– باۋىرجان ەسقوجا ۇلى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى رەتىندە ساحنادان تۇسپەي كەلە جاتقانىڭىزعا قىرىق جىلدان اسىپ بارادى. سوڭعى جىلدارى كينودان دا ءجيى بايقاپ ءجۇرمىز. اكتەرلىك كاسىبىڭىزگە ەرەكشە ىقپال ەتكەن تەاتر تۇلعاسى رەتىندە كىمدەردى اتار ەدىڭىز؟
– ءبىز, اكتەرلەر, كەي شاقتا «اناۋ مەنىڭ ۇستازىم», «مىناۋ مەنىڭ مۇعالىمىم» دەپ ءوز-وزىمىزدەن ءبولىنىپ شىعا كەلەمىز. ءسويتىپ قازاق ونەرىنىڭ كوگىندەگى جۇلدىزداردىڭ جارىعىمەن بويىمىزدى جىلىتىپ, ءوز قابىلەت-قارىمىمىزعا قالقان ەتكىمىز كەلەدى. حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, نۇرمۇحان ءجانتورين, رابيعا مۇقاەۆانىڭ شاكىرتىمىز دەگەندە, ءبىر جاعى, سول كىسىلەردىڭ تالانتى مەن ءتالىمىن ءوز بويىمىزعا ولشەگىمىز كەلگەنى مە ەكەن؟ ال سول تالىمگەرلەرىمىز ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە «تەاتر-رومانتيزم», «تەاتر-رەاليزم» دەگەن بولدى. ءبولىنۋدىڭ قاجەتى جوق, وسى كوريفەيلەردىڭ ءبارى دە ءبىر تەاتر جۇيەسىنەن ءىلىم جيناپ, ءبىر مەكتەپتىڭ تاعىلىمىمەن قالىپتاسقان ونەر قايراتكەرلەرى. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر الاتاۋ, ال وسى الىپتاردىڭ ءبارىنىڭ باسىندا, ارينە, اسقار توقپانوۆ اعامىز تۇر. اسقار اعا مەنىڭ دە ۇستازىم.
– عاسىرلىق مەرەيتويىنا قادام باسىپ كەلە جاتقان تەاتردىڭ اۋقىمدى تاريحىنىڭ كۋاگەرىسىز, بۇگىنگى تەاتر قانداي باعىتتا دامىپ كەلەدى دەپ ويلايسىز؟
– «مىقتى اكتەرلەر بۇگىندە كوپ شىعىپ جاتىر», «بۇرىنعى ءارتىستىڭ ءبارى پافوس, جاساندى وينايتىن ەدى», دەپ كەشەگىنىڭ ءبارىن تارك ەتىپ, ونەردىڭ تاريحىن وزىنەن باستاعىسى كەلەتىن اڭگىمەنى ارا-تۇرا قۇلاعىمىز شالىپ قالادى. تەاتردىڭ ماسەلەسى – اۋقىمدى ماسەلە. بۇگىن جاريالانعان جاڭالىق ەرتەڭگە جەتپەي ەسكىرىپ, بۋىرقانعان الماعايىپ ۋاقىتتا ونەردىڭ دە باعىتىن بەلگىلەۋى وڭاي ەمەس. تەاتر ءبىر قاراعاندا «تۇرمىستىق رەاليزم» باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان سياقتى اسەر بەرەدى. بىراق تەاترىمىزدىڭ ساحناسىندا ۇلتتىق دراماتۋرگيا, باتىس كلاسسيكاسى, كومەديا, تراگەديا, بارلىق جانر, الۋان تاقىرىپ تۇتاس قامتىلادى. «رەاليزم بولۋى كەرەك, ءبارى دە ومىردەگىدەي شىنايى بولۋى كەرەك» دەپ ءسىز ەكەۋمىز سويلەسىپ وتىرعانداي اڭگىمەلەسەتىن بولساق, وندا تەاتر تەاتر بولۋدان قالادى. تەاتردىڭ ءوز زاڭى بار. راس, بۇگىنگى تەاتر تەز ويلاپ, تەز شەشىم قابىلداپ, تەز ارەكەت جاساۋدى قاجەت ەتەدى. باياعىداي ەتەك-جەڭى جايىلعان كەڭ زامان كەلمەسكە كەتتى, كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزگەرىپ جاتقان ءومىردىڭ اعىنىنا تەاتر دا شاپانىن جاڭالاپ كيىپ, ىلەسىپ وتىرۋى كەرەك.
