كەشىكپەيتىن پويىز كەرەك ەدى...

شابان «تۇلپار» جولدان قالدىرار

شىنى كەرەك, قازىر قاي باعىتتاعى پويىزعا وتىرماڭىز, دىتتەگەن جەرىڭىزگە جوق دەگەندە جارتى ساعات كەشىگىپ جەتەسىز. سەبەبى بىزدە سوڭعى ۋاقىتتا كەشىكپەيتىن پويىز قالمادى. كەيدە ءتىپتى ەشقانداي سەبەپسىز, ەشبىر ەسكەرتۋسىز كەستەدە كورسەتىلگەن ۋاقىتتان 2-3 ساعات كەشىگىپ كەلەتىندەرى بار. جاي پويىزدى بىلاي قويعاندا, جۇيرىك دەگەن «تالگولاردىڭ» ءوزى شابان بولىپ قالعان. ءدال ساعات, مينۋتىندا جولعا شىققان كۇننىڭ وزىندە مەجەلى جەرىنە ۋاقىتىندا كەلە قويمايدى.

ەلىمىزدە 2013 جىلدان باستاپ «تۇلپار-تالگو» جولاۋشىلار پويىزى جۇرە باستاعاندا ءدۇيىم جۇرت جولعا كەتەتىن ۋاقىت ەداۋىر قىسقاردى, ەندى ىڭعايلى ءارى بارلىق جاعداي جاسالعان جۇيرىك پويىزبەن جۇيتكيمىز دەپ قۋانعان ەدى. بىراق باسىندا بيلەتىنىڭ باعاسى قىم­بات بولىپ, كەيىننەن ءىشىنىڭ تارلىعى­مەن تالاي سىنعا قالعان «تۇلپار-تالگو­نىڭ» بۇگىنگى باستى ماسەلەسى ساعاتتاپ كەشى­گۋى بولىپ تۇر. العاشىندا تمد ەلدەرى بويىنشا بالاماسى جوق, ساپاسى حالىق­ارالىق كورسەتكىشتەرگە ساي دەپ جەر-كوككە سىيعىزباي ماقتاعان «تالگونىڭ» كەشىگۋىنە بۇگىندە كوپتىڭ ەتى دە ءولىپ كەتكەن. كەرىسىنشە, دالمە-ءدال ۋاقىتىندا كەلسە, تاڭ قالاتىنداي جاعدايعا جەتتىك.

ال مۇندايدا قتج وكىلىنىڭ جاۋابى «تەحنيكالىق جۇمىس جوسپارلارىنا بايلانىستى پويىز پالەنشە مينۋتقا كەشى­گىپ كەلەدى. كەلتىرىلگەن قولاي­سىزدىقتار ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىز» دەگەننەن ءارى اسپايدى.

وسىعان وراي ءبىز «قتج» اق-عا «نە­لىكتەن پويىزداردىڭ كەشىگەتىنى جايلى الدىن الا حابارلانبايدى؟» دەپ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراقتى جول­داعان ەدىك. بۇل ساۋالىمىزعا ۇلتتىق كوم­پا­نيا: «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق كەلەسى جىلدىڭ باسىندا «قتج» ۇك» اق سايتىندا قانداي دا ءبىر پويىز قوز­عالىسى بويىنشا دەرەكتەر كورسەتىلەتىن اقپاراتتىق تاقتا تۇرىندە ونلاين حابارلاۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. جول ءجۇرۋ بارىسىندا جولاۋشى ۆاگون جولسەرىگىنەن پويىزدىڭ ستانساعا كەلگەنى تۋرالى ناقتىلاي الادى, سونداي-اق ۆوكزالداردا پويىزدىڭ كەشىگۋى جانە كەلۋ ۋاقىتى تۋرالى ۇنەمى حابارلاندىرۋ جۇرگىزىلەدى», دەپ رەسمي جاۋاپ بەرگەن. سونىمەن قاتار جاۋاپتا: «پويىز ءۇش ساعاتتان ارتىق كە­شىك­كەن جاعدايدا جولاۋشىلار SMS حا­بار­لاما الاتىن بولادى. بۇل حابارلاما Bilet.Railways.كz سايتىنا تىركەلگەن جانە بيلەت ساتىپ الۋ كەزىندە بايلانىس دەرەكتەرىن قالدىرعان جولاۋشىلارعا جىبەرىلەدى» دەلىنگەن.

