سولاردىڭ ىشىندە عىلىمدى, ۇستازدىقتى, ءوندىرىستى ءوزارا تىعىز بايلانىستا وربىتە الىپ جۇرگەن كورنەكتى عالىم ەربول ساحيت ۇلى ماحموتوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ارنايى دارىپتەۋگە لايىق. ول – حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. مۇناي سالاسىنىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق مەنەدجەرى جانە جوعارى وقۋ ورنىندا ۇزاق جىلدار ۇيىمداستىرۋشى عىلىم جونىندەگى پرورەكتور-ۇستاز بولىپ قىزمەت ەتكەن ەربول ماحموتوۆتىڭ ەرەكشەلىگى – عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىستا دامۋىنا زور ۇلەس قوسۋى, ولاردىڭ كىرىككەن جەتىستىكتەرىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولاشاق مامانداردى دايارلاۋعا جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى سالاسىندا ۇشتاستىرا پايدالانۋى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە قارىمى مەن تالعامى ساي جۇرەتىن عالىم 40 جىلدان استام ەلىمىزدىڭ حيميا عىلىمي-زەرتتەۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن سۋ تاسىمالى سالالارىندا توعىستىرا ەڭبەك ەتكەن عالىمداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. ونىڭ اۋقىمدى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن پراكتيكالىق جۇمىستارى ەلىمىزدە جانە الىس-جاقىن شەتەلدىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتادا جوعارى باعالانىپ ءارى قولدانىلىپ كەلەدى.
ومىردە وسى جولعا ءتۇسۋىن جانە جەتكەن جەتىستىكتەرىن سارالاعاندا ول وزىنە ىقپال ەتكەن جانە ومىرلىك نىق ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرعان ءۇش تۇعىردى ەسكە الادى. ول تۇعىرلارى – اتا-اناسى, ۇستازى جانە ءاردايىم بۇلتاقتاتپاي العا جەتەلەگەن ارمان-ماقساتى. ۇرپاققا جاقسى تاربيە بەرۋدى تالاپتى ۇشتاۋ, ۇلكەن اسقاق ارماندارعا باۋلۋ دەپ بىلگەن, قارىم-قابىلەتىن ءدوپ تانىپ, باعىتتاي العان اكەسى ساحيت ماحموت ۇلى مەن اناسى – ۇزىك ساپارقىزى, ۇستازى بەكبولات اباتوۆ ەكەن. اكەسى ساحيت اتا-اناسىنىڭ 13 پەرزەنتىنەن امان قالعان جالعىز ۇل مەن قىزدىڭ ءبىرى, اۋىلدا ەسەپشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن, وي ءورىسى كەڭ, ادەبيەت پەن تاريح, ونەر, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندە پايىمى تەرەڭ, مادەني تالعامى جوعارى, اۋىلدىڭ قۇرمەتتىسى بولعان كىسى ەدى. الدەنەشە رەت قازىرگى اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانى ءداشىن اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, ەل مۇددەسى ءۇشىن قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسىپتى. اناسى ۇزىك – ءۇيدىڭ ۇيىتقىسى, وتاناسى. اتا-انا بالالارىنىڭ ءبارىنىڭ وزدەرى قالاعان جوعارى ءبىلىم الۋىنا قامقورلىق جاعداي جاساي الدى. ولاردىڭ ەكەۋى ماتەماتيكا مەن حيميا سالاسىنىڭ عالىمى, پروفەسسور. ادەتتە جاقسى وقۋشى پاندەردىڭ ءبارىن جاقسى كورەدى, سوندايدا بالاپاندى بەيىمدەپ, قاناتتاندىرىپ, ۇلكەن ومىرگە ۇشىرىپ جىبەرەتىن ۇستاز. حيميانىڭ قۇپيالارىن تاني تۇسۋگە قۇلشىندىرعان ۇستازى كسرو ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى بەكبولات اعاي حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەدى. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش», «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەن – وسى! بۇگىندە ايتۋلى عالىم ەربول ساحيت ۇلى وسى ءوز باستاۋلارىن وسىلاي زور قۇرمەتپەن اڭگىمەلەپ وتىرادى.