ونەر, تەاتر توڭىرەگىندەگى كەمشىلىك پەن كەلەڭسىزدىكتى ۋىتتى تىلىمەن وتكىر سىن ساداعىنا الۋدان شارشاماي وتكەن ورىستىڭ اتاقتى اكتەرى ۆالەنتين گافتتىڭ: «اجال تۇك تە قورقىنىشتى ەمەس. قورقىنىشتىسى سول, سەن ولگەننەن كەيىن فيلم ءتۇسىرىپ, سەنىڭ وبرازىڭدا بەزرۋكوۆتىڭ وينايتىنى!» دەپ اششى مىسقىلمەن ايتاتىنى بار. ويلاندىراتىن ءسوز. ءبىر عانا اكتەر باتىردىڭ دا, اقىننىڭ دا, حاننىڭ دا, قارانىڭ دا رولىندە وڭدى-سولدى تالعاۋسىز ويناي بەرەتىنىنە كۇيىنگەنى عوي. تالانت تانىلا باستاعان العاشقى جىلدارى بۇل ىزدەنىس دەپ اتالىپ, كورەرمەننىڭ قۇرمەتىن وياتۋى مۇمكىن, بىراق تانىمالدىلىقتىڭ ءجونى وسى دەپ جانكەشتىلىككە سالىنىپ, تالعامسىزدىققا ۇرىنار بولسا, كەيىن كورەرمەندى مەزى ەتىپ, اقىرى وزىنەن جيرەندىرىپ تە جىبەرەدى.
ال مۇنىڭ تاعى ءبىر قىرى بار. بۇگىنگى تەاتر اكتەرى 1970-1980 جىلداردا اتاعى اسپانداپ, داڭقى دۇركىرەگەن ارتىستەر سەكىلدى ويناسا, حالىق قابىلداماۋى مۇمكىن. تۇسىنبەي قالادى. پاندەميا الدىندا جاپونياعا گاسترولدىك ساپارمەن بارعانىمىزدا, تازا كاسىبي قىزىعۋشىلىقپەن توكيو تەاترىنىڭ سپەكتاكلىن تاماشالادىق. ولاردىڭ سپەكتاكلى بىزدەگىدەي ەمەس, بەس-التى ساعات جۇرەدى ەكەن. اراسىندا 30-40 مينۋتتان بىرنەشە انتراكت بار. «ساحنا ءتىلى» دەگەن تۇسىنىك اكتەرگە عانا ەمەس, كۇللى كورەرمەنگە ارنالىپ ايتىلعانىنا سوندا ءبىر كۋا بولدىم. ساحنادا ويناپ جۇرگەن اكتەر مەن اكتريسانىڭ ايتقانىن تۇسىنبەسەك تە, داۋىس ماقامى, قوزعالىسى مەن قيمىلىنا قاراپ وتىرىپ, ازدان سوڭ سپەكتاكلدىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنىپ الدىق. ال ويىن ۇلگىسى بىزشە ايتقاندا, پافوس. اكتەرلەر قالىپتاسقان جاپون تەاترى مەكتەبىنىڭ ۇلگىسىمەن ويناپ ءجۇر. ءتىپتى كەي تۇسىندا ساحناداعى ەكەۋدىڭ ويىن ورنەگى اتاقتى ستانيسلاۆسكيدىڭ جۇيەسىنە دە ۇقساپ كەتەتىن سياقتى تاڭىرقاتىپ قويادى. بىراق ەلىكتىرىپ اكەتىپ بارادى. نە كەرەك, التى ساعات تاپجىلماي وتىرىپ تاماشالادىق. مىنە, ءار تەاتردا وسىنداي ەرەكشەلىك بولۋى كەرەك.
