قازىر قازاق تەلەۆيزياسى تۇرلەنە دامىدى. بۇگىندە ەلىمىزدە بىرنەشە تەلەارنالار سان الۋان حابارلار تاراتادى. سونىمەن قاتار, قازاق تەلەجۋرناليستيكاسىنىڭ دامۋى, مازمۇن بايلىعى دا ۇلكەن تاقىرىپ جەلىسى. جۋرناليستيكا سىندى سينتەزدى ونەردىڭ وسى سالاسىنىڭ بۇلاق باستاۋىنداعى ۇركەردەي توپتىڭ اراسىنان قاجى قورعاننىڭ ەسىمى ويىپ ورىن الادى. قازاق تەلەديدارىنىڭ ارداگەرى قاجى قورعانمەن ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– قاجى قورعان ۇلى, اڭگىمەنى قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاساق, الدىمەن نەنى ەسكە الار ەدىڭىز؟
– الدىمەن وسى جاڭالىقتىڭ قوعامعا جاقسى اسەرى ەسىمە تۇسەدى. قازاق تەلەديدارىنىڭ 1958 جىلى 8 ناۋرىزدا شاڭىراق كوتەرگەنى بەلگىلى. 1961 جىلى اقتوبەدە دە تەلەستۋديا اشىلدى.مەن سوندا العاشقى ديكتور بولدىم. ول كەزدە تەلەستۋديالارداعى تەحنيكانىڭ بالاڭ شاعى عوي. وسىعان بايلانىستى قيىندىقتار بولماي قالعان جوق. بىردە احمەت جۇبانوۆتىڭ مەرەيتويىنا الماتىدان عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان ءبىر توپ قالامگەر كەلدى. ولارمەن تەلەستۋديادا تىكەلەي ەفيردەن حابار جۇرگىزدىم. شىلدەنىڭ كەزى ەدى, تار ستۋديادا ەكى شەكەدەن ەكى پروجەكتور «قاراپ» تۇر. ەفيردە بولعان جارتى ساعاتتا تەلەستۋديانىڭ ءىشى وت بولىپ جانىپ كەتتى. حابارعا قاتىسقاندار بورشا-بورشا بولىپ تەرلەدى. عابيت اعامىز «مىناۋ تامۇق قوي», دەدى ستۋديادان شىققان سوڭ. مۇنى, ارينە, كومپيۋتەرلەندىرىلگەن قازىرگى ستۋديالارمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. 60-شى جىلدارى كۇنىنە ءبىر جارىم ساعاتتىق ماتەريالداردى تەك ديكتور عانا ەفيرگە الىپ شىعاتىن. جۋرناليستەر كادردىڭ سىرتىندا جۇمىس ىستەيتىن. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن تەك ستۋديانىڭ ىشىندە بولاسىڭ, بىتپەيتىن ءبىر جۇمىس. ارينە, بۇل شارشاتادى. بىراق ول كەزدە تەلەديداردىڭ بەدەلى وتە جوعارى ەدى. سول بەدەل ديكتورلارعا دا شاپاعاتىن شاشاتىن. كوشەدە كورگەن جۇرت «ديكتور كەتىپ بارادى» دەپ تاڭعالىپ قارايتىن.