بۇگىنگى اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانى ءداشىن (قازىر حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆا اتىندا) اۋىلىنداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ تۇلەگى ەربول ماحموتوۆ 1979 جىلى الماتىدا س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن (قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) تەحنيكالىق حيميا جانە كاتاليز ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىردى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ونىڭ عىلىمعا بەيىمدىلىگىن بايقاپ, وسى وقۋ ورنىندا جۇمىسقا قالدىردى. بىراق مۇندا كوپ ايالدامادى, اكەسى ساحيت ماحموت ۇلىنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن وندىرىسكە جول تارتتى. ول كىسى ناعىز حيميك عالىم بولۋ ءۇشىن وندىرىستە شىڭدالۋ, ونىڭ قىر-سىرىن تىكەلەي وندىرىستە ىستەپ, كوزبەن كورىپ, كوڭىلمەن تانىپ ءبىلۋ مىندەت دەپ سانادى. جاڭا ىسكە قوسىلىپ جاتقان شەۆچەنكو قالاسىنداعى (قازىر اقتاۋ قالاسى) پلاستماسسا شىعارۋ زاۋىتىنا ينجەنەر-زەرتتەۋشى بولىپ ورنالاستى. العاشقى عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبە سىناقتارىن وسىندا جاسادى.
بۇدان ءارى ەڭبەك جولىن ماڭعىستاۋ مۇناي وندىرىستىك بىرلەستىگىنە قاراستى قازاق مۇناي عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جالعاستىردى. ەربول ساحيت ۇلى سول جىلدارى باتىس وڭىرىندە وندىرىلەتىن مۇنايدى دايىنداۋ جانە تاسىمالداۋ, ەكولوگيا كەلەلى ماسەلەلەرىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ تۇرعىسىنان كەشەندى اينالىستى. ءوزىنىڭ بولاشاقتا جازاتىن عىلىمي ديسسەرتاتسيالارىنىڭ تاقىرىپتارى وسىلاي انىقتالدى. قازىنالى ماڭعىستاۋدىڭ بوزاششى, جەتىباي, قالامقاس, قاراجانباس, وزەن كەنىشتەرىندە مۇنايدى دايىنداۋ مەن تاسىمالداۋداعى ادىستەردى سارالادى, جاڭا تاسىلدەردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىردى. الماتى, گروزنىي, ماسكەۋ قالالارىندا شىعاتىن مۇناي-حيميا سالالىق بەدەلدى جۋرنالدارىنا عىلىمي ماقالالارى جاريالاندى. عىلىمي تۇجىرىمداردى سىناپ بايقاۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى ءتيىستى زەرتتەۋ قوندىرعىلارى ول كەزدەرى ۆەدومستۆولىق زەرتحانالاردا جەتكىلىكسىز ەدى. سوندىقتان عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىن اكادەميالىق ينستيتۋتتا جالعاستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
سول ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ەربول ساحيت ۇلى 1987-1990 جىلدارى الماتىدا قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ د.ۆ.سوكولسكي اتىنداعى وتىن, كاتاليز جانە ەلەكتر-حيميا ينستيتۋتى اسپيرانتۋراسىنا كۇندىزگى بولىمگە ءتۇستى. بۇل قادامى اكادەميالىق زەرتحانادا تياناقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ىرگەلى عىلىممەن شۇعىلدانۋعا جول اشتى.
اسپيرانتۋرادان كەيىن حيميا عىلىمدارى كانديداتى دارەجەسىن جەمىستى قورعاپ شىققان سوڭ جاس عالىم ءوندىرىس پەن عىلىمدى پەداگوگيكامەن ۇشتاستىرۋ جولىن تاڭدادى. رەسپۋبليكانىڭ سول جىلدارداعى ءبىلىم ءمينيسترى, مەملەكەتشىل تۇلعا شايسۇلتان شاياحمەتوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اقتاۋ قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورنىنا 1991 جىلى اعا وقىتۋشى بولىپ قىزمەتكە كەلدى. ەرەكەڭ شاحماردان ەسەنوۆ اتىنداعى اقتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە 2001 جىلعا دەيىن عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە باسشىلىق جۇمىستا بولدى. قازاقستان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۋنيۆەرسيتەتكە 1994 جىلى عىلىم جانە حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتور قىزمەتىن ەنگىزگەن كەزدە وسى لاۋازىم ەربول ساحيت ۇلىنا ۇسىنىلدى. ول ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمدى جولعا قويۋ, جاڭا عىلىمي زەرتحانالار اشۋ, ايماقتاعى ءوندىرىس ورىندارىمەن بايلانىستى نىعايتۋ, جاس عالىمدار دايارلاۋ سياقتى ىرگەلى جۇمىستاردى قولعا الدى, ولاردى ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە كىرىستى. ءوندىرىستى, عىلىمي زەرتتەۋدى جانە عىلىمي پەداگوگيكانى ۇشتاستىرا بىلۋىنە اقش-تا عىلىمي-پراكتيكالىق تاجىريبە الماسۋى ونىڭ عىلىمي ىزدەنىس اياسىن كەڭەيتە ءتۇستى.