– بەلگىلى تەاتر رەفورماتورى بولات اتاباەۆ باقيعا كەتەر الدىندا سۇيىكتى تەاترىنا كەلىپ, «پەرى قاتىن» سپەكتاكلىن تاماشالاپ, ءسىز ويناعان ءدىنباسى ءرولى تۋرالى جىلى پىكىرىن ءبىلدىردى. ءدىنباسىنىڭ ەكىجۇزدىلىگىن, ساتقىندىعىن جاساندىلىققا ۇرىندىرماي سەنىمدى ءارى وتە قاراپايىم وينادىڭىز. وسى سپەكتاكلدەگى ءرولىڭىز ءۇشىن «قاراشاڭىراق» فەستيۆالىندە «ۇزدىك ەر ادام بەينەسى» جۇلدەسىن يەلەندىڭىز-اۋ دەيمىن...
– بولات اتاباەۆتىڭ باسقا رەجيسسەرلەردەن ەڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى ءھام ارتىقشىلىعى, اكتەردىڭ ماقساتىن ايقىن جانە ءدال بەلگىلەيتىن. اكتەر ساحنادا تولىقتاي ەركىندىك سەزىنەدى. مىنەزى شولدە وسەتىن سەكسەۋىلدىڭ بۇتاعى سياقتى ءيىر-قيىر ەدى. مايموڭكەنى بىلمەيدى, حالىق ءارتىسى مە, قاتارداعى ءارتىس پە, بەت-جۇزىنە قارامايدى, وتىرعان ورنىنان تۇرا الماستاي وسىپ-وسىپ ايتىپ سالادى. كوپ اڭگىمەگە بارمايتىن, «ال باستايىق» دەپ رەپەتيتسياسىن بىردەن باستاي جونەلەدى. تالاپشىل بولعانىمەن, ول كىسىمەن جۇمىس ىستەۋ قيىن ەمەس ەدى. تەاتردىڭ دىڭگەگى – رەجيسسەر. سپەكتاكلدىڭ تاعدىرى رەجيسسەردىڭ قولىندا. رەجيسسەر اكتەردەن الدەنەشە ەسە سۇڭعىلا بولۋى كەرەك. بولات اعامىز ءبولىپ-جارۋدى بىلمەيتىن بىرەگەي رەجيسسەر ەدى, سوڭىنان فارحاد مولداعالي, ەلىك نۇرسۇلتان, جۇلدىزبەك جۇمانباي سياقتى جاستاردىڭ اتاباەۆ باستاپ كەتكەن وزگەشە سوقپاققا ءتۇسىپ, بۇگىنگى ساحنا الەمىن وزىنشە ورنەكتەپ جۇرگەنىنە قۋانامىن.
