بۇگىندە ەلدى ەلەڭدەتەتىن ءبىر-اق نارسە بار: ول – مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىنە تونەتىن قاۋىپ. ال بۇل قاۋىپ قايدان شىعادى؟ ارينە, سىرتتان كەلمەيتىنى انىق. دەمەك, ىشتەن شىققان جاۋ جامان دەگەندەي, ەلدىڭ وركەندەۋىنە قاتەر توندىرەتىن جالعىز اسا قاۋىپتى كەدەرگى – سىبايلاس جەمقورلىق. مۇنى, ياعني مەملەكەتتى جايلاعان اسقىنعان دەرتتى قۇرتۋدىڭ جولى تۋرالى ءبىز اڭگىمەلەسكەن ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مارات شاباقباەۆ تا جاسىرماي ايتادى.
– قۇرمەتتى مارات نەسىپبەك ۇلى, مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. وسى ورايدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس قانداي يگى جۇمىستار اتقارىلماق؟
– ەلباسى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى باستى ماقساتى الەمنىڭ 30 دامىعان ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى بەلگىلەدى. ارينە, ءوزىڭىز ايتقانداي, سىبايلاس جەمقورلىق ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ, كەدەرگى كەلتىرەتىندىگى داۋسىز. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ ءمىندەتتەرىنە سايكەس, قارجى پوليتسياسى ءوز قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى رەتىندە سىبايلاس جەمقورلىققا جانە كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى تۇرۋ, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قورعاۋدى قولعا الدى. ءسويتىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ۇيىمداسقان نىساندارىنىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان «جۇيەلى سىبايلاس جەمقورلىققا» قارسى جۇمىستىڭ جاڭا تاسىلدەرى جاسالدى.
بۇل باعىتتا وراسان جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتارعا باسشىلىق ەتۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قۇرامىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۋاكىلەتتى ادامدارى قاتىسقان التى دەرەگى انىقتالدى. ال 2012 جىلى مۇنداي قىلمىستار مۇلدەم انىقتالماعان بولاتىن. اتاپ ايتار بولساق, وتكەن جىلى «الماتى قالاسىنىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى س.ورازاقىنوۆ باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, مۇلكى تاركىلەنىپ, 12,5 جىلعا سوتتالدى. ول 2012 جىلعى تامىز-جەلتوقسان ارالىعىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى باسشىلارىنان تۇراتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى قۇرىپ, جەتەكشىلىك ەتكەن. ولار ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردان جىلجىمايتىن م ۇلىككە كەدەرگىسىز تەحنيكالىق تولقۇجاتىن دايىنداۋ, سونداي-اق تۇرعىن جايدىڭ قايتا جوسپارلاۋىن زاڭداۋ ءۇشىن پارا العان. ءسويتىپ, تۇتاستاي العاندا, 300-دەن اسا ادامنىڭ 100-دەن استام جۇيەلى تۇردەگى جاساعان سىبايلاس جەمقورلىقتارى انىقتالدى.
– قازىرگى تاڭدا قارجى پوليتسياسى باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ سالاارالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا. ياعني, بۇل باعدارلاماعا سايكەس قانداي شارا قابىلدايسىزدار؟
– بۇل باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق شارالار كوزدەلگەن. ەلباسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىنىڭ جاڭا ءتاسىلدەرىن جاساۋ تۋرالى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا اگەنتتىك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ جوباسىنا ۇسىنىستار دايىنداپ ەنگىزدى.
ۇسىنىستاردى جاساۋ بارىسىندا اگەنتتىك حالىقارالىق ءتاجىريبەنى, ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنا مونيتورينگ ءجۇرگىزەتىن حالىقارالىق ساراپشىلارىنىڭ ۇسىنىستارىن, قۇقىق پايدالانۋ ءتاجىريبەسىندە تۋىندايتىن كەلەلى ماسەلەلەردى قاپەرگە الدى. اتاپ ءوتۋ قاجەت, باستى نازار قازاقستان ءالى ىسكە اسىرماعان ىستامبۇل جوسپارىنىڭ ۇسىنىستارى مەن بۇۇ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسى ەرەجەلەرىنە, سونداي-اق 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ سالاارالىق باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىنا اۋدارىلدى. مۇنداعى ءىس-شارالاردىڭ ءبىر قاتارى قازاقستان ءۇشىن كونتسەپتۋالدىق سيپاتقا يە دەگىم كەلەدى.
– قازىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساعاندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ كەرەك دەيدى كوپشىلىك. قارجى پوليتسياسىنىڭ بۇل ماسەلەدە ۇستانىمى قانداي؟
– سىبايلاس جەمقورلىق جاساعانى ءۇشىن قاتاڭ جازالاۋ شارالارىنا قاراماستان, وعان قوسىمشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولۋعا بايلانىستى تاعى دا شەكتەۋلەردى ارتتىرۋدى ءبىز دە ۇسىنىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, ەڭ ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى بولىپ زاڭسىز بايۋ, پارا بەرۋگە ۋادە ەتۋ جانە پارا ۇسىنۋ, ولاردى قابىلداۋ, ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا پارا بەرۋ جانە كوممەرتسيالىق ساتىپ الۋ, ىقپال ەتۋدى ساۋدالاۋ (تەرىس پايدالانۋ), پايدا بولۋىن تۇسىندىرە المايتىن م ۇلىكتى تاركىلەۋ, جانە ت.ب. بەلگىلەندى. وسىنداي شارالار ەۋروپا, وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىندە قولدانىلادى. اتالعان جاڭالىقتاردى ەنگىزۋ ءۇشىن جاڭا زاڭداردىڭ بىرقاتارىن دايىنداۋ مەن قولدانىستاعى زاڭنامانى «تۇزەيتىن» زاڭداردى قابىلداۋدى كوزدەيتىن ءىس-شارالار قوسىلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇسىنىلعان باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا بارىنشا جاقىنداتۋعا, ءسويتىپ, قازاقستانداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن ءىس جۇزىندە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– الدىندا ايتىپ وتكەنىڭىزدەي, اگەنتتىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى ءىس-شارالار قابىلداۋدا دەيسىز. بىراق قارجى پوليتسياسىنىڭ 2012 جانە 2013 جىلدار كورسەتكىشتەرى ءبىر دەڭگەيدە تۇر عوي. بۇعان نە دەيسىز؟
– ءبىز ساندىق كورسەتكىشتەردى قۋدان باس تارتتىق. بۇل بار كۇش-قۋاتىمىزدى جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستىڭ ساپاسىنا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2013 جىلدىڭ 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, قىلمىستاردى اشۋ كورسەتكىشتەرى ءبىر دەڭگەيدە قالعانىمەن, جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان تۇلعالاردىڭ سانى ۇشتەن بىرگە ارتقان (784-تەن 1121-گە دەيىن), ال سوتقا جىبەرىلگەندەردىڭ سانى 1,5 ەسەگە (501-دەن 853-كە دەيىن) ارتقان. جالپى, سىبايلاس قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 200-گە جۋىق باسشىلار (رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە – 17, وبلىستىق – 58, قالالىق – 36, اۋداندىق 88) قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– سوتتالعان بۇرىنعى ءىرى لاۋازىمدى تۇلعالاردى اتاساڭىز؟
– 2013 جىلى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى س.شاياحمەتوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى م.ومىرياەۆ, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانيا پەرزيدەنتى گ.مىرزاقۇلوۆ, پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى ت.باستەنوۆ, تجم مەملەكەتتىك ماتەريالدى رەزەرۆتەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ «رەزەرۆ» رمك پايدالانۋ جانە كاپيتالدى قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باستىعى م.ءبىلالوۆ جانە ت.ب. بار.
مەملەكەتتىك مىندەتتەردى اتقارۋعا ۋاكىلەتتى جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا قاتىستى بارلىعى 1445 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ونىڭ ىشىندە جارتىسىنا جۋىعى 46 پايىز (660) – اكىمشىلىك پەن ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى قىزمەتشىلەرىنە, 16 پايىز (232) – ىشكى ىستەر ورگاندارى, 5 پايىز (70) – ادىلەت ورگاندارى, 5 پايىز (66) – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, 3 پايىزدان سالىق قىزمەتى ورگاندارى مەن اكىمدەرگە (49 پەن 47 سايكەس) قاتىستى قوزعالعان. بۇل وسى ۆەدومستۆولار باسشىلارىنىڭ تاراپىنان ءوز قاتارلارىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.
