ماقالادا تۇڭعىش پرەزيدەنت ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى ادام ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن. «مەملەكەتىمىزدىڭ تىرەگى دە, التىن دىڭگەگى دە – قازاقستان حالقى. مەن بويىمداعى قۋات, قىزمەتىمدەگى تاجىريبە, ويىمداعى ءنار – ءبارى-ءبارىن حالقىما قىزمەت ەتۋگە جۇمساپ كەلەمىن», دەيدى ماقالا اۆتورى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سىناق پەن تاجىريبەگە تولى كەزەڭ بولعانى ءسوزسىز. ءبىز وسى جىلداردا تالاي رەت باسىمىزدى بايگەگە تىكتىك, بوداندىق قۇرساۋىنان تولىق شىعۋ ءۇشىن رۋحاني جاڭعىرۋدى باستان وتكەردىك. ەڭ باستىسى, ءبىز وسى ۋاقىت ىشىندە تالاي تاۋەكەل ارقىلى شەكاراسىن شەگەندەگەن, ەل ىرگەسىن بۇتىندەگەن مەملەكەتكە اينالدىق.
تۇڭعىش پرەزيدەنت ماقالاسىندا ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى – 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا وتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تۋرالى ويىن جازعان. تۇڭعىش وتكىزىلگەن وسى سايلاۋدا 98 پايىزدان استام حالىق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا سەنىم ارتىپ, قولداۋ بىلدىرگەن ەدى. «بۇل ماعان قانات ءبىتىرىپ, ەركىن قيمىلداۋىما جول اشتى», دەپ ەسكە الادى سول كۇندى ەلباسى.
ماقالا اۆتورى ەرەكشە توقتالعان ايتۋلى كۇننىڭ ەكىنشىسى – 1991 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانى. ءدال سول كۇنى جوعارعى كەڭەستىڭ 12-شاقىرىلعان 7-سەسسياسىنىڭ تالقىلاۋىنا «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ شىعارىلعان بولاتىن. مەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدى قابىلداعان XII شاقىرىلعان قازاقستان جوعارى كەڭەسى دەپۋتاتى ەدىم. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعانداي, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ كەزىندە ايتىس-تارتىس از بولمادى. ءالى ەسىمدە, زاڭ جوباسىنىڭ كىرىسپەسىندەگى «قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقىن راستاي وتىرىپ» دەگەن سويلەمنەن «قازاق» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىن تالقىلاۋدىڭ ءوزى بىرازعا سوزىلدى. اقىرى ول ءسوز كىرىسپەدە قالدىرىلدى. ءبىراز دەپۋتاتتار مۇنان دا ارىگە بارىپ, ماقالادا ايتىلعانداي «ەرتەڭ قازاقستانداعى 17 ملن حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىق ورىس حالقى بوتەن مەملەكەتتە قالىپ جۇرمەي مە؟ ءبىز كىمنەن ەگەمەندىك الماقپىز؟ ورىس يمپەرياسىنىڭ ورنىنا قازاق يمپەرياسىن ورناتقىمىز كەلە مە؟» دەگەن سياقتى قيتۇرقى سوزدەرىمەن باسقا دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلىن الاڭداتۋمەن بولدى. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ ءۇش كۇنگە سوزىلدى. 14 جەلتوقساندا زاڭ جوباسى قىزۋ تالقىلانعان تۇسكى ۇزىلىسكە دەيىن 30 دەپۋتات سويلەپ, زاڭ جوباسىنىڭ رەداكتسياسىن دايىنداۋ تۋرالى 16 ادامنان كوميسسيا قۇرىلدى. 16 جەلتوقساندا كوميسسيا ۇسىنعان زاڭ جوباسى تالقىلانىپ, 48 دەپۋتات شىعىپ ءوز ۇسىنىستارىن ايتتى. بۇل كۇنگى جوعارعى كەڭەس وتىرىسىنا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قاتىسىپ, ءۇش رەت ءسوز سويلەپ, دەپۋتاتتاردىڭ ورتاق مامىلەگە كەلۋىنە زور ىقپال ەتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىن زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىپ بەرەتىن بۇل قۇجاتتىڭ باسىم داۋىسپەن قابىلدانۋى شىن مانىسىندە ۇلكەن جەتىستىك ەدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «بۇل ءبارىمىز كوپتەن كۇتكەن ايشىقتى مەزەت, تاريحي وقيعا ەدى. تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. الدىن الا ويلاستىرۋمەن, زور ۇيىمداستىرۋشىلىقپەن, قاپىسىز دايىندىقپەن جۇزەگە استى». ءسوز رەتىنە قاراي تاۋەلسىزدىكتى, ەگەمەندىكتى باياندى ەتەتىن زاڭدار قابىلداۋدىڭ وڭايعا تۇسپەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كۇن تارتىبىندە رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگىنە بايلانىستى ماسەلەلەر قوزعالا باستاسا-اق ورە تۇرەگەلىپ, الدەقانداي ءبىر اپاتقا