– وزگە ارىپتەستەرىڭىزدەن دارالايتىن باستى ەرەكشەلىگىڭىز داۋىسىڭىز دەر ەدىك. بۇگىنگى جاس اكتەرلەر ءسىزدىڭ گۇرىلدەگەن داۋىسىڭىز سياقتى قۋاتتى داۋىسقا يە ەمەس. كەيىنگى اكتەر ءتۇر-تۇلعا جاعىنان قالاي مايدالانسا, داۋىسى دا سولاي جىڭىشكەرىپ بارادى. بۇگىنگى تەاتر ونەرى ءۇشىن دابىل قاعاتىن جاعدايعا جەتكەنىمىزدى شىنىمەن ەشكىم ەستىگىسى, ەلەگىسى كەلمەي مە؟
– اكتەردىڭ داۋىسى ەرتە باستان قويىلۋى كەرەك. بۇل ماسەلەنىڭ بۇكىل ءتۇپ-تامىرى ونەرگە باۋليتىن وقۋ ورىندارىنىڭ پەداگوگيكاسىندا جاتىر. ساحنادا ارتيستيزممەن بىرگە كوپ ماسەلەنى داۋىس شەشەدى. مىسالى, مەنىڭ داۋىسىممەن مايرا ۇستازىم كوپ جۇمىس ىستەدى. ول كىسىنىڭ كەرەمەتى, جىڭىشكە داۋىستى جۋان, جۋان داۋىستى جىڭىشكە جاساپ بەرەتىن. مەنىڭ كەڭىردەكتىڭ بەرگى جاعىنان شىعاتىن جۋان داۋىسىمدى ءجۇز قايتارا سىناقتان وتكىزىپ, «سىندىرعانى» سونشا, اقىرى مەن شاڭقىلداپ سويلەيتىن بولدىم. بۇل داۋىس ۇنامايتىن بولعان سوڭ قايتا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. داۋىستى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن ءان سالدىردى, ولەڭ وقىتتى, اقىرى ۇزاق ۋاقىت بويى اۋرە-سارساڭدى باستان كەشە ءجۇرىپ, ارەڭ دەگەندە دىتتەگەن دەڭگەيگە جەتكىزدى. بۇگىنگى اكتەرلەردىڭ اراسىندا 4-5 بالادا عانا تەاتردىڭ داۋىسى بار سياقتى سەزىلەدى. بازبىرەۋ ماعان «الدىمەن ءوزىڭدى جوندەپ ال» دەۋى دە مۇمكىن. مەن ءوزىمدى ءومىر بويى جوندەۋدەن جالىققان ەمەسپىن. نۇرمۇحان ءجانتورين مەن ىدىرىس نوعايباەۆتىڭ تاۋدان تاستىڭ قۇلاعانىنداي, ارعى جاقتان ارقىراپ-سارقىراپ كەلەتىن داۋىسىنداي كۇشتى داۋىس بۇگىنگى تەاترعا كەرەك ەمەس دەپ كىم ايتتى؟ ابدەن كەرەك. بىراق قايدا؟ قازىر بىرقاتار تەاتر ساحناسىنا سالبىراتىپ ميكروفوندار ءىلىپ تاستاعان. تۇبىنە بارىپ سويلەسەڭ, گۇر-ر ەتە تۇسەسىڭ, تىنىشتىقتى ءتىلىپ تۇسكەن داۋىسىڭ بىلاي شىعا بەرە, جىم بولادى. سول سەبەپتى اكتەردىڭ داۋىسى ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ دۇرىس قويىلۋى كەرەك. ءار ءارپى تازا شىعاتىن دۇرىس داۋىسپەن ساحنادا ساۋاتتى ويىن ۇلگىسىن كورسەتسە, زالدىڭ قاي بۇرىشىندا وتىرسا دا, ول داۋىستى كورەرمەن دە ەستيدى. مۇنى «پوسىل» دەيدى. بۇل «پوسىل» دەگەنىڭ بۇرىنعى اكتەردىڭ ۇرانى ەدى. ال قازىر كەي اكتەرگە «داۋىسىڭدى جەتكىز» دەسە, ايعايعا باسىپ كەتەدى.
