جۋرناليست دۋمان اناش «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ جۇمىسقا كىرىستى. ول 1985 جىلى تۋعان. 2001-2005 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىپ, قالالىق «الماتى اقشامى», شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتىندە جۇمىس ىستەدى. دەرەكتى دۇنيەلەرى مەن پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى بىرنەشە ۇجىمدىق جيناقتارعا ەنگەن. «اۋلەت» اتتى جەكە كىتابى 2014 جىلى «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كوردى. ارىپتەسىمىزگە جاڭا جۇمىستا مول شىعارماشىلىق تابىسقا جەتۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرەمىز.
________________________________________________
شىعىس ءوڭىرى يپپوتەراپيا سالاسىن دامىتۋدا دا كوش باستاپ وتىر. سوڭعى بەس جىل كولەمىندە ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى جىلقى ارقىلى, ياعني يپپوتەراپيامەن ەمدەۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قاي زاماننان اتقا ءمىنىپ كەلە جاتقان قازاق ساۋمال مەن جال-جايا, قازى-قارتانىڭ دەنگە ءدارۋ, داتكە قۋات ەكەنىن بىلسە-داعى, جىلقىعا ءمىنىپ ەمدەلۋ دەگەندى قابىلداي قويماس... جاستايىنان جاباعىعا جايداق شاۋىپ, ەسەيگەندە ەر قاناتىن ەرتتەپ مىنگەن ەل ەمدى ەش قاجەتسىنبەيتىن ەرەكشە دەنساۋلىق كودىنا يە-تۇعىن. ويىمىزدى ارىدەن ساباقتاساق, جىلقى قازاقتىڭ جانى ەدى. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى ەن جايلاعان كوشپەندىلەر وركەنيەتىن قۇلاتۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىر بۇتاعى – جىلقىدان ايىرۋ بولعان سياقتى. جىلقىدان تۇسكەن جۇرتتىڭ ءجۇنى جىعىلىپ قالادى. جاندى جەرىنەن قارمالعان قازاقتىڭ وسى كۇيدى كەشكەنى تاۋاريحىمىزدا ءتاپتىشتەلمەسە دە, تام-تۇمداپ جازىلدى. ءسوز زەرگەرى عابەڭ, عابيت ءمۇسىرەپوۆ ايتقانداي, «جاياۋ قالعان ادام نەسىمەن ادام, نەسىمەن قازاق؟!»...
مىنسە – كولىك, شاپسا – جەلىك, ىشسە – قىمىز, جەسە – ەت بولعان جىلقى جارىقتىقتىڭ قانشاما قاسيەتىن پايىمداعانىمىزبەن پارقىن بىلمەگەن تۇستارىمىز دا بار ەكەن. پارقىن بىلمەگەنىمىز, پارىقسىزدىعىمىز ەمەس. سىراعىسىن ايتامىز. يپپوتەراپيا – قازاقتىڭ قانىنا ءسىڭىپ, ۇلتتىڭ داستۇرىمەن قابىسىپ كەتكەن ەجەلگى ەم بولۋى دا كادىك. ايتار ءسوزىمىزدىڭ ارقاۋى – يپپوتەراپيا, ياعني جىلقىمەن ەمدەيتىن مەديتسينا سالاسى.
