دالانىڭ دارا كۇيشىسى

جالپى, كۇيشىلىك ونەردىڭ دامۋى, اتادان بالاعا بۇزىلماي ساف كۇيىندە جە­تۋىنىڭ جولى, شەجىرەسى بولادى. مىسالى, ءشامىل ءابىلتايداي اسقان كۇيشى قالي جانتىلەۋوۆكە (ارينە, بۇل جەردە ءشامىل اعامىزدىڭ باسقا دا كۇيشىلەردى كورگەنى داۋسىز, ءىرى ونەرپازدىڭ قالىپتاسۋ جولىندا كوپتەگەن كۇيشىدەن ۇلگى الۋى – زاڭ­­دى قۇبىلىس), قالي جانتىلەۋوۆ ما­مەنگە, مامەن قۇرمانعازىعا شاكىرت بول­عانى سياقتى مۇقاش اعامىزدىڭ دا كۇي­شىلىگىنىڭ باستاۋ بۇلاعى بار. مۇقاش اعا­مىز – التاي, تارباعاتاي, ىلە وڭىرلەرىندە قالىپ­تاسقان عاجايىپ كۇيشىلىك ءداستۇردىڭ وكىلى. اڭگىمەنى ارىدەن قوزعاساق شىعىس تۇركىستانداعى ءۇش ايماقتا كۇيشىلىكتىڭ تۋىن تىككەن كۇيشىلەر بولعان. التايدا – بەيسەنبى دونەنباي ۇلى, تارباعاتايدا – قايراقباي شالەكەن ۇلى, ىلەدە – ءاشىم ءدۇڭشى ۇلى.

مۇقاڭنىڭ ءوز ايتىسىندا بەيسەنبى دونەنباي ۇلى (1803-1872) كۇيلەرىن العاش ۇيرەنۋشىلەر بەيسەنبىنىڭ ءوز بالالارى وسپان بەيسەنبى ۇلى, سىدىقاي بەيسەنبى ۇلى جانە مۇسىرمانقۇل, قاسەن دەگەن كۇيشىلەر ەكەن. ولاردان ساقىپجامال, بەكارىس دىكەي ۇلى, ماقاش, حاميت كۇي العان. بۇل ونەر­پازدارعا تايىر بەلگىباي ۇلى, ءمۇتالىپ ءالىمحان ۇلى, داۋلەت حالىق ۇلى شاكىرت بولعان. ال مۇقاش بەيسەنبى بيدەن قالعان كۇي مۇراسىن داۋلەت, تايىر, ءمۇتالىپ كۇيشىلەردىڭ قولىنان العان.

التايدى جەرگىلىكتى حالىق ءور التاي, تومەنگى التاي دەپ ەكىگە ءبولىپ ايتادى ەكەن. بەيسەنبى تومەنگى التايدى مەكەندەگەن. كوكتوعاي, شىڭگىل اۋداندارى ورنالاسقان التايدىڭ بيىگىن ءور التاي دەيدى. سول ءور التايدا ورەلى كۇيدىڭ كوشىن باستاعان شالاپ ساۋداگەر ۇلى (1845-1922) دەسەدى. ەرەكشە داۋلەتتى, باي بولعان. ەل شالاپ ساۋداگەر ۇلىن  «شاقاباي شالاپ» دەپ اتاپ كەتكەن. شاقاباي – كەرەي ىشىندەگى رۋ اتى. شاقاباي شالاپقا كامالبەك ۇكىرداي شاكىرت بولعان, كامالبەكتەن شالاپ كۇيلەرىن داۋلەت حالىق ۇلى, داۋ­لەتتەن مۇقاش كۇي ۇيرەنگەنىن ىلگەرىدە دە ايتتىق. بەيسەنبىدەن قىرىقتاي كۇي قالسا, شاقاباي شالاپتان ونعا تارتا كۇي جەتكەن.

تارباعاتاي كۇيشىلىك ونەرىنىڭ باسىندا قايراقباي (1828-1877) تۇر دەپ ايتتىق. قايراقباي تارباعاتاي وڭىرىندەگى نايمان رۋىنا توبە بي بولعان دەگەن دەرەك بار. قىسقا عۇمىرىندا جيىرماداي كۇي قالدىرعان قايراقباي سىبىزعى مەن دومبىرانى تەل تارتقان. قايراقبايدىڭ مۇراسىنا يە بولعان قايراقبايدىڭ ءوز ۇلى ءانجان جانە كەربەز ءومىر, سابىر­باي, ءناسىلباي قوناقباي ۇلى سىندى كۇيشىلەر. ولارعا قايراقبايدىڭ نەمەرەسى زامان­بەك ءانجان ۇلى, سىبىزعىشى اقىمجان بولدىر­عان ۇلى, دومبىراشى سايىرباي دالاباي ۇلى, رۇستەم دۇيسەنبى ۇلى, جۇما­جان ەكەن ۇلى شاكىرت بولعان. وسى ونەر­پازداردان سادۋاقاس قارا ۇلى, جۇما­جان سىدىق ۇلى, ءمۇحامادي, كاسىمباي قۇسايىن ۇلى, تاڭعىت مۇقات ۇلى (مۇقاش تاڭعىتتىڭ اكەسى) كۇي ۇيرەنىپ مۇقاشقا جانە ونىڭ زامانداستارىنا اماناتتاعان.