قتج-نىڭ رەسمي سايتىندا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا قاتىستى ساۋالداما قورىتىندىسى دا جاريالانعان. «قازاق­ستان تەمىر جولى» اق پويىزدارىنداعى سەر­ۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا كو­ڭىلىڭىز تولا ما؟!» دەگەن سۇراققا 50 پا­يىز­عا جۋىق جولاۋشى «جوق, كوڭىلىم مۇلدە تول­مايدى» دەپ جاۋاپ بەرسە, 30 پايىزعا جۋى­عى ء«الى دە بولسا جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى» دەگەن نۇسقانى تاڭداعان. قتج-عا وكپەسى قارا قازانداي جولاۋشىلاردىڭ دەنى رەنىشتەرىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە پويىزدىڭ كەشىگۋى مەن ىشكى تازالىقتى اتاپ كورسەتكەن. مۇندايدا ساعاتىنا 200 شاقىرىم جىلدامدىقپەن جۇيتكيدى دەگەن «تالگونىڭ» جاعدايى وسىنداي بولسا, جۇرۋىنەن تۇرۋى كوپ ەسكى پويىزدار تۋرالى جاق اشۋدىڭ ءوزى قيىن.

كەشىگۋ قانىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن بە؟

جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە «پويىز­داردىڭ كەشىگۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى» دەگەن ماعىنادا جازبا جاريالانعان بولاتىن. پىكىر بىلدى­رۋشىلەردىڭ ءبىرى «نۇر-سۇلتان – سارى­اعاش» پويىزىنان تاسباقا تەز كەلە­دى» دەپ مىسقىلداسا, ەندى ءبىرى تاسىمال­داۋ­شىلاردىڭ «اپات بولماي-اق جاي كۇن­دە دە جاۋاپسىز» ەكەنىن جازعان. تاعى ءبىرى «ۋاقىتىندا كەلگەن پويىزدى ءالى كۇن­گە دەيىن كورمەپپىن» دەپ اعىنان جا­رىلعان. راس, جارتى ساعاتتىق كەشىگۋدىڭ ءوزى ءبىرتالاي قولايسىزدىق تۋعىزارى انىق. ءار مينۋتىن جوسپارلاعان جولاۋشىلار ءۇشىن ارتىق شىعىن ەكەنى دە تۇسىنىكتى.