بۇل كۇندە ىشكى قۋاتتىڭ ارتىق-اۋىسىنان ايىرىلۋ ءۇشىن ادامدار اتتراكتسيونعا بارادى. ال قازاقتىڭ اتتراكتسيونى – اتقا ءمىنۋ. بابالار اتقا ءمىنۋدى بيىك ونەر دەڭگەيىنە كوتەرگەنى بەلگىلى. تەڭگە ءىلۋ, قىز قۋ, كوكپار سياقتى ۇلتتىق قازىنا – ادامنىڭ فيزيكالىق ءھام پسيحولوگيالىق الەۋەتىن شىڭدايتىن شىنايى ويىندار. ورايىمەن ويلاساق, حالىقتىق ءداستۇر مەن پايىم ەمدەلۋدەن بۇرىن, دەرتتىڭ الدىن الۋعا سايادى ەكەن. ال زاماناۋي يپپوتەراپيا ءىلىمى – اۋرۋدان زارداپ شەككەندەردى ەمدەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
يپپوتەراپيا – جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانعان ناۋقاستى ەمدەۋگە ارنالعان مەديتسينا عىلىمىنىڭ ءبىر تارماعى. ياعني ناۋقاستىڭ ءجۇيكەسىن وڭالتۋعا اسەر ەتەتىن ءادىس-تاسىلدەرگە جىلقى جانۋارىن قولدانادى. اتقا وتىرۋ – ادامعا بيوحيميالىق تۇرعىدا ىقپال جاساپ, اعزانى نىعايتا تۇسەدى. يپپوتەراپيا دارىگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, جىلقى بۇلشىق ەتتەرىنىڭ قوزعالىسى ماسساج جاساۋعا قابىلەتتى كوپتەگەن ەلەمەنتتەن تۇرادى ءجانە ادام اعزاسىن اقىرىنداپ قىزدىرادى. ويتكەنى, جىلقى تەمپەراتۋراسى ادامنىڭ دەنە قىزۋىنان ءبىر جارىم گرادۋسقا جوعارى بولادى. اتقا وتىرعاندا تاقىمعا بەرىلەتىن جىلۋ قان اينالىمىن جاقسارتادى. ءتىپتى, تاقىم ارقىلى تاراعان قان اينالىمى ساۋساقتىڭ ۇشىنا دەيىن جۇرەتىن كورىنەدى. ات اقىرىنداپ جەلگەننىڭ وزىندە 110 ءتۇرلى تەربەلىس تۋدىرادى ەكەن. جەلگەن كەزدە جانۋار بۇلشىق ەتىنىڭ قوزعالىسى مىنگەن ادامعا بەرىلەدى. سالت جۇرگەندە قۇلاپ قالماي, دۇرىس وتىرا ءبىلۋ ءۇشىن قيمىل-قوزعالىستى باقىلاپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ قاجەت. مىنە, وسىنداي كەزدە تىرەك-قيمىل جۇيەسىنىڭ قىزمەتى بۇزىلعان ناۋقاستىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قيمىلسىز قالعان بۇلشىق ەتتەرى ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق, بۇل جۇيكە اۋرۋىنىڭ اۋىر ءتۇرلەرىمەن اۋىرعان ناۋقاستارعا قورشاعان ورتانى ءوز ۇيلەسىمىمەن قابىلداۋعا, جاراتىلىسقا ىنتالى بولۋىنا كومەكتەسىپ, جۇرەكتىڭ قىزمەتىن جەدەلدەتەدى.
يپپوتەراپيا – ج ۇلىنعا زاقىم كەلگەندە, ميعا قان قۇيىلعاندا, باس سۇيەك-مي جاراقاتىن العاندا, مىنەز-ق ۇلىق وزگەرىسكە ۇشىراعاندا, كوڭىل-كۇي تومەندەگەندە, ۇمىتشاقتىق پايدا بولعاندا, شوربۋىنعا جانە تىرەك-قيمىل اپپاراتى قىزمەتى بۇزىلعاندا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىنە قاتىستى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە قولدانىلادى. ءتىپتى ەستۋ قابىلەتى مەن كوزدىڭ كورۋى ناشارلاعاندا دا يپپوتەراپياعا سۇيەنىپ, ەم قابىلداۋعا بولادى دەسە-ءدى. اتقا مىنۋگە داعدىلانۋ ادامنىڭ سىمباتتى بولۋىنا دا وڭ اسەر ەتەدى.
