ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىن: رەسەيدىڭ الىپ اۋماقتى الىپ جاتۋى جانە شەكاراسىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرمەن شەكتەسۋى – ەلدىڭ قاتاڭ جانە اگرەسسيۆتى ساياساتتى ۇستانۋىنا ىقپال ەتتى; قىتايدىڭ حالقىنىڭ كوپتىگى, ەلدىڭ ازيا قۇرلىعىندا, ياعني, تۇتىنۋشىلاردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان ايماقتا ورنالاسۋى (الەم حالقىنىڭ 63 پايىزى), شەكاراسى ارقىلى قۇرلىقتىق جانە تەڭىزدىك دالىزدەرگە شىعا الۋى – ەكونوميكالىق ساياساتتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. تاعى سول سياقتى بارلىق ەلدى مىسالعا الۋعا بولادى.
ال قازاق ەلى شە؟ قازاقتاردىڭ ۇلكەن اۋماققا يەلىك ەتۋى, ونىڭ ترانزيتتىك سيپاتتا بولۋى, ەكى ۇلكەن دەرجاۆامەن شەكارالاسۋى جانە جەرىن قورعايتىن اسكەرىنىڭ ازدىعى – سىرتقى ساياساتتا ديپلوماتيالىق قاتىناستارعا ۇلكەن ءمان بەرۋگە يتەرمەلەگەن. ول تۋرالى قازاق تاريحىندا مىسالدار جەتەرلىك. قازاق حاندارى مەن بيلەرى, الاش ارىستارى مەن ەل باسشىلارى وسىنداي ساليقالى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى تۇتاس اۋماقتى ساقتاپ قالدى. ولار ۇتىمدى ديپلوماتيالىق قىزمەتتى – اۋماقتىق تۇتاستىق پەن ەلدەگى بەيبىتشىلىكتىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدىرا ءبىلدى.
قازاققا قۇبىلمالى ساياسات پەن توڭكەرىس ارقىلى كەلەتىن اۋىسپالى بيلىك ەمەس, مىعىم ءارى سارابدال ساياسات پەن ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەلدى دامىتاتىن بيلىك كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا, «ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – بەيبىتشىلىكتەن, ەڭ باستى بايلىعىمىز – جەرىمىزدەن» ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. وعان قازىرگى ۋكراينا, ليۆيا, سيريا, بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا جانە تاعى باسقا مىسالدار جەتكىلىكتى.
«الماتى تراگەدياسى» ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا ورىن السا نە بولار ەدى؟ ءوزىڭىز ويشا ستسەناري قۇرىپ كورىڭىز…
راس, ەلدە ماسەلە كوپ. وتىز جىلدا قوردالانعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەر بار. بىراق ماسەلەلەر توڭكەرىس ارقىلى شەشىلمەيدى.
«قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك – قازاقستاندىقتارعا كەرەك بولسا, قازاقتىڭ جەرى – قازاققا عانا كەرەك». قازاق جاستارى وسىنى تۇسىنسە ەكەن.
ايتپاقشى, تاريحتا قازاقتار اۋىسپالى مال شارۋاشىلىعىمەن, قولىنان باسقا كاسىپ كەلمەگەندىكتەن اينالىسقان جوق. جازدا جايلاۋعا, قىستا قىستاۋعا, كۇزدە كۇزدەۋگە, كوكتەمدە – كوكتەۋگە كوشىپ وتىرۋىنىڭ دا استارىندا ساياسات جاتىر.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ باسقا ساياساتكەرلەردەن ايشىقتاپ تۇراتىن ەرەكشەلىگى – كوپجاقتى ديپلوماتيالىق ءادىس-تاسىلدەر مەن قۇرالداردى جان-جاقتى مەڭگەرگەن. بۇل ەرەكشەلىگى – كەمەلدەنۋگە باعىت العان ەلدەگى بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە كەپىل بولا الادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇرعان جوسپارى مەن قويعان مىندەتتەرىن قوعام بولىپ, ەل بولىپ جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋىمىز قاجەت. سونداي-اق ەلدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن كوتەرۋ, جەڭىل ونەركاسىپ, ماشينا جاساۋ, ەلەكترونيكا سياقتى وڭدەۋشى ونەركاسىپ, تۋريزم جانە ت.ب. سالالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار جاسالۋى قاجەت. بيلىك پەن باسقارۋدى اشىقتىق ءپرينتسيپى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ, قوعامدىق باقىلاۋ ۇيىمدارىن قۇرۋ, ۇكىمەت قۇرامىن جاسارتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ, جاستار قوزعالىستارىن جانداندىرۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
ءبىز – جاستار ەلىمىزدەگى ماسەلەلەردى كورسەتۋ جانە ولاردى شەشۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىستارىمىزدى ۇيىمدار, بىرلەستىكتەر جانە قاۋىمداستىقتار اۋقىمىندا تالقىلاپ, باسقارۋشى ورگاندارعا ساۋاتتى جەتكىزۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك. وسىلاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءوزىمىز ارمانداعان جاڭا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسا الامىز دەپ ويلايمىن.
شاحيسلام لايسحانوۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستدوكتورانتى,
PhD دوكتور