ابىرويلى ەڭبەگىمەن تانىلعان ازامات ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ سان سالالى قوعامدىق جۇمىستارىنا دا بەلسەنە ارالاستى. اقتاۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جانە ونىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە قالا جانە وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ, عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. دەپۋتات رەتىندە وزەكتى ۇسىنىستارىن باتىل قويا دا, قورعاي دا ءبىلدى. بۇل رەتتە دە جاس كادرلاردى دايارلاۋعا, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ بايلانىسىن نىعايتۋعا بارىنشا اتسالىستى.
ەرەكەڭ قاي جەرگە, قاي قىزمەتكە بارسا دا وزىنە جۇكتەلگەن ءىستى تۇبەگەيلى مەڭگەرىپ, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, كوپكە ۇيتقى, تالاپشىل باسشى بولا ءبىلدى, باستاما كوتەرگەندەردى ۇدايى قولداپ وتىردى. ماڭىنا ءبىلىمدى, ءىس بىلەتىن, ءبىر ءسوزدى, ۋادەنى قادىرلەيتىن, ۇياتى, ارى بار ادامداردى جيناۋعا تىرىستى. ونىمەن قىزمەتتەس بولعان اعا-ءىنى زامانداستارىنىڭ ءبارى ونىڭ بۇل قاسيەتىن ءبىراۋىزدان مويىندايدى. ول ىسكەر مامان مەن جانى جاقسى ادامدى ءوزى ىزدەي ءجۇردى, كوپتەگەن اعا-ءىنى زامانداسىمەن دوس-جار, پىكىرلەس بولدى, جانىنان ورىن بەرىپ, جاقىن تارتا ءبىلدى. ەرەكەڭنىڭ بۇل ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنە «قازترانسويل» اكتسيونەرلىك قوعامىندا قاتار قىزمەت اتقارعان جىلدارى تالاي كۋا بولعانبىز. اكەدەن بەرىلگەن تاعى ءبىر قابىلەت ەرەكەڭ تاريح پەن ادەبيەتتى, ونىڭ ىشىندە پوەزيانى جانى سۇيەدى, ءتىپتى ارا-تۇرا ويىنا كەلگەن شۋاقتى سەزىمدەرىن ءوزى ءۇشىن جىر شۋماقتارىنا اينالدىرىپ, جازىپ قويادى.
ەربول ماحموتوۆتىڭ اۆتورلىق ۇجىممەن بىرگە ۇسىنعان «مۇناي قۇبىرى باعىتتارى بويىنشا مۇناي جانە مۇناي قوسپالارىن تاسىمالداۋدا ەنەرگيا ۇنەمدەۋدi عىلىمي-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ» عىلىمي جۇمىسى 2019 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتiك سىيلىعىن الدى. بۇل ە.ماحموتوۆ قىزمەت ەتكەن ش.ەسەنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت پەن ءوندىرىس ورىندارىندا قول جەتكەن العاشقى مەملەكەتتىك سىيلىق ەدى.
ەربول ساحيت ۇلى ءوزىنىڭ ومىردەگى جانە عىلىمداعى جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىعى عىلىم جولىنا تۇسۋىنە اقىل-كەڭەس بەرگەن ەڭ قىمبات ادامدارى – اكەسى ساحيت ماحموت ۇلى مەن اناسى ۇزدىك ساپارقىزىنىڭ, ۇستازى بەكبولات اباتوۆتىڭ ارقاسى دەپ بىلەدى. جازعان كىتاپتارىن ارداقتى اكەسى مەن اناسىنىڭ رۋحتارىنا ارناپ كەلەدى. ۇستازىنىڭ قۇرمەتىنە اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ءداشىن اۋىلىنداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە كسرو وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى مارقۇم بەكبولات اباتوۆتىڭ ءومىرى مەن ۇستازدىق جولىنا ارنالعان, ەڭبەكتەرىن تالداعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرعانى بار. بەكبولات اعايى تۋرالى « ۇلى ۇستاز» اتتى ەستەلىك كىتاپ تا شىعاردى. وتباسىندا كورگەن ۇلگىلى تاربيە مەن اكە-شەشەنىڭ ونەگەلى ومىرىنەن ءنار العان, ەرەكشە ىقىلاسىنان سۋسىنداعان, ءتالىمدى ۇستازداردان ءبىلىم الىپ, ومىرلىك جولىن كۇمانسىز تاڭداعان عالىم-ءوندىرىسشىنىڭ باسقاشا بولۋى, باسقا جولمەن ءجۇرۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەدى. ونىڭ اياۋلى اتا-اناسىنا ارناعان «مەن سەنىڭ ءومىرىڭنىڭ جالعاسىمىن» ەستەلىك-ساعىنىش كىتابىن وقىعاندا وسىنداي ويعا ەرىكسىز توقتايسىڭ.
