ءبىلىم ستاندارتىنداعى الا-قۇلالىق مۇعالىمدەر دايىنداۋ ءىسىن ماندىتپاي وتىر

ەلىمىز جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىعان ەلدەردىڭ ءبىلىم ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋ مەن دۇنيەجۇزىلىك باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايارلاۋ باعىتىن ۇستانۋدا. جوعارى ءبىلىمدى ماماندار, ماسەلەن, ينجەنەرلەر, ەكونوميس­تەر, زاڭگەرلەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن, ت.ب. دايىنداۋ تۋرالى پىكىر ايتۋدى سول سالانىڭ ماماندارىنىڭ ۇلەسىنە قالدىرالىق. مەنى تولعاندىراتىن ماسەلە مۇعالىم دايارلاۋدىڭ بولاشاعى. ءبىرىنشى كەزەكتە ايتارىمىز, مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ ىشىنەن ەڭ ءبىلىم­دى دە, تالانتتى جاستاردىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن وياتۋ جانە ولاردى مۇعالىمدىك ماماندىققا تارتۋ جايى. ولاي دەيتىنىمىز, قازىرگى كەزدە مۇعالىمدىك ماماندىقتا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى «قال­دىق ءپرينتسيپى» بويىنشا, ياعني سۇرا­نىسى جوعارى ماماندىقتارعا وتپەي قالعان, ورتاشا عانا بىلىمدىلەر. ال, اقىلى نەگىزدە وقيتىنداردىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى, ولاردىڭ كوپشىلىگى مەكتەپتە ورتادان تومەن دەڭگەيدە وقىعاندار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەر قۇرامى نەگىزىنەن ورتا نەمەسە ورتادان تومەن دەڭگەيدە عانا ءبىلىمى بار مەكتەپتىڭ تۇلەك­تەرى بولىپ وتىر. ورتاشا ءبىلىمدى مۇعالىم ورتاشا ءبىلىمدى وقۋشى دايارلايدى. تالانتتى جاستاردىڭ پەداگوگيكالىق ماماندىقتى قالامايتىن سەبەبى دە بار. ول مۇعالىمدەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايلارىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى.  ەڭبەك ءوتىلى از, بىراق تولىق جۇك­تەمەمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس مۇعا­لىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى كۇنكورىسكە جەتەر-جەتپەس. اۋىلدى جەرلەردەگى مەكتەپتەردە مۇعالىمدەرگە تولىق جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەۋگە ساعات جەتپەيدى دە. ال كەيبىر بىلىكتى مۇعالىمدەر ماتەريالدىق جاعدايلارىن تۇزەۋ ماقساتىمەن 1,5 نەمەسە ودان دا ارتىق جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. 