيىن, ياعني ەكى ەسەگە تومەندەتىلگەنى تاعى بار. جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءىرى ورتا توقىما كاسىپورىندارىنىڭ جانە وڭىرلەردىڭ سانى 68-ءدى قۇرادى, توقىما بۇيىمدار ءوندىرىسى – 34, كيىم ءوندىرىسى – 27, بىلعارى جانە وعان جاتاتىن ونىمدەر وندىرىسىندە جەتەۋ دەپ تىزبەكتەگەن ەكەن. جامان كورسەتكىش ەمەس. بىراق ودان قاراپايىم حالىققا قاجەتتى تاۋارلار شىقپايتىن سياقتى. شىقسا, نەگە ءبىز «بازاردان» بايقامايمىز؟ نەگە كيمەيمىز؟ جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋعا بايلانىستى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما دا قابىلداندى. وعان قوسا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بار. بىلتىرعى جىلدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا 707 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ستاتيستيكا مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, بۇل سالانىڭ دامۋى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 جارىم ەسەگە وسكەن. ەڭبەك ونىمدىلىگى 1 جارىم ەسەگە. ماقتامەن قامتاماسىز ەتۋ 100 پايىز, توقىماداعى ۇلەس – 77, ماتا تاۋار – 42, سپورتتىق كيىمدەر – 8, ش ۇلىق 5 پايىز, كيىم-كەشەك بويىنشا باس كيىمدەردى تىگۋ 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 3 ەسەگە ارتسا, نارەستە كيىمى ءبىر جارىم ەسەگە ءوسىپ وتىر. 2014 جىلعا قاراي جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى دايىن ءونىم ەكسپورتى 2008 جىلعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە وسپەك. ال, ەڭبەك ونىمدىلىگى بولسا, 1,5 ەسەگە ارتادى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 50 پايىزعا ۇلعايعان. ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. جوعارىعا جەتەتىن ەسەپ وسىنداي. ەسەپكە ەش كۇمانىمىز جوق. تەك ناتيجەسىن نەگە كورمەي جاتىرمىز دەگەن قاراپايىم عانا سۇراق تۋىندايدى. جالپى الار بولساق, ەرتەدەن قازاق كيىم تىگۋدەن ەشكىمنەن كەم تۇسكەن ەمەس. وقالى شاپان, بۇرمەلى كويلەك, كەستەلى ورامال, قۇندىز بورىك تىككەن, التىنمەن اپتالعان, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن ات-ابزەلىن جاساعان قازاق ەمەس پە ەدىك؟ ەندەشە قازىرگى زاماناۋي كيىمدەر تىگۋگە نەگە شاماسى جەتپەي وتىر دەسەڭىزشى! ءتىپتى, سوناۋ كەڭەس كەزىندە دە جەڭىل ونەركاسىپ ەلىمىزدەگى ەڭ دامىعان سالانىڭ ءبىرى بولعان دەسەدى. سول كەزدەگى كورسەتكىشتەرگە قاراساق, بىزدەگى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەس سالماعى 15,8 پايىزعا جەتىپ, ەل بيۋدجەتىنىڭ 25 پايىزىن قۇراعان ەكەن. ال مۇنداي كورسەتكىش الەمدى تاۋارىمەن جاۋلاپ العان قىتايدىڭ وزىندە ءالى كۇنگە دەيىن بولماعان. دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بۇگىندە اسپان استى ەلىندەگى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ۇلەس سالماعى 10 پايىزدى كورسەتەدى, بۇل قىتاي مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزى. ءىس جۇزىندە وزىندىك تابيعي رەسۋرستارى جوققا ءتان تۇركيادا دا بۇل سالانىڭ ۇلەس سالماعى 10 پايىز, جەڭىل ونەركاسىپتەن تۇسكەن قارجى ەل بيۋدجەتىنىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى. كەزىندە الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتىنىڭ ونىمدەرى ءوزىمىزدى قويىپ, شەتەل استى دەسە, بىرەۋ سەنىپ, بىرەۋ سەنبەس. بۇل كاسىپورىن كەڭەس وداعىنداعى ەڭ ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءبىرى بولىپتى. قۇردىمعا كەتكەن وسىنداي كاسىپورىندار ءار وبلىستا قانشاما. ال قازىر زاۋىتتاردىڭ جوقتىعىنان قازاقستاندىق ماقتانىڭ 80-90 پايىزى ەكسپورتقا تومەن باعامەن كەتىپ, كەرىسىنشە, سودان جاسالعان ماقتا-ماتا تاۋارلارى وزىمىزگە قىمبات باعامەن اكەلىنۋدە. مۇنىڭ ورنىن تولتىرماققا, ەلىمىزدە ماقتا-ماتا سالاسىن دامىتۋعا بايلانىستى كلاستەردى دامىتۋ قولعا الىنعان ەدى. وعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تاڭدالىپ الىندى. بىراق بۇل دا ءبىزدى كيىم-كەشەكپەن قارىق قىلا المادى. «Oxy Textile» جشس شىمكەنت قالاسىنداعى «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاعى توقىما كلاستەرى اياسىندا جۇزەگە اسقان العاشقى تابىستى جوبالاردىڭ ءبىرى. جوعارى ساپالى ماقتا ونىمدەرىن شىعاراتىن كەشەندى اۆتوماتتاندىرىلعان ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسى قازاقستاندىق شيكىزاتتى وڭدەۋگە باعىتتالعان بولاتىن. ماسەلەن, ماقتا ءجىبىن الۋ ءۇشىن شيكىزات 2 رەت وڭدەۋدەن ءوتۋ ارقىلى قۇنى 4 ەسەگە دەيىن وسە تۇسەدى. سونىمەن قاتار, كاسىپورىن شىعاراتىن ءونىم ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلادى». مىنە, 2010 جىلدىڭ قازان ايىندا ىسكە قوسىلعان «Oxy Textile» جشس تۋرالى وسىلاي دەلىنگەن ەدى. الايدا, كاسىپورىن جارىتىپ جۇمىس ىستەمەدى. ماقتادان ءجىپ يىرەتىن فابريكانىڭ جوباسىن قارجىلاندىرۋعا 5,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان. جىلىنا 6 مىڭ توننا ءجىپ يىرەتىن فابريكادا 260 ادام جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەدى. سول جىلى-اق «ەڭ ۇزدىك كاسىپورىن» نوميناتسياسىندا «التىن ساپا» سىيلىعىن الىپ ۇلگەردى. بىراق, بىرنەشە ايدان كەيىن كاسىپورىن توقتاپ قالدى. ايتىلعان جەلەۋ – شيكىزاتتىڭ جوقتىعى. توقىما ونەركاسىبىن كەڭەيتۋ ارقىلى وڭتۇستىك ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك بولعان ەڭ قىمبات جوبا – «يۋتەكس.كز» كاسىپورنىنا دا ميللياردتاعان قاراجات جۇمسالدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جوبانىڭ قۇنى 19,3 ميلليون دوللاردى قۇراعان. جوبادا ءشيتتى ماقتانى اقىرىنا دەيىن وڭدەۋ كوزدەلگەن. الايدا, بۇل كاسىپورىننىڭ ءتىپتى, عيماراتى دا سالىنىپ ۇلگەرمەدى. «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا تەك قاڭقاسى تۇرعىزىلىپ, كونتەينەرلەر ورناتىلعان. «شىمكەنت كاشەمير» زاۋىتىنىڭ دا تاعدىرى وسىعان ۇقساس. كەزىندە ۇلكەن ءۇمىت ارتىلعان بۇل جوباعا 560 ميلليون تەڭگە جۇمسالدى. بۇگىندە مۇندا 230 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, شىعارىلعان تاۋار الىس جانە جاقىن شەتەلدەرگە جونەلتىلۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا, وسىندا جەتكىزىلگەن شەتەلدىك قوندىرعىلار سول كۇيى ىسكە قوسىلمادى. كاسىپورىنداردىڭ تۇرالاپ قالۋىنا باستى سەبەپ – سول باياعى شيكىزات ماسەلەسىنىڭ شەشىلمەۋى. بۇدان بولەك, كاسىپورىننىڭ قارجى اينالىمى دا از كورىنەدى. وسىلاي ءتۇرلى ماسەلەلەر تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. اينالىپ كەلگەندە, قولعا العان جوبالاردان ناقتى ناتيجە جوق. ەڭ وكىنىشتىسى, وسى جوقتىڭ سوڭىندا وزىمىزدە كيىم جوق. بۇلاي دەمەسكە امال نەشىك, ايتپەسە قازاقشا, ياعني ۇلتتىق كيىم عانا ەمەس, قازىرگى زامانعا لايىق قازاقستاندىق كيىم-كەشەكتى دە كيىپ جۇرمەس پە ەدىك... دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».