كورنەكتى عالىم, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەربول ساحيت ۇلى ماحموتوۆتىڭ ويىنشا, ەلىمىزدەگى عىلىم مەن ءوندىرىستى بايلانىستا دامىتۋ ءۇشىن بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرۋ كەرەك. ونىڭ ەڭ باستىلارى: ەلىمىزدە جاسالعان عىلىمي جۇمىستاردى سالا بويىنشا تۇجىرىمداپ, ولاردىڭ وندىرىسپەن بايلانىسىن جان-جاقتى نەگىزدەپ, ماماندار ءۇشىن قاجەتتى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ سان سالالى جەتىستىكتەرىن ءوز ەلىمىزدە, جاقىن جانە الىس شەتەلدىڭ عىلىمي جۋرنالدارىندا جۇيەلى تۇردە جاريالاپ, ونىڭ تەحنيكالىق الەۋەتىن ءوز دەڭگەيىندە كورسەتۋ, ەلىمىزدەگى جاسالعان جانە بولاشاقتا جاسالماقشى عىلىمي-وندىرىستىك جۇمىستاردى الەمدىك دەڭگەيدە سالىستىرا زەردەلەپ, ونىڭ ەرەكشەلىگىن جاڭاشىلدىق تۇرعىدان ەكشەپ, ۇلكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كونكۋرستارعا شىعۋ.
مۇسىلمان الەمىنىڭ العاشقى ءتورت حاليفاسىنىڭ ءبىرى ازىرەت الىگە بىرەۋلەر ء«بىلىم ارتىق پا, بايلىق ارتىق پا؟» دەپ سۇراق بەرگەندە, ول كىسى بىلاي دەگەن ەكەن: بىرىنشىدەن, ءبىلىم ارتىق, ويتكەنى ول پايعامباردان قالعان ميراس, ال بايلىق – قالعان مۇرا. ەكىنشىدەن, ءبىلىم سەنى باعادى, بايلىقتى سەن باعاسىڭ, سوندىقتان ءبىلىم ارتىق. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم دوسىڭدى كوبەيتەدى, بايلىق دۇشپانىڭدى كوبەيتەدى. تورتىنشىدەن, ءبىلىم ىزدەي بەرسەڭ كوبەيەدى, ونى جۇمساعانمەن ازايمايدى, ال بايلىق جۇمساعان سايىن ازايادى. بەسىنشىدەن, ءبىلىمدى ۇرىدان ساقتاۋدىڭ كەرەگى جوق, ال جيعان دۇنيەڭدى ۇرىلاردان كۇندە قورعاۋ كەرەك. التىنشىدان, ءبىلىمىڭ كوپ بولسا سەنى قۇرمەتتەيدى, بايلىعىڭ كوپ بولسا قىزعانادى. جەتىنشىدەن, ءبىلىم قانشا كوپ بولسا دا ءىرىپ-ءشىرىپ ب ۇلىنبەيدى, دۇنيە-م ۇلىك ب ۇلىنەدى. سەگىزىنشىدەن, ءبىلىمدى ادامنىڭ كوكىرەگى داڭعىل, جان-دۇنيەسى يماني نۇرعا شۇپىلدەپ تۇرادى, ال ءبىلىمسىز ادام بايلىعىنا ماستانىپ اللانىڭ بۇكىل نىعمەتىنەن قۇر قالادى...
عىلىم جولى ينەمەن قۇدىق قازعانداي. عىلىم دەگەن قۇدىرەت وسى. ونىڭ ءتۇن ۇيقىڭدى ءتورت بولگىزگەن وي كەمەرىنە تولىپ, سول ويدىڭ ەل يگىلىگىنە اينالعان جەمىسىن كورۋ قانداي باقىت!
اقايدار ىسىم ۇلى,
جۋرناليست-زاڭگەر,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى,
جۋرناليستيكا ارداگەرى