– ءسىز بالا كەزىڭىزدە ديكتور, جۋرناليست ەمەس, ءارتىس بولام دەپ ارمانداعان ەكەنسىز. نەگە ءارتىس بولمادىڭىز؟
– بۇل سۇراق مەن ءۇشىن قىزىق اڭگىمەنىڭ تيەگى. بالا كەزىمدە ديكتور دەگەننىڭ نە ەكەنىن دە بىلگەن جوقپىن. ءتىپتى, 1958 جىلى قازاقستاندا تەلەديدار اشىلعانىنان مۇلدە حابارسىز بولدىم, اۋىل بالاسى ەمەسپىن بە, بارلىق اقپاراتتان «تاپ-تازامىن». جالپى, جۋرناليستيكا مەنىڭ ويىما كىرىپ-شىققان ەمەس. مەنىڭ بويىمدا ءان شىرقاۋ, بي بيلەۋ سياقتى الىپ-ج ۇلىپ بارا جاتقان ونەر بولدى دەپ تە ايتا المايمىن. بىراق ونەر دەسە ىشكەن اسىمدى جەرگە قويدىم. ءارتىس بولۋ مەن ءۇشىن شىڭعا شىعۋمەن بىردەي ەدى. وعان مەنىڭ وسكەن ورتام اسەر ەتسە كەرەك. مەن قوستاناي وبلىسىنداعى تەمىرقازىق دەگەن كىشكەنتاي اۋىلدا ءوستىم. وندا 60-70 عانا ءۇي بولاتىن. وسى اۋىلدا ومار شيپين اتام تۇردى. اۋىلدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز دۇكەن اقساقالداردىڭ شتابى سەكىلدى بولاتىن. دۇكەننىڭ الدىنداعى كوك ءشوپتىڭ ۇستىندە ومار اتام اۋىلداستاردىڭ ورتاسىندا اڭگىمە شەرتىپ وتىرار ەدى. 50-ءشى جىلدارعى وسى كورىنىس مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ بەلگىسى سياقتى ەلەستەيدى. ول كىسىنىڭ بىرنەشە داستاندار جازعان, ايتىسقا قاتىسقان سۋىرىپسالما اقىندىعىن بىلاي قويعاندا, قايراتكەرلىگى ءبىر توبە ەدى. ومار شيپين 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە امانگەلدى باتىردىڭ حاتشىسى بولعان. كەيىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىندا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ءوزى اينالاسىنا جىلۋ شاشىپ تۇراتىن كەلبەتتى كىسى ەدى, اڭگىمە ايتقاندا اينالاسىنداعىلاردى ءۇيىرىپ الاتىن. ومار اقساقالعا سالەم بەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كىشكەنتاي تەمىرقازىق اۋىلىنا ءسابيت مۇقانوۆ, ءماريام حاكىمجانوۆا, سىرباي ماۋلەنوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, عابباس جۇماباەۆ, تاعى باسقالار كەلىپ-كەتىپ جاتاتىن. اۋىل بالالارى قوناقتاردىڭ اياعىنا ورالىپ, ومار اتامنىڭ اينالاسىندا جۇگىرىپ جۇرەر ەدىك.
قوستاناي وبلىسىندا 40-50-جىلدارى اقىندار ايتىسى وتكىزىلىپ تۇراتىن, وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ارتىستەرى اۋىلداردى ارالاپ كونتسەرت بەرۋشى ەدى. بىردە اۋىلعا كەلگەن سونداي كونتسەرتتىڭ ءبىرىن سەيتىم جاقىپوۆ جۇرگىزدى, ءوزى كوركەمسوز وقىدى. بۇل قازاق كوركەمسوز ونەرىندە ءىزى بار كىسى ەدى, بىراق ەسىمى ۇمىتىلىپ بارادى. سەيتىمنىڭ داۋىسىنداي تازا, اۋەزدى قوڭىر داۋىستى, ديكتسيانى, مانەردى وتە سيرەك ەستىدىم. ول ساحنادا كوركەمسوز وقىعاندا مونوسپەكتاكل كورگەندەي اسەر الار ەدىڭىز. شارا جيەنقۇلوۆا سەيتىم جاقىپوۆتى ءوزىنىڭ كونتسەرتتەرىنە كونفەرانسە ەتىپ تاڭداۋى دا تەگىن بە؟ نەسىن ايتاسىڭ, جالپى ونەردىڭ وسى سالاسى بۇگىندە نازاردان تىس قالعانداي, كومەسكى تارتقانداي كورىنەدى ماعان. سەكەڭ قازاقتىڭ امىرەسىنىڭ – امىرە قاشاۋباەۆتىڭ تۋعان كۇيەۋ بالاسى, كۇلاش اپاي دا مەتستسو-سوپرانو داۋىسى بار ءانشى بولاتىن. بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى, باسپاگەر حايدوللا تىلەمىسوۆ پەن وسى سەيتىم اعامىز 1943 جىلى مەڭدىعارا پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەن ءجاسوسپىرىم شاقتارىندا وبلىستاعى اقىندار ايتىسىنا قاتىسادى. سول ايتىستا جاقسى ونەر كورسەتكەن ەكەۋىنە دە بەس مەتر ساتەن, جارتى كيلوگرامم ءشاي بەرگەن ەكەن. بۇل سول كەزدەگى ولشەممەن العاندا ماشينادان كەم كورىنبەگەن, جۇرت ەكى بالانىڭ ونەرىنە دە, جۇلدەسىنە دە تاڭداي قاعىسادى. مۇنى حايدوللا اعاي ايتىپ وتىرۋشى ەدى. مەن سەيتىم اعايعا ەلىكتەدىم, بىراق بالا كەزدە ونى ديكتور ەمەس, ءارتىس دەپ قابىلداعانمىن. سول ارمان جولىمدى جۋرناليستيكاعا اكەلىپ تىرەدى.