– قارجى پوليتسياسى مەملەكەت مۇددەسىنە قاۋىپ تونەتىن جاعدايدا, مەملەكەتتىك قارجى بولىنگەن جوبالار اياسىندا تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە قۇقىلى دەيمىز. بىراق, قازىر كوپتەگەن ارىزدار بويىنشا تەكسەرىستەر جۇرگىزۋ مۇلدەم توقتاتىلدى. بۇل قارجى پوليتسياسىنىڭ تەكسەرۋ دارمەنىن تومەندەتپەي مە؟
– ءبىز قارجى پوليتسياسىنىڭ كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلارىنا ارالاسۋ ءتاجىريبەسىن توقتاتتىق. قارجى پوليتسياسى ورگاندارى ارامزا شەنەۋنىكتەر مەن ەكونوميكانىڭ «كولەڭكەلى» سەكتورى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق بايلانىستارىن اشكەرەلەۋگە باعىتتالعان. «مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ» زاڭىنا سايكەس قارجى پوليتسياسىنا بيزنەس پەن مەملەكەتتىك ورگاندار سۋبەكتىلەرىنىڭ قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىن جەكە تەكسەرۋ ۋاكىلەتتىگى بەرىلمەگەن. ءبىز تەكسەرىستەردى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر شەڭبەرىندە عانا ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردىڭ قاتىسۋىنسىز سالىق كوميتەتىنىڭ, قارجىلىق باقىلاۋ جانە باسقا ورگانداردىڭ ماماندارىمەن وتكىزۋگە تاپسىرا الامىز. ولاردىڭ تۇيىندەمەسى نەگىزىندە جازىقتىلاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
– سوندا كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ ماسەلەسى قانداي دەڭگەيدە؟
– جالپى, سوڭعى ەكى جىلدا قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قارجى پوليتسياسىنىڭ باستاماسىمەن كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋى 5 ەسەگە ازايتىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلى 1715 تەكسەرىس, 2012 جىلى – 1009, ال 2013 جىلى قارجى پوليتسياسىنىڭ باستاۋىمەن باقىلاۋشى ورگاندارمەن بارلىعى 340 تەكسەرىس وتكىزىلدى. كەرىسىنشە, قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن باستى باعىت رەتىندە باقىلاۋشى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭدى كاسىپكەرلىككە بوگەت جاساۋ فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋ بەلگىلەندى. سوڭعى 2 جىلدا ءبىز بيزنەس ىستەرىنە زاڭسىز قولسۇعۋشىلىقتىڭ 500-گە جۋىق دەرەگىن انىقتادىق, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە 325 لاۋازىمدى ادام تارتىلدى.
– دۇرىس ەكەن. ال بۇل ورايدا بيزنەسپەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداپ وتىرسىزدار؟
– قوعامنىڭ, ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەردىڭ قارجى پوليتسياسىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى جانە جۇمىسىمىزدىڭ باستى كورسەتكىشى. جاقىندا اگەنتتىك جانە كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى بيزنەس سۋبەكتىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا قارىم-قاتىناس تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلەر – ءبىزدىڭ تەڭ قۇقىلى سەرىكتەستەرىمىز, ولار بىزگە قاۋىپ-قاتەرى كوپ سالالاردى انىقتاۋعا جانە سىبايلاس جەمقورلىق پەن كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىن جويۋعا جاردەمدەسەدى.
– شەتەلدەرمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا ءوزارا ارەكەت ەتۋ بارىسى قالاي؟
– اگەنتتىك قۇرىلعاننان بەرى ەۋروپالىق جانە ازيالىق مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى ورگاندارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاسالۋدا. اتالعان ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى حالىقارالىق كەلىسىم بولىپ تابىلادى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا فرانتسيا, تۇركيا, قىتاي, يتاليا, يسپانيا جانە تمد مەملەكەتتەرىمەن 19 كەلىسىمگە قول قويىلعان. سونىمەن بىرگە, ەۋروپانىڭ الاياقتىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى بيۋروسىمەن كەلىسىمگە قول قويۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان وسى جىلدان باستاپ 2010 جىلى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە بۇۇ قامقورلىعىمەن قۇرىلعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى حالىقارالىق اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سانالادى.
جالپى ويىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى ماقساتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيا جوباسىن دايىنداۋعا قاتىسۋدا. وسىعان بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ساياساتتا وتاندىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءسايكەس كەلتىرۋ كوزدەلەدى. اسىرەسە, قىلمىستىلىقتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە الدىن الۋ جانە اشكەرەلەۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن جاعدايلاردى جويۋ, سونداي-اق ساياساتقا قوعامدى بەلسەندى تارتۋ قاجەت. البەتتە, بۇل جۇمىس قازاقستاندىق ەرەكشەلىكتەرگە ساي ۇيىمداستىرىلادى, ءتيىمدى شارالار عانا قولدانىلادى. ال ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى بۇكىل مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى جانە لاۋازىمدى تۇلعالاردى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرۋعا مىندەتتەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
– قۇرمەتتى مارات نەسىپبەك ۇلى, مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. وسى ورايدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس قانداي يگى جۇمىستار اتقارىلماق؟
– ەلباسى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى باستى ماقساتى الەمنىڭ 30 دامىعان ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى بەلگىلەدى. ارينە, ءوزىڭىز ايتقانداي, سىبايلاس جەمقورلىق ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ, كەدەرگى كەلتىرەتىندىگى داۋسىز. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ ءمىندەتتەرىنە سايكەس, قارجى پوليتسياسى ءوز قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى رەتىندە سىبايلاس جەمقورلىققا جانە كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى تۇرۋ, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قورعاۋدى قولعا الدى. ءسويتىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ۇيىمداسقان نىساندارىنىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان «جۇيەلى سىبايلاس جەمقورلىققا» قارسى جۇمىستىڭ جاڭا تاسىلدەرى جاسالدى.