الەمدىك مەديتسينادا يپپوتەراپيانىڭ العاشقى تۇجىرىمداماسى گيپپوكراتتىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا ەنتسيكلوپەدياشى دەني ديدرو «اتپەن ءجۇرۋدىڭ دەنساۋلىقتى ساقتاۋداعى ماڭىزى» اتتى تراكتاتىندا جاتتىعۋلاردىڭ ىشىندە العاشقى كەزەكتە اتقا ءمىنۋدى اتاپ, ونىڭ كومەگىمەن كوپتەگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋگە مۇمكىندىك بار ەكەندىگىن جازدى. يپپوتەراپيانىڭ ادام اعزاسىنا وتە پايدالى ەكەندىگى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا عىلىمي تۇردە زەرتتەلە باستادى. ەۋروپاداعى اقسۇيەك اۋلەتتەردىڭ جىلقىمەن كوپ اۋەستەنۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى ونى فيزيكالىق ەم رەتىندە قابىلداۋدا جاتىر. جارتى عاسىر بۇرىن گەرمانيا, شۆەيتساريا جانە اۆستريا سياقتى مەملەكەتتەردە يپپوتەراپيا قوسىمشا ەمدىك كۋرس رەتىندە پايدالانىلا باستادى. 1980-جىلداردىڭ سوڭىندا امەريكالىق جانە كانادالىق تەراپەۆتەر گەرمانيادا وسى ءىلىمدى ۇيرەنىپ, سولتۇستىك امەريكا قوعامىنا ەنگىزدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە 1992 جىلى اقش-تا العاشقى امەريكالىق يپپوتەراپەۆتەر قاۋىمداستىعى قۇرىلعان بولاتىن.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە دە يپپوتەراپيالىق ەمدەۋ باعدارلاماسىنا جۇگىنۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
* * *
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارىمىزعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ولار ءۇشىن قازاقستان كەدەرگىسىز ايماققا اينالۋعا ءتيىس. بىزدە از ەمەس ونداي ادامدارعا قامقورلىق كورسەتىلۋگە ءتيىس. بۇل قوعام الدىنداعى ءبىزدىڭ پارىزىمىز», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ قولداۋىمەن ۆيننوە اۋىلىندا يپپوتەراپيا ورتالىعى اشىلىپ, ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ەمدەۋ كۋرستارىن جۇزەگە اسىرا باستادى.
گلۋبوكوە اۋدانىنا قارايتىن ۆيننوە ەلدى مەكەنى وبلىس ورتالىعىنان اسا قاشىق ەمەس. وسى اۋىلداعى «تيتان» ات سپورتى كەشەنىندە دەنساۋلىعىندا كەمىستىگى بار بالالارعا ارنايى ۇيرەتىلگەن اتتار ارقىلى ەمدەۋ شارالارى قولدانىلادى. 2009 جىلى باستالعان يگىلىكتى ءىس جىلدان جىلعا ءورىس الىپ كەلەدى. اتاۋلى كومەكتىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىگى مەن «تيتان» جشس اراسىندا ەكىجاقتى كەلىسىم ورنادى. مەملەكەت جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى كەلىسىمگە سايكەس, توبەسى جابىلعان مانەج قۇرىلىسى ءجۇرگىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا يپپوتەراپيا ورتالىعىنىڭ ەسىگى بۇل ەمدى پايدالانۋشىلارعا قىسى-جازى اشىق دەۋگە بولادى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءتيىمدى ارىپتەستىك بايلانىسقا قول جەتكىزگەن جاعدايدا قوعامدا ازاماتتىق ءىس-شارالار بەلسەندى كوزگە تۇسە باستايدى. مۇنىڭ جارقىن كورىنىسى – ۆيننوە اۋىلىنداعى مانەجدە جۇمىس ىستەپ جاتقان «اق تاي» ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى قولداۋ قورى» قوعامدىق ءبىرلەستىگى. جۋىردا قوعامدىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى باقىت سولتانوۆامەن تىلدەسكەن ەدىك.
– ءبىز بۇل جۇمىستى 2009 جىلى قولعا العان بولاتىنبىز. 2012 جىلعا دەيىن 37 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالاعا يپپوتەراپيالىق ەم جاسادىق. 2012 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وبلىس اكىمدىگى بىزگە جابىق مانەج قۇرىلىسىن سالىپ بەردى. وسىدان كەيىن جۇمىسىمىز جاندانىپ, ءىسىمىز العا باستى. بۇگىنگە دەيىن ورتالىقتا 127 مۇگەدەك بالا يپپوتەراپيالىق ەمدەۋدىڭ تولىق كۋرسىنان ءوتتى. 2013 جىلى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ارقىلى 80 بالا ەمدەلدى. ولاردىڭ ىشىندە تىرەك-قيمىل اپپاراتى قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى, اۋتيزم سىندى ءتۇرلى جۇيكە اۋرۋىنا ۇشىراعان بالالار بار, – دەيدى باقىت سولتانوۆا.
