جەلتوقسان – ۇلتىمىزدىڭ ار-نامىسى

ساعات تۇسكى ەكى شاماسىندا ميرا (قازىرگى جەلتوقسان) كوشەسى جاعى­نان الاڭعا جاقىندادىق. الاڭعا قاراي ميليتسيونەرلەر توسقاۋىل جاساپ, شەرۋ­شىلەردى وتكىزبەي تۇر ەكەن. الاڭدا شامامەن مىڭنان اسا جاستار ءجۇر ەكەن, سولاردىڭ كومەگىمەن ميليتسيونەرلەردىڭ توسقاۋىلىنان ءوتىپ, الاڭعا كەلىپ, شەرۋ­شى جاستارعا قوسىلدىق. الاڭداعى جاس­تار ۇسىنىس-تالاپتارىن ايتىپ, ۇرانداي باستادى. ولار د.ا.قوناەۆتى ورتاعا شاقىرىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىرۋىن ءوتىندى. قازاقستانعا قازاق ۇلتىنان نە­مە­­سە قازاقستاندا تۋعان باسقا ۇلت وكىلدەرىن نەگە سايلامايدى دەگەن ۇسى­­نىس تالاپتار ايتىلدى. مىنبەرگە شىعىپ سويلەگەن باسشىلاردىڭ بىردە ءبىرى كوڭىلگە قونىمدى, ماردىمدى ءسوز ايتپادى. ەگەر سول كۇنى وكىمەت باسشىلارى دۇرىس شەشىم قابىلداپ, جاستاردىڭ ۇسىنىس تالاپتارىن قاناعاتتاندىرا العاندا, ەشقانداي قانتوگىسسىز بەيبىت تۇردە ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىن ەدى. اتتەگەن-اي!...

كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي كوكپ-نىڭ باس حاتشىسى م.س.گورباچەۆ ءىستى بەيبىت جولمەن شەشۋدى ءجون كورمەي, كۇش كورسەتىپ, باسىپ, جانىشتاۋدى دۇرىس كورگەن ەكەن. تاعى دا سول, «كىشى ۇلتتاردى» مەنسىنبەۋشىلىك. ول بۇل جاۋاپ­تى ءىستى سەنىمدى ۇلت وكىلدەرىنە جۇكتەپتى. بۇل تۋرالى: «گەنەرال-پولكوۆنيك ب.ك.ەليسەەۆ قالاداعى ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋ جو­نىندەگى بۇكىل جۇمىسقا باقى­لاۋ جا­­ساي­تىن شتاب قۇرۋدى قولعا ال­دى. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنان بۇل شتاب­قا گ.كولبين, وك-ءنىڭ ەكىنشى حاتشىسى و.ميروشحين, ىشكى ىستەر ءمينيسترى گ.كنيازەۆ, مقك توراعاسى ۆ.ميروشنيك ەنگىزىلدى. مۇنىڭ قۇرامىنا ۇلتى قازاق بىردە-ءبىر باسشى تارتىلمادى. جانە ونى قاجەت دەپ ساناعان ەشكىم دە بولعان جوق», دەگەن دەرەكتەردەن بەلگىلى بولدى. (جەلتوقسان-86. 5-كىتاپ. ەلدىكتى ساقتاعان ەرلىك. 25 بەت.).

