جۋىردا سەمەي قالالىق ءماسليحاتىنىڭ تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا قالاداعى بىرقاتار كوشەنى قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ, دەپۋتاتتاردىڭ كوبى قۇپتايتىندىقتارىن جەتكىزدى. قۇپتاماعاندا, 30 جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىگىن العان ەل يدەولوگيالىق تۇرعىدا ەسكىرىپ كەتكەن كوشە اتاۋلارىن باياعىدا اۋىستىرۋى كەرەك ەدى. ن.موروزوۆ, تەرەشكوۆ, فرۋنزە, ششورس, چاپاەۆ, كراسنوگۆاردەيسكي, گەرتسەن, 23 فەۆراليا, گەورگيەۆسكايا, پارحومەنكو, تەلمان, كارل ليبنەحت, گراجدانسكايا سەكىلدى اتاۋلاردىڭ داۋرەنى كەڭەس وكىمەتىمەن بىرگە كەتۋى ءتيىس ەدى... ەشتەن كەش جاقسى, سەڭ قوزعالدى. ەندى ۇسىنىلعان اتاۋلاردى وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيا قاراپ, رەسپۋبليكالىق كوميسسيا نۇكتەسىن قويادى. قۇجات جۇمىستارى جوسپارداعىداي بولسا, ءاليحان بوكەيحان كوشەسىمەن جۇرەتىن كۇن الىس ەمەس. سەمەيدە ءاليحان بابامىزدىڭ اتىندا كوشە جوق ەمەس, بار. شەتكەرى جاقتا, جيىرما-وتىز ءۇيلى كوشە عانا.
– جەر-سۋ, اۋىل-كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋ دەگەن وتكىر ماسەلە. سەمەيدە 56 كوشەنى وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلدى, ەندى جۇزەگە اسادى دەپ سەنەمىز. ءاليحان بوكەيحانعا ورتالىقتان كوشە ۇسىنىپ وتىرمىز. قازاق حالقى ءۇشىن قۇربان بولعان تۇلعانىڭ ەسىمى ورتالىقتا بولۋى لايىق, – دەيدى ونوماستيكالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, تاريحشى امانتاي يسين.
سونىمەن قاي كوشەگە كىمنىڭ ەسىمى ۇسىنىلدى؟ نەگىزگىلەرىن تىزە كەتسەك, گەرتسەن كوشەسىنە – پارتيزان, سپورت شەبەرى قابىش وماروۆتىڭ, گالەتتو كوشەسىنە – كورنەكتى عالىم, ادەبيەتتانۋشى رىمعالي نۇرعاليدىڭ, پارحومەنكو كوشەسىنە – حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ, اۆتودوروجنايا كوشەسىنە – جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ, تيتوۆ كوشەسىنە – جازۋشى كامەن ءورازاليننىڭ, ەنگەلس كوشەسىنە – مەملەكەت قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ, فۋرمانوۆ كوشەسىنە – دراماتۋرگ جۇمات ءشانيننىڭ, كارل ليبكنەحت كوشەسىنە – جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى ءسابيرا مۇحامەدجانوۆانىڭ, مەنجينسكي كوشەسىنە – ديكتور, حالىق ءارتىسى انۋاربەك بايجانباەۆتىڭ, پرجەۆالسكي كوشەسىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسىمدەرى بەرىلمەك.
الايدا كوميسسيا وتىرىسىنا قاتىسقانداردىڭ بىرقاتارى كەيبىر كوشەلەردىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋ نەگىزسىز دەگەندى العا تارتتى. ماسەلەن, قازاق دالاسىن زەرتتەگەن نيكولاي پرجەۆالسكيدىڭ اتىن قالدىرىپ, راقىمجان قوشقارباەۆ ەسىمى باسقا كوشەگە بەرىلسە دەسەدى. دەيتۇرعانمەن, سەمەي قالالىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ايگەرىم بايجۇمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ر.قوشقارباەۆتىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ ءوزى پرجەۆالسكي كوشەسىنىڭ تۇرعىندارىنان تۇسكەن ەكەن.
ايتا كەتەرلىگى, كوميسسيا وتىرىسى وتكەن سوڭ «Egemen Qazaqstan» رەداكتسياسىنا ارنايى حابارلاسىپ, قالانىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا مۇرىندىق بولعان تۇلعالاردىڭ دا ەسىمدەرى ۇمىت قالماۋى ءتيىس دەپ ۇسىنىس-پىكىر بىلدىرگەن ازاماتتار بولدى.
– سەمەيدىڭ سەمەي بولىپ قالىپتاسۋىنا ابىلپەيىز سۇلتان ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ەدى. شىعىستا تۇڭعىش مەشىت سالعان. سونداي-اق شىعىستاعى جانە وڭتۇستىكتەگى قازاقتارعا شىعىستان ساۋدا-ايىرباس ورنىن اشساق دەپ ورتالىققا اشىق حات جازعان ەكەن. ولاردىڭ رۇقساتىن كۇتپەستەن 1750 جىلدارى قازىرگى جاڭا سەمەيدەگى وكەان شاعىن اۋدانىنان ايىرباس ساۋدا ءۇيىن اشىپتى, – دەيدى تاريحشى, ارحەولوگ ايدوس ءجۇنىسحانوۆ.
تاريحي دەرەكتەرگە زەر سالساق, ابىلپەيىز جاستايىنان قازاق قوعامىندا ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق باعىتتاعى جاۋاپتى تاپسىرمالار ورىنداعان ەكەن. ابىلايدىڭ كومەكشىسى, اسكەري سەرىگى بولىپتى. اتاعى 1757 جىلى قالماقتارعا قارسى سوعىستا, قىتايلارمەن تارباعاتاي, التاي تاۋلارى ءۇشىن كۇرەسكە قاتىسقاندا شىعىپتى. كەيىننەن رەسەيگە, قىتايعا ەلشى جىبەرىپ, كورشى ەلدەرمەن ساۋدانى نىعايتۋعا تىرىسقان. ورتا ءجۇز قازاقتارىنا ساۋدا جاساۋعا رۇقسات بەرۋگە قاتىستى قۇجاتتاردا اياگوز, كوكجول, جانعىزدان شاعان وزەندەرى بويىمەن كوشكەن قازاق جۇرتى ترويتسك بەكىنىسىنەن الىستا بولعاندىقتان, نايماندار, ۇيسىندەر جانە ۇلكەن وردا ترويتسك بەكىنىسىندە ساۋدا جاساي الماعاندىقتان, سەمەي بەكىنىسىندە ساۋدا جاساۋى قاجەتتىگىن ايتىپتى. سەمەيدەگى ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىنا سوناۋ عاسىردا ۇلەس قوسىپ كەتكەن ابىلپەيىز سۇلتان 1783 جىلى قايتىس بولىپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن ەكەن. دەمەك الداعى ۋاقىتتا ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ ەسىمىن دە ەسكەرۋسىز قالدىرماسا ەكەن دەيمىز.
ءمان-ماعىناسى ەسكىرگەن كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋدەن بولەك سۋىق باستاۋ شاعىن اۋدانىنداعى اتاۋسىز 7 كوشەگە سۋىق بۇلاق, ورنەك, شۇعىلا, تاڭشولپان سياقتى اتاۋلار بەرىلمەك. كوپ جىلدان بەرى قولعا الىنباعان بۇل يگى باستاما جالعاسىن تاۋىپ جاتسا, سەمەي ءالى-اق تاريحي-مادەني قالاعا اينالارى انىق.