– ءسىز ۋاقىت تولقىنىندا قازاق تەلەديدارىمەن بىرگە جاسادىڭىز. زامانداستارىڭىز تەك ديكتور ەمەس, تەلەجۋرناليستيكانىڭ ەڭبەك تورىسى دەپ باعالايتىن. وسى جونىندە ءوزىڭىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– تىم ماقتاپ جىبەرگەن ەكەن. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ, 1972 جىلى اقتوبەدەن الماتىعا, قازاق تەلەديدارىنا شاقىرىلدىم. ءسويتىپ, ءبىرجولا جۋرناليستيكا قامىتىن «كيدىم». قازىر قولىمدا 5 قويىن داپتەر بار, سوندا جيىرما بەس جىل جۋرناليستىك جۇمىسىمنىڭ ءار قادامى جازىلعان. جوسپارلى ەكونوميكانىڭ نەگىزى كوپ ءوندىرۋ, كولەم قۋ عوي. ول كەزدە بۇگىنگى سەكىلدى نارىق سۇرانىسىن زەرتتەۋ جوق. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندەگى تىڭ جەرلەردى جىرتىپ تاستاعاننان كەيىن, وبلىستار استىق وندىرۋدەن جارىسقا ءتۇستى. كۇزگى وراق كەزىندە قازاق تەلەديدارىنىڭ كوشپەلى رەداكتسياسى سايلانىپ تسەلينوگرادقا كەلىپ قونىس تەبەدى. كوشپەلى رەداكتسيانىڭ قۇرامىندا ساڭگەرەي تاجىعۇلوۆ, سەرعازى دوسوۆ, توكەن قايمولدين, ساعيدوللا داۋلەتقاليەۆ, نىعمەتجان ابەنوۆ سەكىلدى تاجىريبەلى جۋرناليستەر, ونىڭ سىرتىندا رەجيسسەرلەر مەن وپەراتورلار بار. 70-80-ءشى جىلدارى «التىن ءدان-ۋروجاي» حابارىنىڭ رەيتينگى وتە جوعارى بولدى. ءبىر اي بويى سولتۇستىكتەگى جەتى وبلىستىڭ وراق ناۋقانىن دا وسى حاباردان كورسەتەتىن ەدىك. ەگىن جيناۋ ەلدىڭ بارلىعى كوز تىگىپ وتىراتىن ساياسي ناۋقانعا اينالادى. «التىن ءدان-ۋروجاي» حابارىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىنان باستاپ, بارلىق جۇرت كەشكە جىبەرمەي كورەدى. قاي وبلىستىڭ قانشا استىق باستىرعانىن ولار ءبىزدىڭ حابار ارقىلى بىلەدى. وبلىستار اراسىندا ءوزارا باسەكە كۇشەيەدى. 1976 جىلدىڭ وراق ناۋقانى ەسىمدە ەرەكشە قالدى. سەبەبى, وسى ناۋقانداعى اتقارعان جۇمىستىڭ اۋقىمى ايتا قالارلىقتاي بولدى. باعدارلامانى ديكتور رەتىندە ەكى تىلدە وقيمىن, كينو ماتەريالداردى, ءماتىندى قارايمىن, رەداكتور رەتىندە تۇزەيمىن, اراسىندا سيۋجەتتەر ءتۇسىرىپ اكەلىپ, ونى ەفيرگە دايىندايمىن, حاباردى جۇرگىزەمىن. سول جىلى تورعاي وبلىسى مەملەكەتكە 116 ميلليون پۇت استىق تاپسىردى. مەن وسى وبلىستان ماتەريالدار دايىندادىم. ول كەزدە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىن ساقان قۇسايىنوۆ دەگەن ىسكەر ازامات باسقاراتىن, حاتشىلارى وزبەكالى جانىبەكوۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ماقتاي ساعديەۆ بولاتىن. قازاقتىڭ ادامگەرشىلىك پەن نامىستان, اقىلدان قۇيىپ قويعانداي جىگىتتەرى ەمەس پە ەدى؟! ولار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ەرەكشە ساناسىپ ءارى قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. مىنە, وسى وراق ناۋقانىنان كەيىن ەڭبەگىمنىڭ جەمىسىن كوردىم, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم.