تارباعاتايدا كۇيشىلىگىمەن اتى شىق­قان ونەرپازدىڭ ءبىرى, اقىن, ءانشى اسەت نايمان­باي ۇلى. ونىڭ «كەرتولعاۋ», ء«ان شا­قىرعى» دەگەن كۇيلەرىن دە مۇقاڭ جەت­كىزىپ وتىر. مۇقاش اسەت كۇيلەرىن جۇما­جان سىدىق ۇلى مەن قاجىبەك شالعاي­باي ۇلىنان العان ەكەن.

1918 جىلى ءسالىمجان شالعايباي ۇلى­نىڭ وتىنىشىمەن قحر تارباعاتاي ايماعى, تولى اۋدانى, مايلى تاۋى باۋرايىنداعى قاراشوقى دەگەن قىستاۋدا اتاقتى باي شالعايبايدىڭ اعاش ۇيىندە (ول كەزدە اعاش ءۇيدى قولى جەتكەندەر عانا سالدىرعان) اسەت نايمانباي ۇلىن قوناق قىلادى. اسەت ءان سالادى, كۇي تارتادى. بالا جۇماجان مەن قاجىبەك وسى كۇيلەردى, سول ماجىلىستە اسەتتىڭ وزىنەن ۇيرەنەدى.

نەگىزى ەكى كۇي دە كۇي مە, الدە ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي ءان شاقىرعى ما, تە­رەڭىرەك ءۇڭىلىپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. اسەت­تىڭ داۋىرىندە دالا انشىلىگىنىڭ بيىك­كە كوتەرىلگەنى سونشالىق انگە ءان شاقىرعى – كىرىسپە جاساۋ داستۇرگە اينالا باستاعان بولاتىن. مىسالى, قالي بايجانوۆتىڭ, قوسىمجان باباقوۆتىڭ, بايعابىل جىلقىباەۆتىڭ ءان باستارداعى ءان شاقىرعىسى كەمەلىنە كەلگەن انشىلىك ءداۋىردىڭ جەمىسى. ءبىز ءالى ءان باستارداعى كىرىسپەگە ناقتى عىلىمي اتاۋ بەرمەدىك. «قاراشەرتىس», ء«ان كىرىسپەسى», ء«ان شاقىرعى», ء«ان باستاۋ» دەپ ءار ءتۇرلى جازىپ ءجۇرمىز. اسەتتىڭ ء«ان شاقىرعىسى» اتى ايتىپ تۇرعانداي ءان كىرىسپەسى بولۋى مۇمكىن. ولاي بولسا ءان باستاردا تارتاتىن كىرىسپەگە ء«ان شاقىرعى» دەپ ناقتى عىلىمي اتاۋ بەرگەن دۇرىس بولار ەدى. 

مۇقاشتىڭ ايتۋىنشا: «ىلە كۇيشى­لىگىنىڭ باستاۋىندا قوجەكە نازار ۇلى, قوڭ­قاي, تىلەمىس, مازاق تۇر دەۋ جاڭساقتاۋ پىكىر. سەبەبى  قوجەكە جەتىسۋدان قۋعىن-سۇر­گىن كەزىندە ىلەگە قونىس اۋدارعانى بەل­­گىلى, اقيقاتىندا ول جەتىسۋ كۇيشىلىك ءداس­تۇرىنىڭ وكىلى ەكەنى ايقىن. ال قوڭقاي, تىلە­مىس, مازاق تارباعاتاي كۇي مەكتەبىنىڭ تۇ­لەگى. ىلەنىڭ كۇي ونەرىن سول ءوڭىردىڭ تۋما­سى ءاشىم دوڭشە ۇلىنان (1896-1962) باس­تاعان دۇرىس», دەيدى. اشىمنەن ەلۋگە تارتا كۇي قالعان. مۇقاڭ ءاشىم كۇيلەرىن ونىڭ ءتول شاكىرتى كامال ماقايدان ۇيرەنگەن.

مۇقاڭنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن دەرەك­تەرگە قاراپ وتىرىپ مىناداي وي ءتۇيدىم. ءبىرىنشى, شىعىس تۇركىستانعا كۇي شاشقان تۇلعالاردىڭ بي ءارى باي بولعانى نازار اۋدارتادى. بەيسەنبى – بي, قايراقباي  –  بي, شاقاباي شالاپ  – باي. جالپى, ونەر وكىلىنىڭ قوعامداعى ورنى جوعارى بولعانىن كەيىنگى دەرەكتەردەن ءجيى بايقاي­مىز. ارىدەگى كەتبۇعا كۇيشى  –  بي, ابىلاي حان زامانىنداعى بايجىگىت كۇيشى  –  بي, تاتتىمبەتتىڭ بولىس بولعانى سياقتى كوپ­تە­گەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى.

ەكىنشىدەن, ونەرپاز مۇراسىن تىكەلەي ءوز ۇرپاعىنا تابىستاۋى. مىسالى, بەيسەنبى­نىڭ ونەرىنە ءوز كىندىگىنەن تاراعان وسپان مەن سىدىقاي يە بولىپ قالسا, قايراقبايدىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ ىشىندە ءوز بالاسى ءالىمجان بار. «...كەۋدەمنەن كوكالا ۇيرەك قوش دەپ ۇشتى, سول شىركىن جالعىز ۇلعا قونباس بىلەم», دەپ كەمپىربايدىڭ نالىعانى تە­گىن ەمەس. ونەر تاريحىندا اتا مۇراسى­نا بالا يە بولاتىنى كوپتەپ كەزدەسەدى. ول ­دا  ونەر ادامىنا عانا ءتان اسقاق ارمانى­نىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.   

بايقاعانىمىزداي شىعىس تۇركىستان­داعى ءۇش ايماقتىڭ كۇيلەرىن تولىق مەڭ­گەر­گەن مۇقاش تاڭعىتتىڭ ءوز جانىنان شىعارعان كۇيلەرى دە بارشىلىق. «شال­قىما», «زامان», «جورعاتاي», ء«زام-ءزام», «حامزين سازى» (حامزين سازى ماعاۋيانىڭ ءوز كۇيلەرىنە ستيلدىك تۇرعىدا وتە جاقىن, كۇيدىڭ «حامزين سازى» اتالۋىنىڭ سەبەبى سول) سىندى كۇيلەرى ەلگە كەڭ تارالدى. «شال­قىما» («كوگالدا» – ەكىنشى اتى) كۇيى شالقىتىپ تارتاتىن جەلدىرمە كۇيلەر توبىنا جاتادى. ءبىر تىڭداعاننان قۇلاقتا قالاتىن سازدى كۇي. ويناقى باستالعان كۇيدىڭ ورىستەپ دامۋىنان كومپوزيتوردىڭ شەبەرلىگى انىق كورىنەدى. كۇي ارمانشىل جاستىڭ جىگەر جىرى ىسپەتتەس. جالپى, بۇل تۋىندىنى مۇقاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى دەۋگە بولادى. مۇقاڭ شىعارعان تاماشا كۇيدىڭ ءبىرى − «جورعاتاي». بۇل كۇي ارقانىڭ تەرىس بۇراۋداعى كۇيلەرىن ابدەن سىڭىرگەن ادامنىڭ تۋىندىسى سەكىلدى. ءبىر قاراعاندا قوسىمجان باباقوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى جاياۋ مۇسانىڭ «شولپان تۋسا» ءانىنىڭ  ء«ان شاقىرعىسىن» ەسكە تۇسىرەدى. راسىندا, وسى كۇي ارقىلى مۇقاش شىعارماشىلىعىنىڭ باسقا ءبىر قىرىن بايقايمىز.

مۇقاش جيىرما بەستەي كۇي شىعاردى. سول كۇي­لەرى ارقىلى كومپوزيتورلىق ونەرى­نىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن باي­قاتتى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى كۇي اتتارىن ەسكى­شە, قاراپايىم قويۋىندا. ايتپەسە وسى كۇنى جاساندى, جىلاڭقى كۇيىنە بوياما ات قويا­تىندار دا ءجيى كەزدەسەدى.

مۇقاش اعامىزبەن العاش كەزدەس­كەنى­مىزدە ول بىزگە قايراقبايدىڭ «مول قو­ڭىر», كاسىمبايدىڭ «ق ۇلىستاي قوڭىر» كۇيلەرىن تارتىپ بەرگەن بولاتىن. قىتاي قازاقتارىندا قالىپتاسقان ۇلى كۇيشىلىك ءداستۇردى اسقان شەبەرلىكپەن تانىستىرعان ەدى. مۇقاڭ كۇيشىلىگىنىڭ باعاسىن بەرىپ, كومپوزيتورلىق ەرەكشەلىگىن تالداۋ بولا­شاقتىڭ ەنشىسىندە دەپ ويلايمىن. 

قايرات ايتباەۆ,

 «مادەنيەتتانۋ» ماماندىعى بويىنشا گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى, كۇيشى