تاپ بولاتىنداي مىنەز تانىتىپ, ورەكپىپ كەتەتىن دەپۋتاتتار باسىم ەدى. ونداي حالىق قالاۋلىلارى داۋرىقپالىققا سالىنىپ, كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەدەن قانداي دا ءبىر استار ىزدەپ, ارىپتەستەرىن مەزى قىلاتىن. مۇنىڭ ءوزى ەگەمەندىگىمىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت زاڭداردىڭ دەر كەزىندە قابىلدانۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىردى. مىنە, وسىنداي قيىن جاعدايدا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قانداي دا ءبىر ماسەلەگە بايلانىستى بولسىن, دالەلدى دە تەگەۋرىندى پىكىرلەرى دەپۋتاتتىق كورپۋستاعى سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, سۇلتان سارتاەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلدى, ورالباي ابدىكارىموۆ جانە باسقا دا دەپۋتاتتاردىڭ ويلارىمەن استاسىپ, وڭ شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگىن باياندى ەتەتىن كوپتەگەن زاڭ دەر كەزىندە قابىلدانىپ, ومىرگە جولداما الدى. قازىر سول كەزدە وسىنداي زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا قارسى داۋىس بەرگەن دەپۋتاتتار سانىنىڭ ەداۋىر بولعانىنا ادامداردىڭ كوبى سەنبەۋى مۇمكىن. بىراق ول سولاي بولدى. ءبىز ونى كوزىمىزبەن كوردىك.
راس, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەلىمىز تالاي ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلدى. وسىنداي سىن ساتتەن سۇرىنبەي ءوتۋ ءۇشىن بىزگە ەرتەڭگە – سەنىم, ءتوزىم مەن سابىرلىق, ەڭ باستىسى ەل ىشىندەگى تىنىشتىق قاجەت ەدى. مۇنى سول كەزدە جان-تانىمەن تۇسىنگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەلباسى بولدى.
«تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» – تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تاعى ءبىر رەت ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ماقالا. ماقالادا تاعىلىم الاتىن تۇستار جەتكىلىكتى. ماسەلەن, ن.ءا.نازارباەۆ ءوز ماقالاسىندا 1989 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا وتكەن كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءى سەزىندە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە وداق ەكونوميكاسىندا ورىن العان مۇشكىل جاعدايعا بايلانىستى: «...ءبىز بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىنداعى شىنايى جاعدايدى ناقتى بىلمەيمىز. وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەر: كسرو مەملەكەتتىك ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى ارتقان, بىراق سورەلەر بوس. جوسپارلار ورىندالۋدا, ال ەكونوميكا احۋالى ناشارلاپ بارادى. نەگە؟ مۇنداي «نەگەلەر» تىم كوبەيىپ كەتتى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەكونوميكاداعى داعدارىستىڭ قانشالىقتى تەرەڭدەپ كەتكەنىن انىقتاپ, ونى ەڭسەرۋدىڭ ايقىن جولىن تابۋىمىز كەرەك-اق», دەپ سىناعانىن ايتادى. مىنە, تاعىلىم. وسىدىن 30 جىلدان استام بۇرىن ايتقان كورەگەن باسشىنىڭ سوزدەرى بۇگىندە وزەكتى. بۇگىنگى بيلىك باسىنداعى باسشىلار بۇل تاعىلىمدى تىكەلەي باسشىلىققا الۋلارى قاجەت.
ەلباسى تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ تاريحي تانىم مەن ۇلتتىق ساناعا بايلانىستى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. وسى جولدا ەندىگى جەردە كەلەر ۇرپاقتىڭ – جاستاردىڭ جان اياماي قىزمەت ەتكەنىن تىلەيدى. بىزگە ۇلت بولاشاعىنىڭ باستى يدەياسىن قالىپتاستىرىپ بەرەتىن مۇنداي ماقالالار قاجەت. ويتكەنى «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمىندا» ايتىلعان ويلار مەن تاريحي داتالار ەلدىڭ ەسىنەن كەتپەيتىن ماڭىزدى وقيعالار تىزبەگىن تاعى ءبىر ءتۇزىپ بەرەدى.
بەرەكەتى كەتكەن ەلدىڭ بولاشاعى بولمايتىنىن قارت تاريح اۋەلدەن ءتۇسىندىرىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتەن, وتكەن تاريحىمىزدان الار تاعىلىمىمىز مول. سونىڭ ەڭ بيىگى, قاستەرلىسى مەن كيەلىسى – اتا-بابامىزدىڭ سانعاسىرلىق ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلۋ!
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