كەشكە قاراي, شامامەن ساعات 18.00 شاماسىندا مىنبەرگە قازكسر پروكۋرورى ع.ب.ەلەمەسوۆ شىعىپ, «...سەندەر زاڭدى بۇزدىڭدار, كۇش قولدانىلادى, تاراڭدار!» – دەدى. بۇل كەزەڭدە الاڭدا ينە شانشار جەر قالماي, جاستارعا تولعان ەدى. سول كۇنى الاڭدا 20 000-عا جۋىق شەرۋشى جاستار بولعان. سودان سوڭ ۇكىمەت ءۇيى جاعىنان قازاق كسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى گ.ن.كنيازەۆتىڭ بۇيرىعىمەن قولدارىنداعى رەزەڭكە تاياقتارى مەن قالقاندارىن سارتىلداتىپ, قاپ-قارا كيىم كيگەن ارنايى اسكەري جاساقتار باسقىشتان ءتۇسىپ كەلە جاتتى. ءبىز بۇرىن-سوڭدى بۇندايدى كورمەگەن, اڭ-تاڭ بولىپ قالدىق. كەڭەس وكىمەتى ءوز حالقىنا كۇش قولدا­نادى دەگەنگە ونشا سەنىڭكىرەمەي­­­تىن ەدىك, بى­ر­اق سەنى­مىمىز اق­تال­مادى. ارنايى اس­كەري جاساقتار شەرۋشى جاستار­دىڭ الدىڭعى شەبىنە جەتكەن بويدا جاس­تاردى ۇرىپ-سوعا باستادى. تاياق جەپ, ەسەڭگىرەگەندەرىن سۇيرەلەپ وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتە باستادى. شەرۋشى جاستار دا ەستەرىن جيىپ, ارنايى اسكەري جاساقتارمەن تەكەتىرەس باستالدى. ارتقى جاقتان جەتكەن تاستارمەن قارۋلانعان جاستار تاس جاۋدىرىپ, ارنايى اسكەري جاساقتاردى ۇكىمەت ۇيىنە دەيىن قۋىپ بارادى, ولار قايتا ساپ تۇزەپ, جاستاردى ۇرىپ-سوعىپ ۇكىمەت ءۇيىنىڭ جانىنان تومەنگە, الاڭعا دەيىن تىقسىرىپ تاستادى. وسىلاي ەكى جاق, ەكى-ءۇش ساعاتتاي الىستى. قاتتى جارالانعانداردى جەدەل جاردەم ماشيناسى اكەتىپ جاتتى. بۇل ارەكەتتەرىنەن تۇك شىقپاعان سوڭ الاڭعا ءورت سوندىرگىش ماشينالاردى شىعاردى. ولار, قىستىڭ كۇنى قىراۋدا جاستارعا سۋ شاشىپ, ناعىز اياۋسىزدىقتىڭ شەگىن كورسەتتى. بۇل تۋرالى: «22.00 ساعاتتا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءورت ءسوندىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك ابدۋلمانوۆ الاڭنان حالىقتى قۋىپ شىعۋ ءۇشىن ء«ورت سوندىرگىش ماشينا پايدالانىلسىن!» دەگەن بۇيرىق الدى. 20 ماشينا لافەتتى ۇڭعىدان سۋ شاشىپ, جۇرتشىلىققا قاراي لاپ قويدى» – دەپ جازعان. (1986 – جەلتوقسان: داقپىرت جانە شىندىق. 26-بەت). قىستىڭ كۇنى ءۇستى-باسىمىز مالمانداي سۋ بولىپ, الاڭنان تومەن قاراي تۇستىك. سۋ كيىممەن ءارى قاراي ءجۇرۋ مۇمكىن بولماعان سوڭ, قاسىمداعى ءبىر-ەكى جىگىتپەن جاتاقحاناعا قايتتىق. كوشەدە ءجۇرۋ قاۋىپتى, سوندىقتان ۇيلەردىڭ اراسىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ جاتاقحاناعا جەتتىك.

18 جەلتوقسان كۇنگى مالىمەتتەردەن الاڭداعى قارۋسىز جاستارعا قانشالىقتى قارۋلى كۇش قولدانعانى ايعاق بولدى. «الماتىداعى تارتىپسىزدىكتى باسۋ ءۇشىن كەشكە قاراي فرۋنزە, تاشكەنت, سۆەردلوۆسك, نوۆوسيبيرسك قالالارىنان ىشكى اسكەر بولىمدەرىنىڭ العاشقى توپتارى كەلىپ ۇلگەردى. اسكەرلەرگە تىكەلەي باسشىلىقتى كسرو ىشكى ىستەر اسكەرى قول­باس­­شىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.س.دۋبينياك جۇر­گىزدى». بۇعان دەيىن-اق شتابقا ءۇش ءىرى قۇراما وترياد پەن 2 928 تاڭداۋلى جىگىتى بار ارناۋلى جەدەل توپ جان-تانىمەن قىزمەت كورسەتۋدە ەدى. وعان قوسا ال­­ماتى گار­نيزونىنىڭ 5 700 ادامدىق بولىمدەرى تۇگەل الاڭعا اكەلىندى. بۇلارعا ىشكى اسكەرلەردىڭ جوعارىدا ايتىلعان قالالاردان شاقىرىلعان «سۋعا سالساڭ  باتپايتىن, وتقا سالساڭ جانبايتىن جانكەشتى, قيىندىققا ابدەن شىنىققان 2 169 جەندەتى قوسىلعان... /جەلتوقسان-86. 5-كىتاپ. ەلدىكتى ساقتاعان ەرلىك. 30-بەت/.

گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.س.دۋبنياك بۇي­رىعىمەن «قۇيىن» وپەراتسياسى باستالعان, رەزەڭكە تاياقتار, ساپەر كۇرەك­تەر, قالقاندارمەن قارۋلانعان, يت جەتەكتەگەن اسكەريلەر جانە تەمىر كەلتەك, كابەل كەسىندىلەرىمەن قارۋلانعان جاساقشىلار الاڭداعى قارۋسىز جىگىتتەر مەن قىزدارعا لاپ قويعان. جاستاردى اياۋ­سىز رەزەڭكە تاياقتار, تەمىر كەلتەكتەر, ساپەر كۇرەكتەرمەن ۇرىپ-سوعىپ, كەسكىلەپ قان-جوسا قىلىپ, ەستەرىنەن تاندىرىپ, اياقتارىنان سۇيرەپ اپارىپ اۆتوبۋستارعا تيەپ, قالا سىرتىنا الىپ كەتكەن. بارعان سوڭ كيىمدەرىن شەشكىزىپ, ەستەرىنەن تاندىرا سوعىپ, قاردىڭ ۇستىنە تاستاپ كەتكەن.

سلاۆيان ۇلتىنان قۇرالعان جاساقشى­لار وتريادىن قۇرىپ, قارۋلاندىرۋعا گ.ۆ.كولبين نۇسقاۋ بەرگەن. كەيىنىرەك, پارلا­مەنت­­تىك كوميسسيا قورى­تىن­دىسى كورسەت­كەندەي, بارلىعى 16 مىڭنان استام حالىق جاساقشىسى مۇزداي قارۋلان­دىرىلىپ, ورتالىق كوشەلەردى باقىلاۋعا جىبەرىلگەنى بەلگىلى بولدى. سونىمەن قاتار ارنايى بولىنگەن اۆتوبۋس­تاردا جاسىرىنعان سولداتتار كۇندىز كوزگە تۇسپەستەن, ولاردى سىرتتاي قورعاپ ءجۇردى. بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن زىمياندىق ساياساتى وسى بولدى. /جەلتوقسان-86. 5-كىتاپ. ەلدىكتى ساقتاعان ەرلىك. 24-بەت/.

ءبىر ۋاقىتتا فۋرمانوۆ كوشەسى جاعى­نان برونەترانسپورتەر باستاعان اسكەري ماشينالاردىڭ كولونناسى كەلە جاتتى. برونەترانسپورتەر جانىمىزدان مىنبەر جاققا قاراي وتە بەرگەندە شەتتە تۇرعان بىرەۋلەر جۇگىرىپ شىعىپ, برونەترانس­پورتەرگە تاس, تاياق لاقتىرا باستادى. كەيىننەن بەلگىلى بولدى, بۇلار ادەيى دا­يىندالىپ كەلگەن ارانداتۋشىلار ەكەن. ويتكەنى ءبىز شەرۋشى جاستار وزىمىزبەن بىرگە ەشقانداي تاياق, تاس ت.ب. الىپ كەلگەن جوق ەدىك. سول-اق ەكەن برونەترانسپورتەر كىلت توقتاي قالدى, كوماندير بۇي­رىق بەر­گەن بولار, كولوننا دا توقتاي قالدى, ماشينالاردان سەكىرىپ ارنايى جاساقتىڭ اسكەرلەرى ءتۇسىپ جاتتى. الدىمىزدا توس­قاۋىلدا تۇرعان ىشكى ىستەر اسكەرلەرى مەن جاساقشىلار بىزگە لاپ قويدى. سىر­تىمىزدان ارنايى جاساقتىڭ اسكەر­لەرى قىسپاققا الدى, بۇنىڭ ءبارى الدىن الا ويلاستىرىلعان قاقپان بولىپ شىقتى, ءبىز قورشاۋدا قالىپپىز. مەن برونەترانسپورتەرگە تاس, تاياق لاقتىرعاندارعا قاراي جۇگى­رىپ كەتكەنمىن, «جىگىتتەر بۇلا­رىڭ نە, توقتاڭدار, بۇلاي جاساۋعا بولمايدى!» – دەپ, ولاردى توقتاتۋعا بارىمدى سالىپ جۇرگەندە, توسقاۋىلدا تۇرعان اسكەرلەر مەن جاساقشىلار ماعان جاقىنداپ قالىپتى, شەرۋشى جاستاردىڭ ەڭ سوڭىندا قالىپپىن. قاشىپ كەلەمىن, اسكەرلەر رەزەڭكە تاياقپەن مەنى سوعىپ كەلەدى, سوققىلارى باسىما, يىعىما, ارقاما ءتيىپ جاتىر, ايتەۋىر قۇلاماۋعا تىرىستىم. باسىم اينالىپ نە بولعانى تۇسىنىكسىز, «مۇحيت» عيماراتىنىڭ جانىنداعى قورشاۋدىڭ جانىنا كەلگەندە تۇيىققا تىرەلدىك, قاشىپ كەتۋگە باسقا جول جوق. بيىكتىگى شامامەن 3 مەتردەي قورشاۋدىڭ ارعى بەتىندە تەمىربەتون پليتكالار جيىلعان ەكەن, سونىڭ ۇستىنە شىعىپ العان جىگىتتەر بار كۇشتەرىمەن تومەندەگىلەردى تارتىپ الىپ جاتتى, مەنى دە جوعارىعا لەزدە تارتىپ, شىعارىپ الدى. تۇيىققا كەلىپ تىرەلگەن شەرۋشى جاستاردى ىشكى ىستەر اسكەرلەرى قۋىپ جەتىپ اياۋسىز ۇرىپ-سوعىپ, قاردىڭ ۇستىنە ەتبەتتەرىنەن جاتقىزىپ قويدى, باستارىن كوتەرسە – ۇرادى. ءبىز نە ىستەرىمىزدى بىلمەي, جانۇشىرا قاراپ تۇردىق, قولدان كەلەر شارا جوق, ءبىر ۋاقىتتا كوزىم قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ №6 جاتاقحاناسى جاققا ءتۇستى. جاتاقحانانى ارنايى جاساقتىڭ اسكەرلەرى قورشاپ الىپتى. باستارىندا تەمىر كاسكا, قول­دا­رىندا پلاستيك قالقاندارى مەن رەزەڭكە تاياقتارىن بۇلعاپ, بىزگە «كەلىڭ­دەر!» – دەپ سەس كورسەتتى. سودان سوڭ جاتاقحانانىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى. ءبىر كەزدە نە بولعانى بەلگىسىز, جاتاقحانا تەرەزەسىنەن قۇلاپ تۇسكەن ستۋدەنتتەر قيمىلسىز قار ۇستىندە جاتتى.