– ءسىز حابارلارىڭىزدا سول ۋاقىتتىڭ وتكىر ماسەلەلەرىن كوتەردىڭىز بە؟ ونىڭ ناتيجەسى بولاتىن با ەدى؟
– كوتەرگەندە قانداي! 70-ءشى جىلدارى تەلەديداردا ناسيحات باس رەداكتسياسى بولدى. مەن سونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىن باسقاردىم. سول جىلدارى بارلىق نۇسقاۋ ماسكەۋدەن كەلەتىنى بەلگىلى. كوكپ ورتالىق كوميتەتى قازاقستاندا قوي سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزۋ كەرەك دەگەن ۇران تاستادى. قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى وسىعان قاتتى كوڭىل ءبولدى. ءبىزدىڭ رەداكتسيادا «قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ تەلەديدارلىق وزات تاجىريبە مەكتەبى» دەگەن حابار اشىلىپ, ونى ايىنا ءبىر رەت بەرىپ وتىردىق. كوشپەلى رەداكتسيامەن الماتى وبلىسىنىڭ شوپاندارىنا بارىپ, ءتۇرلى حابارلار تۇسىردىك. وعان قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسادى. وسى حابارلارىمىز ماسكەۋدە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا اتالىپ ءوتتى.
بىردە دىنمۇحامەد قوناەۆ الماتى وبلىسىنىڭ شوپاندارىن ارالايدى. «نە ءوتىنىشتەرىڭىز بار؟» دەگەندە, ولار: «عارىشقا ادام ۇشىپ جاتىر. ال ءبىز باياعى كەدەيلەردىڭ قاراشا ۇيىندەي جىرتىق, تەسىك كيىز ۇيدە وتىرمىز. بىزدە اقشاڭقان كيىز ءۇي بولماي تۇر, كەرەگەسىن بەكىتكەن تەمىر تۇيمە شىدامايدى دەپتى. قوناەۆ كەلە مينيسترلەردى جيناپ الىپ: «ءبىز حالىققا قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىز دەسەك, تۇك بىتىرمەپپىز عوي. كەشە شوپاندارمەن كەزدەسكەندە نە دەرىمدى بىلمەي جەرگە قارادىم. ءبىر ايدىڭ ىشىندە كيىز ءۇيدى جوندەۋ ءۇشىن نە كەرەك ەكەنىن ايتىڭدار, ىسكە كىرىسىڭدەر» دەپتى. بۇل وتكىر تاقىرىپ ەمەس پە؟ دەرەۋ ءىلىپ اكەتتىم. جەتى بولىمنەن تۇراتىن «كيىز ءۇيدىڭ ساپاسى نەگە تومەن؟» دەگەن تسيكلدى حابار جاسادىم. ونىڭ ارقايسىسىنا ءتورت-بەس مينيستر كەلىپ قاتىسىپ وتىردى. بۇل ول كەزدىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا, ۇلكەن ماسەلە ەدى. ول كەزدە وداقتىق جوسپارلاۋ كوميتەتىنە دالەلدەمەي, ولار بەكىتپەي قازاقستان ءبىر تال دا شەگە شىعارا المايتىن. حاباردا