1,5 جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمنىڭ اپتالىق جۇمىس كۇنى 54 cاعات (جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ اپتالىق جۇمىس كۇنى 40 cاعات) بولادى. ونىڭ ۇستىنە ساباقتان بوس كەزىندە رەپەتيتور بولىپ نەمەسە ۇبت دايىندىق كۋرستارىندا ساباق بەرىپ, قوسىمشا تابىس تابۋعا ءماجبۇر. ەندى وعان سىنىپ جەتەكشىلىگى, داپتەر تەكسەرۋ, «موينىنا ىلىنگەن» قوعام­دىق جۇمىستاردى, جوعارى جاقتان كەلگەن ءارتۇرلى قاعازدارعا جاۋاپ جازۋ مەن ەسەپ بەرۋ سياقتى ەڭبەكاقى تولەنبەيتىن جۇمىستاردى قوسىڭىز. قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ وسىنداي قيىنشىلىقپەن كەلەتىنىن بىلەتىن قابىلەتتى جاستار مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭداي قويۋى ەكىتالاي. سوندىقتان مۇعالىمدەردىڭ ماتەريال­دىق جاعدايى مەن مارتەبەسىن جاستاردىڭ قىزىعۋىن تۋعىزاتىنداي دارەجەگە كوتەرۋ – قازىرگى ءومىر تالابى. پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا تالانتتى جاستاردى تارتۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇرعان فينليانديادان ۇلگى الۋعا بولادى. فين مۇعالىمدەرىنىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى – ەلدەگى ەڭ جوعارعى ەڭبەكاقى. وقۋشىلار وقۋلىقتارمەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلەدى, تەگىن ىستىق تاماق بەرىلەدى, وقۋشىلاردىڭ جولاقىسى دا مەملەكەت ەسەبىنەن. ەگەر وقۋشى اۆتوبۋس قاتىنامايتىن جەردە تۇراتىن بولسا, وندا تاكسي پ ۇلىن دا ۇكىمەت وتەيدى. قازىرگى كەزدە مۇعالىم دايىندايتىن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن پەدا­گو­گيكالىق ينستيتۋتتاردا گرانتتان تىس اقىلى وقۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر قابىل­داۋ جونىندە ەشقانداي شەكتەۋ جوق. ونى­مەن قوسا, جەكەمەنشىك جوو-لارى مۇعالىم­دىككە قانشا تالاپكەردى ۇگىتتەپ تارتا السا, سونشاسى تۇگەل ءبىتىرىپ شىعادى. كەرەك دەسەڭىز قۇجاتتارىن جوو-عا تاپ­سىر­عاننان كەيىن ديپلوم الۋعا ءبىر-اق كەلەتىن ستۋدەنتتەر نەمەسە ديپلومدى ۇيلەرىنە جەتكىزىپ بەرىپ, تابىستايتىندار دا كەزدەسىپ قالادى. مۇنى جاسىرىپ, جاۋىپ قايتەمىز. جاۋىردى جابا توقي بەرۋ ابىروي اپەرمەيدى. وندايلاردىڭ بارلىعى دا دەرلىك مۇعالىمدىك ورىننان ۇمىتكەرلەر. ولاردىڭ ساپاسىنا ەشكىم دە جاۋاپتى ەمەس. سوندىقتان ءار وبلىستا مەكتەپتەگى مۇعالىمدىك ورىنعا ۇمىتكەرلەردى سىناقتان (تەستىلەۋدەن) وتكىزىپ, جارامدىلىعى جونىندە سەرتيفيكات بەرەتىن تاۋەلسىز ۇيىم بولۋ كەرەك. مەكتەپتەر نەگىزىنەن العاندا مەملە­كەت­تىك. مەكتەپ ستاندارتتارى مەن باع­دار­لامالارى دا مەملەكەت تاراپىنان بەكىتىلگەن. ولار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارى ءۇشىن بىردەي جانە تۇراقتى. سوندىقتان مۇعالىمدەردى دايىنداۋعا تاپسىرىس بەرۋشى دە مەملەكەت. دەمەك, قازاقستاننىڭ بارلىق پەداگوگيكالىق ماماندار دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا مۇعالىمدەر بىردەي ستاندارتپەن دايىندالىپ شىعۋىن مەملەكەت ءوزىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا ۇستاعانى ءجون. قازاقستاندا كرەديتتىك تەحنولوگياعا كوشۋگە وراي جوو-دا وقىتىلاتىن پاندەر­گە بولىنەتىن ساعات ساندارى بۇرىنعى­مەن سالىستىرعاندا ەداۋىر قىسقاردى. ونىمەن قويماي, تاڭداۋ كومپونەنتتەرىنىڭ مولشەرى ارتىپ, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ دايىندىعىنا قاجەتتى كەيبىر پاندەر مىندەتتى كومپونەنتتەر تىزىمىنەن شىعىپ قالدى. ونىڭ كەرى اسەرى مۇعالىمدەردىڭ بىلىمدىلىكتەرى مەن بىلىكتىلىكتەرىندە كورى­نىس تابا باستادى. بولاشاق مۇعالىمدەر مەكتەپ وقۋ پاندەرىنىڭ كەيبىر بولىمدەرى مەن تاقىرىپتارى جونىندە ەشقانداي تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان مالىمەت الماي-اق, جوو ءبىتىرىپ شىعا­تىن­داي جاعدايعا دۋشار بولدى. ناتيجەدە جوو تۇلەكتەرى مەكتەپ وقۋ پاندەرىنىڭ كەيبىر تاراۋلارى مەن تاقىرىپتارىن مەكتەپ قابىرعاسىندا قانداي دارەجەدە مەڭگەرسە, سونداي بىلىممەن مەكتەپكە قايتا ورالۋدا. ستاندارت جاساۋشىلار مىندەتتى كوم­پو­نەنت پاندەرىن تاڭداۋدا قانداي زاڭدىلىققا سۇيەنەتىنى دە بەلگىسىز. ويىنا كەلگەنىن الا سالاتىن سياقتى. مىسالى, فيزيكا ءپانى مۇعالىمىن دايىنداۋ ءۇشىن 7-سىنىپتان باس­تاپ مەكتەپ بىتىرگەنشە ۇزبەي وقىتىلاتىن فيزيكالىق پاندەردىڭ ءبىر دە بىرەۋى مىندەتتى كومپونەنت رەتىندە الىنبايدى دا, 11-سىنىپتا اپتاسىنا ءبىر ساعات وتىلەتىن استرونوميا ءپانى مىندەتتى كومپونەنت تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ مىندەتتى كومپونەنت پاندەرىنىڭ ماز­مۇنىن تاڭداۋدا دا ويلاستىرىلماعان تىرلىكتەر كوپ. ماسەلەن, ماتەماتيكا ماماندىعىنىڭ ستاندارتىندا ەلەمەنتار ماتەماتيكا ءپانىن ءبىر-اق سەمەستردە وقىتۋ جوسپارلانعان. ال وندا بۇرىنعى كەزدە 6-7 سەمەستر بويى اريفمەتيكا, ەلەمەنتار الگەبرا, ەلەمەنتار گەومەتريا دەپ جەكە-جەكە وقىتىلاتىن پاندەردىڭ (ەسەپ شىعارۋ پراكتيكۋمىن) مازمۇنىن تۇگەل بەرە سالعان. ءبىر سەمەستردە بارلىق ەلەمەنتار ماتەماتيكا كۋرسىنىڭ ەسەپتەرىن تۇگەل شولىپ شىعۋ بىلاي تۇرسىن, تاقىرىپتارىنىڭ مازمۇنىن اشۋعا دا ۋاقىت جەتپەيدى. ەندىگى جەردە ەلەمەنتار ماتەماتيكا پاندەرىنىڭ كەيبىرىن جەكە تاڭداۋ ءپانى رەتىندە ۇسىنۋ دا مۇمكىن بولماي قالدى. سەبەبى, ءبىر cەمەستردەگى ەلەمەنتار ماتەماتيكا ءپانى 5-6 سەمەستر وتىلەتىن مازمۇندى تۇگەل قامتىپ تۇر. بۇل ناعىز كوزبوياۋشىلىق ەمەس پە؟ مۇنداي جونسىزدىكتى ساۋاتتى ادام ۇسىنىپ وتىر دەگەنگە سەنگىڭ كەلمەيدى. بۇرىنعى ءداستۇرلi وقۋ جوسپارى بويىنشا جوعارى بiلiمدi ماماندار 4 جىل دايىندالاتىن. كرەديتتiك وقۋ دا 4 جىل. وسى جەردە نەگiزگi پاندەردi وقىتۋعا بولiنگەن ساعات سانى نەگە جەتكiلiكسiز دەگەن وي كەلەدi. ونىڭ ءبiرىنشى سەبەبi, قازىرگى ءبىلىم ستاندارتتارىنداعى تاڭداۋ كومپونەنتتەرiنە بولىنەتىن ساعات (كرەديت) سانىنىڭ شامادان تىس كوپتىگى. ءبىلىم الۋشى الدىمەن قانداي عىلىم بولماسىن ونىڭ نەگiزدەرiن يگەرىپ الۋى كەرەك. ول بىلىمدەردى يگەرمەي جاتىپ, ستۋدەنت ونىڭ ەكىنشى ءبىر سالاسىن قالاي تاڭداپ الا قويادى؟ بۇل از دەسەڭىز, وسىنداي الا-قۇلالىقتان كەيىن بولاشاق مۇعالىم مەكتەپتەگى وقىتۋ پاندەرىنىڭ قايسىسى ماڭىزدى ەكەنىن قايدان بىلە قويسىن؟ مەكتەپ مۇعالىمىن دايىنداۋ ستاندارتتارىن جاساۋ كەزىندە وقىتىلاتىن پاندەردى بازالىق جانە كاسىپتىك دەپ ءبولۋدىڭ دە ماعىناسى جوق سەكىلدى. پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا مۇعالىمدىك ماماندىق ءۇشىن بازالىق بولا وتىرىپ, ول بىلىمدەردى مۇعالىم مەكتەپتەگى وقۋ تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە كۇندەلىكتى پايدالانادى. سونىمەن قاتار, ول ۇنەمى تولىقتىرىلىپ, دامىتىلىپ وتىراتىن كاسىپتىك ءبىلىم دە ەمەس پە؟ مەكتەپتە وقىتىلاتىن پاندەردىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىنا دايىندايتىن جوو-دا وتىلەتىن پاندەر كاسىپتىك بولۋمەن قاتار,  بازالىق تا بولىپ ەسەپتەلمەي مە؟ دەمەك, مۇعالىمدىك ماماندىقتا پەداگوگيكا-پسيحولوگيالىق, فيزيولوگيا-گيگيەنالىق, ت.ب. پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ تىرەگى بولاتىن پاندەردى بارلىق مۇعالىمدەر يگەرۋگە ءتيىستى جالپى كاسىپتىك پاندەر. ال مەكتەپتە وقىتىلاتىن پاندەردى «ماماندىق پاندەرى» نەمەسە «ارنايى كاسىپتىك پاندەر» دەپ بولۋگە بولار ەدى دەگەن ويدى ورتاعا سالا كەتسەك دەيمىز. دەمەك, مۇعالىم دايىنداۋدا  ءۇش بلوك بولۋى ءتيىس: ءبىرىنشىسى «جالپى بىلىمدىلىك پاندەر», ەكىنشىسى «جالپى كاسىپتىك پاندەر», ءۇشىنشىسى «ارنايى كاسىپتىك پاندەر». ەڭ ءبىرىنشى, وسى ۇشەۋىنىڭ ءتيىمدى اراقاتىناسى ساقتالۋى ءتيىس. «جالپى بىلىمدىلىك پاندەر» 15%, «جالپى كاسىپتىك پاندەر» 15%, «ارنايى كاسىپتىك پاندەر» 70% شاماسىندا بولعانى دۇرىس ءتارىزدى. مۇعالىم دايىنداۋدىڭ قازىرگى قول­دا­نىس­تاعى ستاندارتتارى مەن ۇلگى وقۋ جوسپارلارىنىڭ مەكتەپتىڭ قاجەت­تىلىگىن قاناعاتتاندىرا الاتىنداي قازىر قاۋقارى جوق. ءارتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىس­تى مينيسترلىك تاراپىنان جىل سايىن قو­عام­دىق-تانىمدىق ءتۇرلى پاندەردى وقۋ جوسپارىنا ەنگىزۋ تۋرالى نۇسقاۋلار كەلىپ جاتادى. ول پاندەردى ەنگىزۋ ءۇشىن مۇعالىمدى ءپان­دىك دايارلاۋ كومپونەنتتەرىنىڭ ساعات­تا­رى قىسقارتىلادى. بۇل دا بىلىكتى پاندىك مۇ­عالىم دايارلاۋعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتادى. ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى قالاۋىنشا تاڭداپ الاتىن پاندەردىڭ سانى كوپ بولعاندىقتان, ءبىر وقۋ ورنىنان ەكىنشىسىنە اۋىسقان كەزدە وقۋ جوسپارىنداعى ايىر­ما­شىلىقتارعا بايلانىستى پروبلەمالار تۋىندايدى. ول قازiردiڭ وزiندە كورiنiس تابۋدا. تاڭداۋ كومپونەنتiن, سوڭعى كۋرستاردا, ستۋدەنتتەر مەكتەپكە قاجەتتى ءبى­لىم نەگىزدەرىن تولىق مەڭگەرگەننەن كە­يىن, بەلگiلi بiر قابiلەت, قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار ءۇشىن ارنايى كۋرس نەمەسە ارنايى سەمينار رەتiندە ۇسىنۋ جەتكiلiكتi دەپ ويلايمىن. مىندەتتى پاندەردى وقىتۋعا ارنال­عان ساعات ساندارىنىڭ كەمۋى وقۋ جوسپا­رىن­داعى جىلدىق وقۋ اپتاسىنىڭ ازايۋىنا دا بايلانىستى  بولىپ وتىر. كرەديتتiك تەحنولوگيا بويىنشا جاسالعان وقۋ جوس­پارىندا ستۋدەنتتەردiڭ وقيتىن جىلدىق اپتا سانى – 30. ءداستۇرلi وقۋ جوسپارى بويىنشا 36 اپتا ەدى. سوندا ستۋدەنت ءاربىر جىلدا 6 اپتا, ال 4 جىلدا 24 اپتا, ياعني 4 جىلدا 6 اي, ياعني جارتى جىل وقىمايدى. سونىمەن ستۋدەنت 4 جىل ەمەس 3,5 جىل جوعارى وقۋ ورنىندا بiلiم الادى. مۇنداي جاعدايدا مiندەتتi پاندەردi وقىتۋعا ارينە ساعات جەتكiلiكسiز بولادى. ەندەشە, ستۋدەنتتەردiڭ جىلدىق وقۋ جۇكتەمەسiن, وقيتىن اپتا سانىن قايتا قاراۋ كەرەك بولار. ونداي جاعدايدا پەداگوگيكالىق پراكتيكاعا بولىنەتىن اپتا سانىن دا كوبەيتۋدى نازاردان تىس قالدىرماساق كەرەك. بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدى جاقسار­تۋدىڭ باستى شارتى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك, انىقتامالىق, ت.ب. قۇرالداردىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. مۇعالىم بولۋ ءۇشىن الدىمەن ول ءوزى وقىتاتىن ءپاننىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. ودان كەيىن عانا ول سول ءپاننىڭ ادىستەمەسىن يگەرە الادى. مىنە, جيىرما جىلدان بەرى ءبىزدىڭ «رەفورماتور» مينيسترلەرىمىزدىڭ ەشقايسىسى ءاربىر ماماندىقتىڭ ماماندارىن دايىنداۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە قانداي ادەبيەتتەر جەتىسپەيتىنىن انىقتاپ, كىتاپتار شىعارۋ كەرەك ەكەن دەپ جاتقانىن ەستىگەن ەمەسپىز. ءبىرىنشى كەزەكتە, ارينە, ماتەماتيكا مۇعالىمى ءۇشىن مەكتەپ وقۋلىقتارى تۇراقتى بولۋى كەرەك. سوندا عانا بولاشاق مۇعالىمدى كاسىپتىك قىزمەتكە ماقساتتى تۇردە دايىنداۋ مۇمكىندىگى مولايادى. دوسىمحان راحىمبەك, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.