– كينورەجيسسەرلەردىڭ كوپشىلىگى «تەاترال ويناۋدىڭ كەرەگى جوق» دەپ ءتۇسىرىلىم الاڭىندا تەاتر ارتىستەرىن بارىنشا شەكتەپ, ولاردىڭ كاسىبيلىگىنە كورىنەۋ كوزگە قيانات جاسايتىنىن نەسىن جاسىرايىق. «تەاترداعىداي ويناما!». بىراق ءفيلمنىڭ سالماعىن كوشەدەن شاقىرعان, ەشكىم تانىمايتىن كەزدەيسوق اكتەر ەمەس, ساحنادا ءجۇرىپ ىسىلعان تەاتر اكتەرى كوتەرىپ تۇراتىنىن مويىنداۋ كەرەك, ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– وسىنىڭ ءبارى تاعى دا اكتەردىڭ ءسوز ساپتاۋى مەن سويلەۋ مانەرىنەن تۋىنداپ جاتقان اڭگىمە. قالاي ايتساق تا, اكتەرگە داۋىس كەرەك. ال قازىر شە؟ تەاتردىڭ ءوزىن شوۋعا اينالدىرىپ جىبەردىك. ال شوۋ مەن تەاتر ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. كوڭىل كۇيىڭدى كوتەرىپ, جانىڭدى سەرگىتەتىن شوۋ دەگەن جاقسى, الايدا تەاتردىڭ اتام زاماننان كەلە جاتقان باستى ماقساتى ويعا جەتەلەۋ, ويلاندىرۋ ەدى عوي؟ بۇگىنگى جاستاردىڭ اۋىزەكى ءسوزى, جاستاردىڭ ءوزارا اڭگىمەلەسۋى اراسىنداعى ءسوز مانەرى تەاتردىڭ تۇبىنە جەتە مە دەپ قورقامىن. «بارساي», «كەلسەي», «وتىرىق», «باراتىرىق» دەگەن سوزدەردى قازىر ساحنادان دا ەستيمىز. وسىنىڭ ءبارىن تەاترعا كىم اكەلدى؟ مۇنىڭ ءبارىن ساتيرالىق تەاترلار اكەلدى. كەيبىر ساتيرالىق تەاترلاردىڭ كەيىپتەۋىندەگى كەيىپكەرلەرگە كوز سالايىقشى: كەمپىرى – جىندى, شالى – ناقۇرىس, كەلىنى – كىساپىر, ۇلى – ىنجىق. قوعام بولعان سوڭ مۇنداي جەكەلەگەن وتباسىلاردىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز, بىراق بالاسىن – بايلىق, وتباسىن – التىن قازىعى ساناعان جالپى قازاققا جات قىلىقتى تاڭىپ, ۇلگى ەتۋدىڭ كەرەگى بار ما؟ ءبىر كورسەت, ەكى كورسەت, بىراق كورەرمەندى ارسىز كۇلكىگە ۇيرەتىپ, ۇلدى نامىسسىزدىققا, قىزدى ادەپسىزدىككە تاربيەلەيتىن جاعىمسىز مىسكىن مىنەزدى كورسەتىپ, ناسيحاتتاپ كەلە جاتقانىمىزعا شيرەك عاسىردان استى عوي, وسى تۋرالى ويلاناتىن ءبىر سانالى ادامنىڭ تابىلماعانى ما سول توڭىرەكتە؟ بەلدەن باسقان, قاتەگە تۇنعان بەيشارا ءسوز بەن رۋحسىز, ءنارسىز, ۇردا-جىق مىنەزدى تىزەگە سالىپ تۇرىپ ءسىڭىرىپ جاتقان ءتىلبۇزارلار مەن ساناسى تايىزداردى ء«اي, قويساڭشى» دەپ تىزگىندەيتىن ءبىر ادام نە مينيسترلىكتەردەن نە تەلەارنالاردان تابىلماي تۇر, وكىنىشكە قاراي.
– جەكە ستۋديالاردا ءتۇسىرىلىپ, جارىققا شىعىپ جاتقان فيلمدەردەگى بەتىمەن كەتكەن بەيادەپ سوزگە تىيىمنىڭ بولماعانىنا قارنىمىز اشىپ, قاجىپ جۇرگەنىمىزدە, مۇنداي الباتى ايتىلاتىن انايىلىقتى كەيىنگى جىلدارى تەاتر ساحناسىنان دا ەستىپ قالاتىن بولدىق. تەاتردان مادەنيەت كورگىسى, ساحنادان سۇلۋلىق سەزىنگىسى كەلەتىن كورەرمەننىڭ قۇلاعىن ءتىلىپ تۇسەتىن دورەكىلەۋ ءسوزدى اكتەردىڭ اۋزىمەن ايتىلۋى وتە-موتە تىكسىندىرەدى.