كيىز ءۇيدىڭ پروبلەماسى تۋرالى ايتىلماعان اڭگىمە قالمادى. ورتالىق كوميتەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ, مينيسترلەردىڭ تىندىرىمدى جۇمىستارى ارقاسىندا اقشاڭقان كيىز ءۇي شىعارىلاتىن بولدى. ول ءۇشىن ۇشتوبە كيىز ءۇي فابريكاسىنىڭ جۇمىسى جاڭعىرتىلدى. ارينە, وعان مەنىڭ حابارلارىمنىڭ دا ۇلەسى بولعانىنا نەگە قۋانبايىن؟ وسىنداي تسيكلدى حابارلارىم تەك كيىز ءۇي عانا ەمەس, ات اربا, شانا, ەر توقىم, ات ابزەلدەرى, قامىت, دوعا تۋرالى وتكىر ماسەلەلەرگە دە ارنالدى. شىن مانىسىندە, ۇلتقا بايلانىستى قۇندىلىقتاردىڭ قۇنى ءبىر تيىن بولىپ تۇرعان سول كەزەڭدە شوپان تۇرمىسىنا قاجەتتى بۇلاردىڭ بارلىعى دا قۇرىپ ءبىتۋ دەڭگەيىنە كەلە جاتىر ەدى. جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ماسەلە كوتەرگەن وسى حاباردان كەيىن جىلىنا 30-40 مىڭ عانا ەرتوقىم جاسايتىن گەورگيەۆكا بىلعارى كومبيناتى كەيىن ونىڭ سانىن 100 مىڭنىڭ ۇستىندە دەيىن جەتكىزدى. ساپاسى دا تۇزەلدى.
– ءسىزدىڭ تەلەحابارلارىڭىز نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىنە ارنالدى. نەگە؟
– دۇرىس ايتىپ وتىرسىز. مەن ءوندىرىس تاقىرىبىنا قالام سىلتەگەن ەمەسپىن. ءيا, كەڭەس زامانىندا قازاقستاندا ءوندىرىس تاقىرىبى اكتۋالدى ەمەس ەدى دەگەن وي تۋماسا كەرەك. ءوزىم اۋىلدا وسكەن سوڭ ماعان اۋىل شارۋاشىلىعى ەتەنە جاقىن تاقىرىپ بولار, ءسىرا. قالاي دەگەندە دە, مەن حابارلارىمدا ەڭبەك ادامدارىنىڭ مۇڭىن مۇڭدادىم, جوعىن جوقتادىم, ولاردىڭ وبرازىن اشۋعا تىرىستىم. جەتى بولىمنەن تۇراتىن «كوش» دەگەن حابار جاسادىم. ونى بەتپاقدالادان جەزقازعاننىڭ شولارقاسىنا دەيىن مالدى سۋلى, ءشوپتى جەرگە جايىپ كوشەتىن مويىنقۇم شوپاندارىمەن بىرگە ءجۇرىپ تۇسىردىك. ولار وسى ەكى اراعا اپتالاپ كوشەدى ەكەن. شوپاننىڭ بارلىق مەحناتىن, كوش ازابىن, قىزىعىن بىرگە كوردىم, بارىنە قانىقتىم. حاباردا ولاردىڭ پروبلەمالارىن, تۇرمىسىن, مال باعۋدىڭ قيىندىعىن بارلىعىن بەينە كورىنىسپەن بەردىم. ماتىنمەن قاتار, بەينەكورىنىستىڭ ءوزى حاباردا ايتىلار ويدى تولىقتىرىپ, جەتكىزىپ, بايىتىپ وتىرادى. مۇنىڭ كورەرمەنگە اسەرى ەرەكشە بولدى دەپ ويلايمىن.