«اق تاي» قوعامدىق بىرلەستىگى جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «تيتان» ات سپورتى كەشەنىنە كۇن سايىن ارقايسىسى 10 بالادان تۇراتىن ءتورت توپ يپپوتەراپيالىق ەم قابىلداۋعا كەلەدى. يپپوتەراپەۆت-نۇسقاۋشىلار ءار بالانى جارتى ساعاتتان اتقا ءمىنگىزەدى. بالالاردى قالادان كۇندەلىكتى اۆتوبۋسپەن تاسىمالدايدى. ال ەم قابىلداۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن وبلىس ورتالىعىنىڭ مەديتسينالىق مەكەمەلەرى بەكىتەدى. بۇل جۇمىستار بيىل دا جالعاسىن تابادى.
جالپى, يپپوتەراپيا ورتالىعىندا 23 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا پسيحولوگ, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, ءادىسكەرلەر, نۇسقاۋشىلار جانە جىلقىشىلار بار.
ورتالىق قىزمەتكەرلەرى شەتەلدەن كەلگەن ماماندارمەن ءتاجىريبە الماسىپ تۇرادى. بىلتىر ءماسكەۋ قالاسىنان كەلگەن وسى سالانىڭ شەبەرلەرى سەمينار وتكىزدى. رەسەيلىك يپپوتەراپەۆتەر ءبىلىكتىلىگى ارتقان ماماندارعا ارنايى سەرتيفيكاتتار تابىستادى. «وڭالتۋشى, يپپوتەراپەۆت-نۇسقاۋشى» بىلىكتىلىگىن العان ات سپورتى كەشەنىنىڭ ماماندارى ەندى رەسپۋبليكا بويىنشا يپپوتەراپەۆت ماماندارىن دايىنداي الادى.
يپپوتەراپيا – بالاعا پسيحوەموتسيونالدىق جانە بيومەحانيكالىق تۇرعىدان ەكىجاقتى اسەر ەتەدى. اتقا ءمىنۋ, جىلقى جانۋارىن باعىندىرۋ جارىمجان بالا ءۇشىن ءۇلكەن جەتىستىك. سال اۋرۋىمەن اۋىراتىن بالا وزدىگىنەن اياعىن باسا المايدى, ول ءوزىن سالت اتتى ادام سەزىنگەندە ءوز اياعىمەن جۇرگەندەي, پسيحوەموتسيونالدىق تۇرعىدان اسەر الادى. جىلقى ءجۇرىسىنىڭ تەربەلىسى جانە ارتقا, العا شايقالۋ ارقىلى بالانىڭ تىرەك-قوزعالىس جۇيەسىنە اسەر ەتۋگە بولادى, دەگەن ەدى سەمينارعا ارنايى كەلگەن الەكساندر دەنيسەنكوۆ. ول – ءماسكەۋدەگى جىلقىمەن ەمدەۋ جانە مۇگەدەكتەر ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
شىعىس وڭىرىندە عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستاندا يپپوتەراپيا ماماندارىن ازىرلەيتىن وقۋ ورتالىعى وسىعان دەيىن بولماعان. ولقىلىقتىڭ ورنىن تۇڭعىش رەت شىعىس قازاقستان وبلىسى تولىقتىرىپ وتىر. بۇل كەشەننىڭ الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى يپپوتەراپيا ورتالىعى بولۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار.
– قازاقستان بويىنشا يپپوتەراپيا ماماندارىن دايىندايتىن وقۋ ورنى جوق. مۇنداي مامانداردى پاريج, تبيليسي جانە ماسكەۋ قالالارىندا عانا دايارلايدى. ءبىزدىڭ يپپوتەراپيا سالاسىندا بەس جىل تاجىريبەمىز بار. دەسە دە, بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك. وسىعان وراي ماسكەۋدەن بىلىكتى مامانداردى شاقىرىپ, حالىقارالىق سەرتيفيكاتتار الدىق. ەكى اپتاعا سوزىلعان سەمينارعا اقتاۋ, ورال قالالارى مەن وبلىستىڭ ءۇرجار جانە اياگوز اۋداندارىنان قاتىسۋشىلار كەلدى, – دەدى باقىت سولتانوۆا.