– راس, جەكە ستۋديالاردان شىعىپ جاتقان فيلمدەر كۇننەن-كۇنگە سوراقى بولىپ بارادى. اڭداماي ءجۇرىپ بىرەۋىنە ابايسىزدا مەن دە ءتۇسىپ قالدىم. سونى ويلاپ, كەيدە ىشتەي قىسىلىپ قالامىن. بىراق رەجيسسەر تالابى سولاي بولدى. قازىر مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنى, جالپى جاستار كوپ شوعىرلانعان جەردىڭ بارىندە وسى كەلەڭسىزدىك بايقالادى. ال تەاتردىڭ كيەلى ساحناسى بىلعانباۋى كەرەك. اكتەر ەموتسياعا بەرىلىپ كەتكەندە, ءماتىندى ۇمىتىپ قالعاندا بايقاماي ايتىپ قالماسا, ساحنادا رۇقسات ەتىلمەگەن لەكسيكاعا جول بەرىلمەۋى كەرەك.
– ءرول بەرىلمەي, ساحنادان سىرت قالىپ, تورىققان كەزىڭىز بولدى ما؟
– ۇجىمداعى وزىممەن قارايلاس جىگىتتەردى بۇل قاتارعا قوسپاعاندا, ءبىز تەاترعا 17-18 جىگىت بىرگە كەلىپ ەدىك. بويى 190 سم, قولىندا دومبىراسى بار, سىر-سىمباتى كەلىستى جارق-جۇرق ەتكەن سول جىگىتتەردەن تەاتردا بۇگىندە ەكى-اق اكتەر ءجۇرمىز. ءتۇرلى سەبەپپەن ءبارى كەتتى. نەگە كەتتى؟ ءبىزدىڭ جاسىمىز دا, مىنە, 70-كە تايادى. ماعان جيىرما جىل ءرول بەرىلمەدى. تەاتردا ءجۇرىپ ساحناعا شىعا الماعاننىڭ, ءرول ويناماۋدىڭ قاسىرەتىن اكتەر عانا بىلەدى. اسىرەسە جاسىنداي جارقىلداعان جاس كۇنىڭنىڭ وبراز اڭساپ, قۇسامەن وتكەنى قيىن-اق. جانىڭدا سىزداۋىق جارا پايدا بولىپ, ىشتەن جىلاپ, ىشتەن تىنىپ, اۋىرعانىن جان بالاسىنا بىلدىرمەي ءوز جاراڭدى ءوزىڭ جالاپ, تورىعىپ, تۇڭىلۋمەن كۇن كەشۋدىڭ قيىندىعىن ءتىرى جاننىڭ باسىنا بەرمەسىن. نە ءولى ەمەسسىڭ, نە ءتىرى ەمەسسىڭ. جولاقىعا قالتامدا قارا باقىر دا جوق, سوناۋ «تاتاركاداعى» ۇيىمنەن تەاترعا جاياۋ كەلگەن كۇندەرىم كوپ بولدى. سول قيىن كەزەڭدەگى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ قولداۋىن ەشقاشان ۇمىتپايمىن. مەنىڭ جايىمدى جاقسى ءتۇسىنىپ, ءوزى ديرەكتور بولىپ بارعان استاناداعى دراما تەاترعا جۇمىسقا شاقىردى. باۋىر باسقان الماتىنى قيىپ كەتۋ وڭاي ەمەس, بارا المادىم.