«ءۇش بايتەرەك» دەگەن حابارىمدا اق تارىنىڭ اتاسى شىعاناق بەرسيەۆ, اق كۇرىشتىڭ اتاسى, دالا اكادەميگى اتانعان ىبىراي جاقاەۆ جانە شوپان اتا جازىلبەك قۋانىشباەۆ تۋرالى تولعادىم. مەن مۇنى تەلەپوۆەست دەپ اتاعان ەدىم. قازاقتىڭ وسى ءۇش تۇلعاسى تۋرالى ايتا وتىرىپ, ەڭبەكتى دارىپتەدىم, ناسيحاتتادىم.
– تەلەجۋرناليستيكانىڭ بۇگىنگى باعىتى, تەلەارنالارداعى قازاق تىلىندەگى حابارلار جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– جالپى تەلەجۋرناليستيكا دا ۋاقىتپەن بىرگە دامىپ بارادى, ۋاقىت ايناسى عوي. كوڭىل قۋانتار جاقسى ىستەر كوپ, ارينە. بىراق قازىر ستۋديادا وتىرىپ سويلەي بەرەتىن حابارلار قاتارى ارتىپ كەتكەن سەكىلدى. بەينەكورىنىس ارتتا قالىپ قويعانداي. قازاق ءتىلىنىڭ قادىرىنە جەتۋ, ەفيردەن سويلەۋ بۇل ەندى ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولىپ بارادى. قوعامداعى جاعىمسىز ارەكەتتەردەن گورى, جاعىمدى قۇبىلىستار كوبىرەك بەرىلسە دەگەن وي بار. كورەرمەن كورگەنىن قابىلدايدى ەمەس پە؟ ەڭبەك – ۇلى ۇعىم. ەڭبەك ادامدارى تۋرالى بۇگىن دە كوبىرەك ايتىلسا جاقسى بولار ەدى. ەڭبەكتىڭ قۇنى تۇسسە, قوعام نە بولادى؟
جۋرناليست بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاي سالاسىندا قىزمەت ەتسە دە وعان ءتىل بىلگەن دۇرىس. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ەكى ءتىل بىلگەن ادامدى قوس قاناتتى قۇسقا تەڭەگەنى بار ەمەس پە ەدى. قازىر وعان اعىلشىن ءتىلى قوسىلدى. مەن حابارلاردى ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە ەركىن جۇرگىزدىم. بۇل مەنىڭ جۋرناليستىك قىرىمدى اشا تۇسكەنىن جاسىرمايمىن. ماسكەۋدە وتكەن كسرو حالىق دەپۋتاتتارى ءى-ءىى سەزدەرىنە, كوكپ-نىڭ سوڭعى حVIII سەزىنە قازاق تەلەديدارىنىڭ پارلامەنت ءتىلشىسى رەتىندە بارىپ, حابار دايىندادىم. بۇل ول كەزدە جۋرناليستەن وزگەلەرمەن تەڭ سويلەسە الۋىڭدى, بۇكىل ەل قاراپ وتىرعان ۇلكەن جيىننان حاباردى ىقشام ءارى ءدال بەرۋدى تالاپ ەتەتىن.