باقىت سولتانوۆانىڭ ايتۋىنشا, «تيتان» ات سپورتى كەشەنىندە ەمدەۋدەن وتكەن بالالاردىڭ 90 پايىزىنا يپپوتەراپيالىق كۋرستار وڭ اسەر ەتكەن. مىسالى, 9 جاسار تيمۋر سادۋاقاسوۆتى اناسى ءماريام شالىسپاەۆا اپتاسىنا ءۇش مارتە يپپوتەراپيا ورتالىعىنا اكەلەدى. بالاعا پسيحولوگ, يپپوتەراپەۆت-نۇسقاۋشى ماماندار جارتى ساعات بويى جەكە ەم-دوم جۇرگىزەدى. نەگىزى, قاتاڭ ىرىكتەۋدەن وتكەن جانۋارلار اكەلىنىپ, ابدەن ۇيرەتىلەتىندىكتەن مۇنداعى جىلقىلار وتە جۋاس بولىپ كەلەدى. سولاي بولۋى ءتيىس تە. سەبەبى, ءتۇرلى سىرقات بالالار اتقا وتىرعاندا ونى ۇرىپ, تىستەپ, باسقا دا وقىس ارەكەتتەر جاساۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايلارعا جىلقىنى الدىن الا ۇيرەتەدى. ياعني دايىندىق كەزەڭىندە جىلقىنى ۇرىپ, سوڭىرا قانت بەرىپ وتىرۋ ارقىلى شىدامىن, توزىمدىلىگىن ارتتىرادى. جىلقى مالى مۇنىڭ قاجەتتىلىك ەكەنىن وتە جاقسى تۇسىنەدى.
– مەنىڭ ۇلىم بۇل ورتالىققا وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان بەرى كەلىپ ءجۇر. ەمدەلۋدىڭ جاعىمدى ناتيجەسى بايقالادى. بالا وزىنە نازار اۋدارۋدى سەزىنە باستادى, اقىرىنداپ سويلەۋگە تىرىسادى. مىنەز-قۇلقى دا وزگەرىپ, كوڭىل-كۇيى كوتەرىلدى, – دەيدى ءماريام شالىسپاەۆا.
نۇسقاۋشى-يپپوتەراپەۆتەر جىلقىعا ءوز دەنەسىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ وتىرا بىلگەن بالانىڭ ىشكى جىگەرى وياناتىنىن ايتادى. بالا اتقا مىنگەندە وقىس قيمىلداعاندى سەزىنەدى. ولار ءۇشىن اتقا دۇرىس وتىرۋ مەن جەلۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
– ءبىز جىلقىنىڭ بالانىڭ بويىنداعى اۋرۋدى وزىنە ءسىڭىرىپ الاتىنىن بايقاي باستادىق. سوندىقتان, ءبىر جىلقىعا كۇنىنە التى بالادان ارتىق مىنگىزبەيمىز, – دەيدى يپپوتەراپەۆت-نۇسقاۋشى ەلەنا چەرنيكوۆا.
ماماندار ەم-دومعا قاجەتتى جىلقىلاردى ءار جەردەن ىزدەپ, تاۋىپ اكەلەدى. اتتار ەكى اي بويى ۇيرەتىلەدى. قازىرگى كەزدە «تيتان» كەشەنىندە وننان استام ات بار.
يپپوتەراپيا ەمىنىڭ ناتيجەسىن بىلتىر مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار اراسىندا وتكەن ات جارىستان دا بايقاۋعا بولادى. تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن جارىسقا اقىل-وي جانە فيزيكالىق دامۋىندا كەمىستىگى بار ون التى بالا قاتىستى. جەتى جاستان جيىرما جاسقا دەيىنگى جارىمجان بالالار ءۇش ءتۇرلى ەرەجە بويىنشا وزدەرىنىڭ الەۋەتىن تانىتتى. اتقا سالت ءمىنىپ ءجۇرۋ, جەلۋ, كەدەرگىلەردى باعىندىرۋ جانە قادانى اينالۋ سياقتى جاتتىعۋلاردى ورىنداۋدا بارلىعى دا ۇپايلار جيناپ, سىي-سياپاتتارعا يە بولدى.