سول بولعان وقيعانى جەڭىس بەكەەۆ, №6 جاتاقحانا تۇرعىنى, ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتى: «ستۋدەنتتەردى جاپپاي سوعا جونەلگەن اسكەريلەردى كورىپ, ءۇشىنشى قاباتقا قاشىپ شىقتىم. سوڭىمنان ءتورت سولداتتىڭ قۋالاپ كەلە جاتقانىن, قاسىما تاعى ءبىر بالانىڭ ىلەسكەنىن بايقادىم. ۇزىن ءدالىزدىڭ بويىنداعى ەسىكتەر تارس جابىق. ىشتەن كىلتتەۋلى. جانۇشىرا دالباسالاپ, الگى سارى بالا ەكەۋمىز ەڭ سوڭعى قولجۋعىش بولمەگە قويىپ كەتتىك. ءتورت جانالعىش سوڭىمىزدان قوسا كىرىپ, تەپكىنىڭ استىنا الدى. باسىما, وكپە-باۋىرىما, ارقاعا قانشا سوققى تيگەنىن بىلمەيمىن, كوزىمدى اشسام, ءۇشىنشى قاباتتىڭ تەرەزەسىنەن تومەن ۇشىپ كەلە جاتىرمىن! ء«بىتتىم-اۋ دەپ ويلادىم. اعاش بۇتاقتارى بولماعاندا, راسىندا دا جەرگە امان تۇسپەيدى ەكەنمىن. ودان ار­عى­سى ەسىمدە جوق...» – دەپ جازادى. /جەل­­توقسان-86. 5-كىتاپ. ەلدىكتى ساقتاعان ەر­لىك. 40-بەت/.

قورشاۋدا قالماس ءۇشىن ءبىز ازعانتاي توپ كوشەگە قاراي شەرۋشى جاس­­تار توبىنا قوسىلۋعا كەتتىك. بۇدان كەيىن دە كوپ ۋاقىتقا دەيىن كوشەدە توپ بولىپ جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. مقك ادامدارى جوعارعى وقۋ ورىندارىنا كەلىپ, الاڭعا قاتىسقان ستۋدەنتتەردى ىزدەستىرە باستادى. مقك ادامدارى ءبىزدىڭ كوركەمسۋرەت-گرافيكا فاكۋلتەتىنە دە كەلدى. دەكاناتتىڭ, وقىتۋشىلاردىڭ جاسىرۋىمەن ىزدەس­تىرىلۋدەن امان قال­دىق. سول كەزدە كوپتەگەن ستۋدەنتتەر وقۋدان شىعارىلىپ, جاۋاپقا تارتىلدى. شەرۋشى جاستاردىڭ تالايى قاماۋعا الىندى, سوتتالدى, پارتيادان, كومسومولدان شىعارىلدى.

قازكسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋ­مىنىڭ كوميسسياسى ۇستالعان­دار سا­نىنىڭ 8 500-گە جۋىق ادام ەكە­نىن انىق­تادى. ال پروكۋراتۋرا 5 324 ادامنان, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى 850 ادامنان جاۋاپ العان. 99 ادام سوتتالىپ, ەكەۋى اتۋ جازاسىنا كە­سىلگەن. 243 ادام باس پەن مويىننان جارالانعان. بۇل كۇرەكپەن, شوق­پارمەن سابالاۋدىڭ ناتيجەسى ەكەنى اي­دان انىق. كوپتەگەن ادامدار قولدا­رى­­نان جاراقاتتانعان. ولار باسىن ساقتاپ, قولدارىن قالقان قىلعان ساتتە جازالاۋ­شىلاردىڭ قارۋى جىلىكتى نە سىندىرىپ, نە جارىپ جىبەرگەن. /قوزىباەۆ ماناش قاباش ۇلى,1986 – جەلتوقسان: داقپىرت جانە شىندىق. 29-بەت/.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا وبلىستىق تەلەارناعا مەنى سۇحبات بەرۋگە شاقىرعان بولاتىن. سۇحبات بارىسىندا الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. مەن تەلەارنا قىزمەتكەرلەرىنەن سول دەرەكتى ءفيلمنىڭ كوشىرمەسىن بەرۋدى ءوتىندىم. ولار ماعان كوشىرمەسىن جازىپ بەردى. ۇيگە كەلگەن سوڭ دەرەكتى ءفيلمدى كورە وتىرىپ شەرۋشى ستۋدەنتتەردىڭ اراسىنان ءوزىمنىڭ كۋرستاسىم ەشوۆ جانبولاتتى كورىپ قالدىم. جانبولاتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى كوزىلدىرىك تاعاتىن, كوزىلدىرىگى جارقىراپ انىق ءتۇسىپتى. سودان سوڭ دەرەكتى ءفيلمدى قاجەتتى كەزدە توقتاتىپ قاراپ وتىرىپ ءوزىمدى تاۋىپ الدىم. جانبولاتقا جاقىن جەردەن, سونىمەن قاتار باسقا دا كۋرستاس دوستارىمدى بەرىك  بوكە­شوۆتى, ايجامال  قوجانازاروۆانى كوردىم. ويتكەنى ءبىز الدىڭعى قاتاردا مىنبەرگە جاقىن تۇرعانبىز. سول كەزدە مىنبەر جاقتان كوپتەگەن ادامدار فوتواپپاراتقا, بەينەكامەراعا ءتۇسىرىپ تۇردى. 90-جىلداردىڭ باسىندا كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ينستي­تۋ­تىندا وقىتۋشى بولىپ جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەنمىن. ءبىر كۇنى كۋرستاس دوسىم سايلاۋ سيازباەۆ قۋانا ك ۇلىمدەپ ء«داۋىت, مىناعان قا­را سەنىڭ سۋ­رەتىڭ» – دەپ ءبىر گازەتتى ۇسىن­دى. گازەتتەگى فوتوسۋرەتكە قاراسام مەن بىرگە وقىعان كۋرستاس دوستارىم­­نىڭ اراسىندا تۇرمىن. اڭ-تاڭ بولىپ سۋرەتكە قارايمىن بۇعان قاشان ءتۇستىم دەپ, ەسىمە تۇسىرە باستادىم. سويتسەم ول 1986 جىلى جەلتوقساننىڭ 17 كۇنى مىنبەردەن تۇسىرگەن سۋرەت ەكەن. ول سۋرەتتى ءبىر ماقالانىڭ جانىنا قويىپتى. بۇل ماقالا سول كەزدەردە باتىل ەركىن وي­لار ايتىلىپ جۇرگەن قوعامدىق-ساياسي «ازات» گازەتىندە باسىلىپ شىققان بولاتىن.

ءبىز ءاردايىم تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى اتانعان جەلتوقساندىق جاستاردىڭ ەرلىكتەرىن, ەلىنە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىكتەرىن ايتىپ, قۇربان بول­­عان بوزداقتاردى ەسكە الۋ, ولاردىڭ تاۋەل­­سىزدىك جولىنداعى ەرلىكتەرىن ۇمىت­­پاۋ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە ەتۋ پارىزىمىز.

ءداۋىت سۇگىراليەۆ,

ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى

كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتى

شىعارماشىلىق جانە سپورت كافەدراسىنىڭ لەكتورى,

جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە

قاتىسۋشى