– ءسىز «اننا كارەنينادا» باس كەيىپكەردىڭ ەرى الەكسەي كارەنيندى وينادىڭىز. كارەنيندى ءوزىنىڭ, ايەلىنىڭ, جالپى ءومىردىڭ الدىندا نەمقۇرايلى, سالعىرت, بويكۇيەز ادام رەتىندە كەيىپتەدىڭىز. ايەلىنىڭ كوڭىلى ۆرونسكيگە اۋىپ, ساتقىندىق جاساعانىن بىلە تۇرا كارەنيننىڭ سونشالىقتى سالقىنقاندىلىق تانىتۋى نەلىكتەن؟
– اننا مەن ۆرونسكيدىڭ ماحابباتى ءبىر كۇندە باستالا سالعان جوق. كارەنين ايەلىنىڭ كوڭىلىنە قاراۋلىق كىرگەنىن, ۆرونسكيدى سۇيەتىنىن ەرتەرەك بايقادى. بىراق ول اننانىڭ باسقان ءىزىن اڭدىپ جۇرەتىن قىزعانشاق كۇيەۋ ەمەس. وندا كارەنين كۇيىكتەن ءولىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. كارەنين – قايشىلىعى مول كۇردەلى وبراز. ايەلى كوزىنە ءشوپ سالىپ, نامىسىن اياققا تاپتاپ جاتسا دا, جۇمىسى باسىنان اسقان, قوعامدا ءوز ورنى بار, مانسابىن جوعارى قويعان شەنەۋنىك اننامەن ايىرىلىسپايدى. وعان مۇنداي ايەلدىڭ كەرەگى جوق, بىراق مانسابى ءۇشىن كەرەك. كارەنين «ماعان جاماندىعىن كورسەتپەسە, بولدى» دەپ وتىرعان كارى ادام, ءبىر قاراعاندا, اياۋشىلىق تا تۋدىرادى. انناسىز دا ونىڭ ومىرگە قۇرعان جوسپارى جەتەرلىك. بىراق شىن مانىندە ول اننانى سۇيەدى. ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ, بايلىقتى بيىك قويعان اننا كۇيەۋىنەن دە, ناقسۇيەرىنەن دە ايرىلىپ, اقىرى دالادا قالدى. ايەل زاتىنىڭ باقىتسىزدىعى دەگەن وسى. اننانى دا, كارەنيندى دە مىڭ سان ءتۇرلى ەتىپ قۇبىلتىپ ويناۋعا بولادى.
ادامعا قازىر نە قىزىق؟ سوزدەن گورى وي قىزىق. ا.توقپانوۆ: «ايتىلعان ءسوز – كۇمىس, ايتىلماعان ءسوز – التىن» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. داۋىل سەكىلدى ۇيىتقىعان ىشكى قايشىلىقتى, كوڭىل كۇيدىڭ ءتۇرلى رەڭكىن ويمەن جەتكىزۋ وتە قيىن. ساحناعا شىققان اكتەر كەيىپكەرىن وزىنشە ويناپ شىعادى, ال كورەرمەن ونى وزىنشە ءتۇسىنىپ وتىرادى. باستىسى – ساحنادا احۋال قالىپتاستىرۋ, كورەرمەنگە ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن رۋحاني, ىزگىلىكتى وي بەرە السا, تەاتر دەگەن, مىنە, سول.