جارىستا ءوزىنىڭ ەپتىلىگىن ەڭ جوعارى دەڭگەيدە كورسەتە بىلگەن بالانىڭ ءبىرى – فايك ناسيبوۆ. ون بەس جاستاعى فايك يپپوتەراپيا ەمىن ەكى جىلدان بەرى قابىلداپ كەلەدى. ال جەتى جاسار ءبۇلدىرشىن ماريا سەميانوۆا جارىستىڭ ەڭ كىشكەنتاي قاتىسۋشىسى بولسا دا, ءوز قورقىنىشىن جەڭىپ, اتقا ءمىنىپ ءجۇرۋدى مەڭگەرگەندىگىن كورسەتتى. ءتىرەك-قيمىل جۇيەسى قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋىمەن اۋىراتىن بالانىڭ اناسى سۆەتلانا گريگورەۆا بەس جىل بويى ەمدەلگەندە ناتيجە بەرمەگەن بالا دەنساۋلىعى يپپوتەراپيانىڭ ارقاسىندا بەس ايدىڭ ىشىندە وڭالا باستاعانىن ايتادى. جالپى, مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
ايتا كەتكەن ءلازىم, ۆيننوە اۋىلىنداعى جابىق مانەج قۇرىلىسىنا وبلىس بيۋدجەتىنەن 180 ميلليون تەڭگە بولىنسە, جىل سايىن سىرقات بالالاردى ەمدەۋگە دە بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. وعان دەيىن اتالعان ورتالىق دەمەۋشىلەردىڭ قاراجاتى ارقىلى جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءناتيجەسىندە دارىگەرلەر شاراسىزدىق تانىتقان ءتۇرلى ناۋقاستاردى قولداۋ اياسى كەڭەيە ءتۇستى. بۇل رەتتە قازاقستان – الەمدە يپپوتەراپيانى قارجىلاندىرىپ, قولداپ وتىرعان تۇڭعىش مەملەكەت بولىپ سانالادى.
ارينە, ۇلكەن جىگەر مەن جۇيكەنى قاجەت ەتەتىن ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. بىلتىر ۆيننوە اۋىلىنداعى يپپوتەراپيا ورتالىعى استانادا وتكەن ون ۇزدىك الەۋمەتتىك جوبانىڭ ساناتىنا ىلىكتى. بۇل – ورتالىقتىڭ عانا ەمەس, وبلىستىڭ دا جارقىن جەڭىسى.
وسكەمەندە «ءۇلبى» حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ اۋماقتىق ورتالىعىنىڭ جانىنان اشىلعان جۇيكە دەرتىنە شالدىققان بالالارعا ارنالعان كۇندىزگى ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, يپپوتەراپيا قىزمەتىنە جۇگىنگىسى كەلەتىن اتا-انالار قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن جازۋشى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازا «الماتى اقشامى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەگەن ەدى:
«مەنىڭ سپورتىم – ات. باياعى بابام بوكستاسپاي-اق, كونكي, شاڭعى تەپپەي-اق, شتانگا كوتەرمەي-اق, اتپەن ءجۇرىپ, كوكپار تارتىپ شىنىققان ەكەن عوي. اۋىلدا اتىم بار. ەكى-ءۇش ساعات اتپەن ءجۇرىپ قايتساڭ, سونىڭ ءوزى ۇلكەن ەم-دوم. مىنا ىشەك-قارنىڭدا قاتىپ قالعان پالە-ءپاتىردىڭ ءبارى ءجىبيدى. ءبىزدىڭ ىشەگىمىز قۋراپ قالعان. اشارشىلىقتا تۋعانبىز. شەشەمىزدىڭ ەمشەگىندە بىزگە بەرەتىن ءسۇت جوق. كىشكەنتاي تالقاندى شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ونى سۋعا مالىپ, ءسولىن اۋزىمىزعا تامىزادى ەكەن. ول اناڭنىڭ ءسۇتى ەمەس, تالقاننىڭ سۋى عوي. سول ارقىلى كىرپىك كيمىلداتىپ, ءتىرى قالعان اداممىن. ال وتىز ەكىنشى جىلى مەن عانا ەمەس, ميلليونداعان بالا دۇنيەگە كەلدى. سونان كەيىن سوعىس جىلدارىنا تاپ كەلدىك. تاعى اشارشىلىق. سوعىستان كەيىن دە وڭعان زامان بولعان جوق. 1948 جىلعا دەيىن كارتوچكامەن ءومىر ءسۇردى جۇرت. 1948 جىلى ينتەرناتتا اۋزىمىزدى تولتىرىپ نان جەگەنىمىز ەسىمىزدە. قارا ناندى تويا جەپ ەدىك. اۋزىمىز تولعانشا, اياماي تىعىپ جەگەنبىز. سوعان ءماز بولدىق. سونىڭ ارقاسىندا مىنا ىشەكتىڭ ءبارى اۋرۋعا ۇشىراعان. ال ونىڭ بىردەن-ءبىر ەمى – سول اتقا مىنگەن. ادامنىڭ بويىنداعى بارلىق اۋرۋدى جازادى. ءولىپ قالعان كلەتكالارىڭ قايتادان تىرىلە باستايدى. جانە سونى سەزەسىڭ».