– عۇمىر بويى جانىڭدى جىلىتىپ جۇرەتىن اسەرلى كەزدەسۋلەر جۋرناليست اعايىنداردىڭ ءبىر بايلىعى بولار, ءسىرا. سونداي كەزدەسۋلەردى بۇگىندە ەسكە الاسىز با؟
– ايتۋلى تۇلعالارمەن كەزدەسۋ, تىلدەسۋ, ولاردىڭ سوزىنەن عيبرات الۋ جۋرناليست قانا ەمەس, كەز كەلگەن ادام ءۇشىن بايلىق دەۋگە بولادى. ال جۋرناليست جۇمىسىندا مۇنداي ساتتەر كوپ بولاتىنى راس. ماعان ماسكەۋگە كسرو حالىق دەپۋتاتتارى سەزىنە بارعاندا قالماقتىڭ بەلگىلى اقىنى داۆيد كۋگۋلتينوۆپەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سوندا ول كىسى كوپتىڭ اراسىندا تۇرىپ سوزگە بايلانىستى جاقسى وي ايتتى. «قالماقتاردا دا تەنتەكتەر بولعان. بىراق باياعىدا كىم دە بولسا ۋاجگە, سوزگە توقتايتىن ەدى. بىردە تۇرمەدە وتىرعان قىلمىسكەر تۇرمەنىڭ باستىعىنا كەلىپ, بالا-شاعامنىڭ وتىن-سۋىن دايىنداپ كەلەيىن دەپ سۇراناتىن كورىنەدى. تۇرمە باستىعى جىبەرەدى, الگى قىلمىسكەر كۇندىز بالا-شاعاسىنىڭ وتىنىن ءتۇسىرىپ بەرىپ, كەشكە تۇرمەگە كەلىپ جاتادى ەكەن. اۋىزدان شىققان سوزىندە تۇردى. قازىر ءسوزدىڭ قادىرى, قاسيەتى كەمىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلامىن» دەگەن ەدى. ءبىزدىڭ دانىشپان اباي: «ادامنىڭ قاسيەتى ەكى ەرنىندە» دەمەي مە؟ قالماقتىڭ ءبىرتۋارى دا وسى ويدى قاۋزاپ تۇر. «قازاقتار مەن قالماقتار سوعىسا-سوعىسا تۋىس بولىپ كەتكەنبىز. قازاقتار جەڭگەندە قالماقتىڭ سۇلۋلارىن الىپ كەتىپ باتىرلارىنا ۇلەستىرەتىن بولعان, ال قالماقتار جەڭگەندە قازاقتىڭ سۇلۋلارىن تارتىپ الادى. وسىلاي تۋىسىپ كەتتىك. مەنىڭ ارعى اجەم قازاقتىڭ قىزى ەكەن», دەدى ماعان قازاق ءجۋرناليسى ەدىم دەپ سالەم بەرگەنىمدە.
1975 جىلى ماحاچكالادا قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ فەستيۆالى ءوتتى. وعان ءبىز ەكى ساعاتتىق باعدارلاما اپاردىق. سول جولى اۆار اقىنى راسۋل عامزاتوۆپەن ارالاستىم. فەستيۆالدە راسۋل اعامىز سويلەپ, ۇلكەن مەن كىشىنىڭ, اعا مەن ءىنىنىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق, سىيلاستىق ۇزىلمەگەن جەردە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلمەيتىندىگى جونىندە وي ايتقانى ەسىمدە. ول فەستيۆال الدىندا عانا قازاقستاننان كەلگەن ەكەن. اڭقىلداپ, قالتايدىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعانىنا دەيىن ايتىپ, «ءالى قالتايدىڭ قالجىڭدارىنىڭ اسەرىمەن ءجۇرمىن» دەگەن ەدى. قازاقستاننان بارعان جۋرناليستەرگە ءوزىنىڭ قوناقجايلىلىعىن كورسەتىپ, ۇيىنە شاقىرىپ, فاتيمات جەڭگەيدىڭ قولىنان شاي بەرىپ, ءوزى ۇشاققا دەيىن شىعارىپ سالدى. مەنىڭ جۋرناليستىك ومىرىمدە مۇنداي كەزدەسۋلەر ءجيى ۇشىراستى.
– قاجى اعا, وسى اڭگىمەنى «جۋرناليست باقىتى نە؟» دەگەن ساۋالمەن تۇيىندەسەك.
– قىزمەت ەتكەن جىلدارى ءبىز, تەلەجۋرناليستەر, قازاق تەلەديدارىنىڭ بەدەلىمەن جۇردىك. قازىر كەيىپكەرلەرىمنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنگەنىمدى سەزىنىپ وتىرامىن. اۋىلعا بارسام دا, قالادا جۇرسەم دە «مەن ءسىزدىڭ كەيىپكەرىڭىز بولعان ەدىم», دەپ سالەم بەرىپ, تانىپ جاتادى. مەنىڭ باقىتىم – كەيىپكەرلەرىمنىڭ قۇرمەتى. دەمەك, ۋاقىتىسىندا ادامدار تۋرالى جاندۇنيەممەن جاساعان ەڭبەگىمنىڭ قايتارىمى دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