ەڭ وكىنىشتىسى – قاراپايىم حالىق­تىڭ وسىنداي كەلەڭسىزدىك پەن قولايسىزدىق­قا كوندىگىپ كەتكەندىگى. جولاۋشىلار ءوز قۇقىعىن تالاپ ەتپەيدى. ماسەلەن, بىزدە «تەمىرجول كولىگى تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە بەكىتىلىگەن «جولاۋشىلاردى, باگاجدى جانە جۇكتى تەمىرجول كولىگىمەن تاسىمالداۋ قاعيداسى» بار. قۇجاتتا اۋدانارا­لىق, قالاارالىق قاتىناستاعى, سونداي-اق وتىرۋعا ارنالعان ورىندارى بار ۆاگونداردان جاساقتالعان پويىزدار كەشىككەن جاعدايداعى جولاۋشىلاردىڭ قۇقىعى تولىق جازىلعان. ال «تەمىرجول كولىگى تۋرالى» زاڭنىڭ 80-بابى 3-تارماعىنا سايكەس پويىزدى كەشىكتىرگەن تاسىمالداۋشى جولاۋشىلارعا ايىپپۇل تولەۋى قاجەت. زاڭدا «جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن جولاۋشى پويىزىنىڭ جونەلتىلۋىن كىدىرتكەنى, سونداي-اق باراتىن تەمىرجول ستانساسىنا كەشىگىپ كەلگەنى ءۇشىن تاسىمالداۋشى جولاۋشىنىڭ شەككەن زالالىن وتەي وتىرىپ, وعان كەشىككەن ءار ساعات ءۇشىن جول ءجۇرۋ بيلەتى قۇنىنىڭ ءۇش پايىزى مولشەرىندە ايىپپۇل تولەيدى», دەپ جازىلعان. الايدا ء«وندىرىپ الىنعان ايىپپۇلدىڭ سوماسى بيلەتتىڭ قۇنىنان اسپاۋعا ءتيىس» جانە «ايىپپۇل تولەۋ تاسىمالداۋ ەرەجەلەرىنە سايكەس جولاۋشى­نىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جۇرگىزىلەدى». ياعني وتەماقى الۋ ءۇشىن جولاۋشى سوڭعى كەلگەن پۋنكتىندە ۆوكزال كەزەكشىسىنەن جول ءجۇرۋ بيلەتىنە كەشىككەن ۋاقىت كورسەتىلگەن ارنايى بەلگى قويدىرتۋى قاجەت. بۇدان كەيىن جولاۋشى وسى قۇجات جانە جەكە كۋالىگىمەن قتج-نىڭ كەز كەلگەن كاسساسىنا بارىپ, زاڭ بويىنشا وتەماقى تالاپ ەتە الادى. ءدال وسىلاي جاساعان كۇننىڭ وزىندە نۇر-سۇلتانعا 12 مىڭ تەڭگەگە بيلەت الىپ, ەكى جارىم ساعاتقا كەشىككەن اعايىنىمىز بار-جوعى 700 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل وندىرە الادى ەكەن. ال بۇل اقشا ەلورداداعى ءبىر باعىتقا جۇرەتىن تاكسي قۇنىن دا وتەپ بەرە المايدى. الايدا سول پويىزدا كەلگەن 265 جولاۋشىنىڭ بارلىعى ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتەر بولسا, «قتج» اق-نىڭ قالتاسىنا ءسال دە بولسا سالماق تۇسەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەشىكتىرگەن ءار رەيس ءۇشىن جوق دەگەندە 200 مىڭ ايىپپۇل تولەۋ ەلىمىزدەگى تەمىرجول جەلىسىنىڭ ەڭ ءىرى وپەراتورى ءۇشىن ءتيىمسىز ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

اتالعان زاڭدى العا تارتىپ قتج-دان «وسى باپتا كورسەتىلگەن سانكتسيا بويىنشا ايىپپۇل تالاپ ەتكەن جولاۋشىلار بار ما؟ بولسا, جىل باسىنان بەرى قانشا جولاۋشىعا, قانداي مولشەردە ايىپ­پۇل تولەندى؟», دەپ سۇراعان ەدىك. الايدا ۇلتتىق كومپانيا بۇل ساۋالىمىزدى جا­ۋاپسىز قالدىرعان. دەمەك بىردە-ءبىر جو­لاۋ­شىعا ايىپپۇل تولەنبەگەن دەگەن ءسوز. تۇسىن­گەنىمىز – بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «قتج» ۇك» اق كەلتىرىلگەن قولايسىزدىقتار ءۇشىن ۆوكزالداردا حابارلاندىرۋلار مەن نۇسقاۋلاردى ايتىپ وتىراتىن قىز-كەلىنشەكتەر ارقىلى كەشىرىم سۇراۋمەن عانا قۇتىلىپ كەلەدى.

«قتج» اق بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇ­يەن­سەك, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە «تالگو» ۆاگون­دارىنان قۇرىلعان 15 پويىز, ونىڭ ىشىن­دە بىرەۋى حالىقارالىق جانە 14-ءى مەم­لە­كەتىشىلىك باعىت بويىنشا جۇرەدى. تاۋ­لىگىنە ورتا ەسەپپەن 7 500 جولاۋشى وسى پويىزبەن قاتىنايدى. الايدا حالىقتىڭ باسىم بولىگى زاڭدا وسىنداي باپ بار ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. بىلگەن كۇننىڭ وزىن­دە «تيىن-تەبەن» ءۇشىن «بوسقا جۇيكەلە­رىن جۇقارتقىسى» كەلمەيدى. كە­شىگۋ قانىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەنى سونشالىق, مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى ۇساق-تۇيەككە بالاپ, كوڭىل اۋدارماي جۇرە بەرەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاراپايىم قۇقىقتا­رىن تالاپ ەتۋگە حالىقتىڭ ءوزى دە ق ۇلىقسىز. ال «تالگودان» تياناقتىلىقتى تالاپ ەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى جەكە باستان باستاعان ءجون.