شەراعاڭنىڭ شەر تارقاتقان سوزىنەن كوپ دۇنيەنى ۇعۋعا بولادى.
* * *
بيىل – جىلقى جىلى.
«دارۆين مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار, ءبىز ارعىماقتان جارالعانبىز» دەگەن ەكەن اسقار سۇلەيمەنوۆ. جىلقى تۋرالى سۇلەيمەنوۆتەن بۇرىنعى ءسوز سۇلەيلەرى دە ايتقان, كەيىنگىلەر دە قالىسقان ەمەس. بارلىعى ءتۇبىن ءتۇسىرىپ ايتادى. ويتكەنى, جىلقى ارالاسقان ءسوزدىڭ ءدامى, ورتانىڭ ءسانى كىرەدى. سايگ ۇلىك – ءسانىمىز. باسىرەسى بايگە شىققان بالانىڭ باعى بەس ەلى. وت پەن سۋدى قازاق پەن جىلقى بىرگە كەشتى.
...اركىم ءوز اتاسىن ايتادى عوي. قازاقتىڭ اتاسى – قامبار!
وتانىمىزدىڭ شالعاي شىعىسىندا, التايدىڭ اتان اسقارىندا مىڭجىلدىقتار بويى بەرەل باۋىرىنا باسىپ جاتقان كونە تاس قورعانداردىڭ استىنان قاسيەتىڭنەن اينالايىن بابالارىمىزبەن بىرگە جىلقى جارىقتىق تا تابىلعانى بەلگىلى. جازدىڭ جايما-شۋاق كۇنىندە وسى ۇلى وركەنيەتتى كورۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. ارحەولوگ ازاماتتارىمىز جەرلەنگەن ادامنىڭ قاسىنداعى جىلقى سانى ونىڭ الەۋمەتتىك دارەجەسىن, دارگەيىنە قانشا ەل قۇلاعانىن بىلدىرەدى دەپ جاتتى. پاتشالار جازىعىن جىلقىمەن ءبىرگە جاستانىپ جاتقان جاۋجۇرەك بابالار قورعانىنىڭ قاسىندا ويدان وي بوتالادى: ەر قاناتىن ەرتەدە كورگە دە بىرگە الا كەتىپتى. بۇل جىلقى جانۋارىنا دەگەن ۇلى ماحاببات, كىرشىكسىز سەنىم, رياسىز دوستىق قوي! شىعىستىڭ تاعى ءبىر تاڭعاجايىپ ءمۇيىسى اقباۋىردى الايىق. قولا داۋىرىنەن بەرى قاراي سالىنعان تاستاعى تاڭبالار مەن پەتروگليفتەردە جىلقىلار بەينەلەنگەن. جانە جاي جايىلىپ جۇرگەن جۋاس جىلقى ەمەس. قاسقىر مەن بۇعى قۋىپ جۇرگەن جىلقىلار قاشالعان. عىلىمي تۇسىنىكتەمە جازعىسى كەلگەن الدەكىمدەر, ونى «جىرتقىش جىلقىلار» دەپتى. قۇداي-اۋ, بۇلار تارپاڭدار عوي. بۇگىن بۇكىل الەم بۇرشاق سالىپ مويىنداپ وتىرعان «جىلقىنىڭ وتانى – قازاق ەلى» دەگەن ءسوزدىڭ تاسقا باسىلعان ءمورى عوي! تۇياعىن تارپىپ, كەڭ دالانىڭ اپشىسىن قۋىرعان جابايى جىلقىلار شىعىستان تاراعانىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە! ەندەشە, يپپوتەراپيانىڭ وسى ولكەدەن باستاۋ الۋىندا دا بەلگىلى زاڭدىلىق بار سياقتى.
ءيا, ءجونى بولەك جىلقى تۋرالى ىركىلمەي ايتا بەرۋگە بولادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
گلۋبوكوە اۋدانى.