– جاقىندا جارىق كورگەن «مۇقاعالي» فيلمىندە اسەرلى ءبىر كادر بار. مۇقاعاليدىڭ بالاسى ايبار ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن ەسكەرتكىشتەرگە جاپسىرىپ جۇرگەن جەرىنەن ۇستالعاننان كەيىن بالاسىن بوساتىپ الۋعا كومەكتەسۋىن سۇراپ مۇقاعالي نۇرعيسا دوسىن ەرتىپ, ب.مومىش ۇلىنا كەلەدى. كادردا قازاقتىڭ ءۇش الىبى – باۋىرجان, مۇقاعالي جانە نۇرعيسا وتىر. باتىردىڭ بەينەسىمەن ۇيلەسىمدى كورىنۋ ءۇشىن قانداي شىعارماشىلىق ىزدەنىستەن ءوتتىڭىز؟
– باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى ستۋدەنت كەزىمىزدەن ۇستازىمىز اسقار توقپانوۆتان اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر تىڭدايتىن ەدىك. سەبەبى اسقار اعامىز دا باتىر مىنەزدى ادام, ەكەۋى جاقسى ءتىل تابىسىپ ارالاساتىن. «مۇقاعالي» فيلمىندە اقىننىڭ بۇرىن-سوڭدى ايتىلماي كەلگەن ءومىرىنىڭ ەڭ قاسىرەتتى وقيعاسى باياندالدى. «بەلگىلى ادامداردىڭ بالالارى» دەگەن تاقىرىپ – قوعامدا ءالى بەتى اشىلماعان, سىرىن ىشىنە بۇگىپ, جۇمباق كۇيى جابىق جاتقان تاقىرىپ. اقىننىڭ بالاسى سول كەپكە تاربيەسىنىڭ تومەندىگىنەن ۇرىنعان جوق, كەرىسىنشە, اكەسى اكەلگەن كىتاپتاردى وقىپ, رۋحاني دامىپ, ساناسى بيىكتەگەننەن كەيىن سول قادامعا بارىپ وتىر. «ولەڭ دەگەن تۋمايدى جايشىلىقتا, ولەڭ دەگەن تۋلايدى قايشىلىقتا» دەپ ءوزى جىرلاعانداي, مۇقاعاليدىڭ مىقتى اقىن بولىپ قالىپتاسۋىندا ونىڭ تەپەرىشى كوپ تاعدىرى ۇلكەن ءرول وينادى. الدىمەن وسىنى تۇسىنگەن دۇرىس. وتكەن جىلداردىڭ ءبىر وقيعاسى ەلەس بەرىپ وتىر. 1983 جىلدارى نارىنقول جاققا گاسترولگە بارىپ, اۋىلداعى كوپ ءۇيدىڭ بىرىنە تۇستىك. سويتسەك سول اۋىلدا مال دارىگەرى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن مۇقاعاليدىڭ كلاستاسى ەكەن. ء«بىز اقىماق بولعان ەكەنبىز» دەگەن ەدى سوندا اعامىز, – مۇقاعالي الماتىدان كەلىپتى دەگەندى ەستىگەندە, ەسىگىمىزدى ءىلىپ الىپ تىعىلىپ وتىراتىن ەدىك. جارايدى, قۇرمەتتەرمىز, سىيلارمىز, بىراق اقىننىڭ ءۇستى-ۇستىنە ولەڭ وقىعىسى كەلىپ تۇراتىن مىنەزىن مۇلدە تۇسىنبەگەن ەكەنبىز. قازىر ويلاپ قاراساق, ونىڭ ولەڭ وقىعىسى كەلەتىنى – ىشتەگى شەرىن, مۇڭىن, قايعىسىن ايتىپ, بولىسكىسى كەلەتىنى ەكەن عوي. ءبىز ونى قايدان بىلەيىك؟» دەپ ەدى.
كوپ رەجيسسەرلەر الەم-جالەم سىرتقى پىشىنگە كوبىرەك نازار اۋدارادى, ال «مۇقاعالي» ادام جانىنىڭ استارىن اشۋعا, ىشىنە ءتۇسىپ, قالتارىس-بۇلتارىسىن تانۋدى دىتتەگەن, پسيحولوگيزمگە قۇرىلعان دۇنيە. تەاترداعى سياقتى ەمەس, كينودا مۇمكىندىك شەكتەۋلى. قۇلاشىڭدى كەڭ سەرمەپ, ەمىن-ەركىن كوسىلە المايسىڭ, دەگەنمەن وزىڭە سىرت كوزبەن, سىن كوزبەن قاراۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى.
كينو – جاس ونەر. ونىمەن سالىستىرعاندا تەاتر مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار ەسكى, ماڭگىلىك ونەر. ماڭگىلىك مۇراتتى قاۋزاي تۇرا, ول مىنا ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان وسى كۇننىڭ شىندىعىن ايتا الاتىندىعىمەن قۇندىلىعىن ەشقاشان جوعالتپاق ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