«سينكانسەننىڭ» 30 سەكۋندى جانە قتج-نىڭ قىرىق سىلتاۋى

تەمىرجول قاتىناسى بويىنشا الەم­­دەگى ەڭ دالمە-ءدال, ۋاقىتىنان جاڭىل-­
­ماي قىزمەت كورسەتەتىن ەلدەردىڭ ءبىرى – جاپونيا. ماسەلەن, كۇنشىعىس ەلىندەگى ءىرى قالالار اراسىندا جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋعا ارنالعان «سينكانسەن» جوعارى جىلدامدىقتى تەمىرجول جەلىسى­نىڭ وتكەن جىلعى ورتاشا كەشىگۋ ۋاقىتى تەك 30 سەكۋند بولعان. بۇل ەلدە پويىزدار 5 مي­نۋتتان ارتىق كەشىكسە ستانسا بويىنشا كەزەكشى كەشىرىم سۇرايدى, ال جولاۋشى «كەشىگۋ تۋرالى كۋالىك» الا الادى. بۇل قۇجاتتى ول كەشىگىپ قا­لۋىنىڭ سەبەبىن راستاۋ ءۇشىن جۇمىستا نەمەسە مەكتەپتە كورسەتە الادى. ەگەر پويىز ءبىر ساعاتقا نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىتقا كەشىكسە, گازەتتە بۇل تۋرالى سىن ماقالا جاريالانۋى ابدەن مۇمكىن. ال گەرمانياداعى تەمىرجول كولىگى جاي­لىلىق دەڭگەيى بويىنشا دا, قاتاڭ كەستە بويىنشا ءجۇرۋى جاعىنان دا الەمدەگى ەڭ ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. «نەمىس پويىزدارى­نىڭ قوزعالىسىمەن ساعاتتى تۋرالاپ الۋعا بولادى» دەگەن ءسوز وسىدان قالسا كەرەك. سول سەبەپتى دە شەت ەلدەردە پويىزدىڭ كەشىگۋىن فورس-ماجورعا جاتقىزادى.

ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعداي مۇلدە باس­قاشا. قازاقستاندا پويىزداردىڭ كە­شىگۋى قالىپتى جاعداي. وسى ۋاقىتقا دە­يىن بىردە-ءبىر باسەكەلەسى بولماي تۇرعان «قازاقستان تەمىرجولى» ۇلتتىق كومپا­نياسى پويىزداردىڭ 2-3 ساعاتتاپ كەشىك­كەنىن «تەمىر جولدارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە بايلانىستى جولاۋشىلار پو­يىزدارىنىڭ قوزعالىس كەستەسىندە بۇزۋ­شىلىقتار بولدى. تەمىر جولداردى جاڭ­عىرتۋ بيىل باستالدى. بۇل جۇمىستار قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن جانە جولاۋشىلار مەن جۇك پويىزدارىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. جۇمىستار شتات­تىق رەجىمدە, كىدىرىسسىز وتۋدە» دەپ تۇسىن­دىرۋمەن عانا شەكتەلەدى.

جولاۋشىلار پويىزدارى كىدىرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى رەتىندە قتج «جول جون­دەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە قارا­عاندى, اقمولا, جامبىل بولىمشەلەرى ماگيسترال­دى جەلىلەرىندەگى جىلدامدىقتى شەكتەۋ, ەسكەرتۋ» ەكەنىن ايتادى. «جولدار جوعار­عى قۇرىلىسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە قاراي پويىزدار قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق ەسكەرتۋلەر بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار اۋا رايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا بايلانىستى قوزعا­لىس قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پويىزداردىڭ قوزعالىس جىلدامدىعىنا شەكتەۋ قويىلۋى مۇمكىن. مۇنداي كەزدەرى جولاۋشىلار پويىزى 1-دەن 3 ساعاتقا دەيىن كەشىگىپ كەلەتىندىگىن حابارلايمىز», دەلىنگەن حاتتا.

قتج-نىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان ەسكى ۆاگونداردى «سۇي­رەپ» كەلە جاتقانى دا بەلگىلى. توزىعى جەتسە دە تەمىرجولداردان تۇس­پەگەن مۇنداي ۆاگوندار جولاۋشىلار ءۇشىن قولايسىز عانا ەمەس, قاۋىپتى دە. قازىرگى تاڭدا قتج پاركىندە وسىدان 44 جىل بۇرىن جاسالعان ۆاگوندار دا بار. رەسمي جاۋاپتارىنا سۇيەنسەك, ۇلتتىق كومپانياداعى 35 پا­يىز ۆاگوننىڭ «جاسى» 28 جىلدان اسىپ كەتكەن, 11 جىلعا دەيىنگى ۆاگوندار – 48%, 11-20 جىلعى ۆاگوندار – 9%, ال 21-27 «جاستاعى» ۆاگوندار 8 پايىزدى قۇرايدى. «قازىرگى تاڭدا ۆاگوندار قانشا پايىزعا جاڭارتىلدى؟ قانشا ۋاقىتتا تولىق جاڭارتۋ جوسپارلانىپ وتىر؟» دەگەن سۇراعىمىزعا اق «سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە «تۇلپار» ۆاگون جاساۋ زاۋىتى» جشس جاساعان 237 جولاۋشىلار ۆاگونى ساتىپ الىنىپ, پويىزدار قۇرامى جاڭارتىلدى. 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن زاۋىت تاعى 4 جاڭا جولاۋشىلار ۆاگونىن, سونداي-اق 2022 جىلدىڭ باسىندا 62 جاڭا «تالگو» جولاۋشىلار ۆاگونىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا جولاۋشىلار ۆاگوندارى پاركىن 2029 جىلعا دەيىن جاڭارتۋ ستراتەگياسى ازىرلەندى. قۇجاتتا الدىڭعى قاتارلى ەۋروپالىق تاجىريبەلەرگە سايكەس جولاۋشىلار ۆاگوندارىنا قويىلاتىن جاڭا تەحنيكا­لىق تالاپتار كورسەتىلگەن. ستراتەگيا شەڭ­بەرىندە 2029 جىلعا دەيىن 500-گە جۋىق ۆاگون ساتىپ الىپ, ولارمەن جولاۋشىلار پويىزدارىنىڭ قۇرامىن جاڭارتۋ جوس­پارلانىپ وتىر. قازىر «تۇلپار» ۆاگون جاساۋ زاۋىتى» جشس بازاسىندا جولاۋشىلار ۆاگوندارى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق سەرىكتەستى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە», دەپ جاۋاپ بەرگەن.

ءتۇيىن. جوعارىدا ءبىز ەلىمىزدەگى كولىك-كوممۋنيكاتسيا جۇيەسىنىڭ ءبىر جەتىستىگى دەپ قابىلداعان «تۇلپار-تالگونىڭ» بۇگىنگى جاي-كۇيىن جەتكىزۋگە تىرىستىق. كەشىگۋ, كەشىككەندە دە «تۇراقتى تۇردە كىدىرۋ» جۇردەك پويىزعا جاقسى ات اكەلمەسى انىق. ءدال وسىعان ۇقساس ماسەلە اۋە قاتىناسىندا دا جەتىپ ارتىلادى. اقىسىن السا دا, مىندەتىن دۇرىس ورىنداي الماي وتىرعان اۋە كومپانيالارىنىڭ جاۋاپسىزدىعىنا دا, وكىنىشكە قاراي, ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن. ۇقىپتىلىقتى وزىمىزدەن باستاۋ كەرەك-اۋ... سول كەزدە عانا ءتۇزۋ قوعام قۇرا الامىز.