بۇل باعىتتا وراسان جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتارعا باسشىلىق ەتۋ, سونداي-اق ولاردىڭ قۇرامىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۋاكىلەتتى ادامدارى قاتىسقان التى دەرەگى انىقتالدى. ال 2012 جىلى مۇنداي قىلمىستار مۇلدەم انىقتالماعان بولاتىن. اتاپ ايتار بولساق, وتكەن جىلى «الماتى قالاسىنىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى س.ورازاقىنوۆ باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, مۇلكى تاركىلەنىپ, 12,5 جىلعا سوتتالدى. ول 2012 جىلعى تامىز-جەلتوقسان ارالىعىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعى باسشىلارىنان تۇراتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى قۇرىپ, جەتەكشىلىك ەتكەن. ولار ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردان جىلجىمايتىن م ۇلىككە كەدەرگىسىز تەحنيكالىق تولقۇجاتىن دايىنداۋ, سونداي-اق تۇرعىن جايدىڭ قايتا جوسپارلاۋىن زاڭداۋ ءۇشىن پارا العان. ءسويتىپ, تۇتاستاي العاندا, 300-دەن اسا ادامنىڭ 100-دەن استام جۇيەلى تۇردەگى جاساعان سىبايلاس جەمقورلىقتارى انىقتالدى.
– قازىرگى تاڭدا قارجى پوليتسياسى باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ سالاارالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا. ياعني, بۇل باعدارلاماعا سايكەس قانداي شارا قابىلدايسىزدار؟
– بۇل باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق شارالار كوزدەلگەن. ەلباسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىنىڭ جاڭا ءتاسىلدەرىن جاساۋ تۋرالى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا اگەنتتىك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ جوباسىنا ۇسىنىستار دايىنداپ ەنگىزدى.
ۇسىنىستاردى جاساۋ بارىسىندا اگەنتتىك حالىقارالىق ءتاجىريبەنى, ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنا مونيتورينگ ءجۇرگىزەتىن حالىقارالىق ساراپشىلارىنىڭ ۇسىنىستارىن, قۇقىق پايدالانۋ ءتاجىريبەسىندە تۋىندايتىن كەلەلى ماسەلەلەردى قاپەرگە الدى. اتاپ ءوتۋ قاجەت, باستى نازار قازاقستان ءالى ىسكە اسىرماعان ىستامبۇل جوسپارىنىڭ ۇسىنىستارى مەن بۇۇ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسى ەرەجەلەرىنە, سونداي-اق 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ سالاارالىق باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالارىنا اۋدارىلدى. مۇنداعى ءىس-شارالاردىڭ ءبىر قاتارى قازاقستان ءۇشىن كونتسەپتۋالدىق سيپاتقا يە دەگىم كەلەدى.
– قازىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساعاندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ كەرەك دەيدى كوپشىلىك. قارجى پوليتسياسىنىڭ بۇل ماسەلەدە ۇستانىمى قانداي؟
– سىبايلاس جەمقورلىق جاساعانى ءۇشىن قاتاڭ جازالاۋ شارالارىنا قاراماستان, وعان قوسىمشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولۋعا بايلانىستى تاعى دا شەكتەۋلەردى ارتتىرۋدى ءبىز دە ۇسىنىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, ەڭ ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى بولىپ زاڭسىز بايۋ, پارا بەرۋگە ۋادە ەتۋ جانە پارا ۇسىنۋ, ولاردى قابىلداۋ, ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا پارا بەرۋ جانە كوممەرتسيالىق ساتىپ الۋ, ىقپال ەتۋدى ساۋدالاۋ (تەرىس پايدالانۋ), پايدا بولۋىن تۇسىندىرە المايتىن م ۇلىكتى تاركىلەۋ, جانە ت.ب. بەلگىلەندى. وسىنداي شارالار ەۋروپا, وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىندە قولدانىلادى. اتالعان جاڭالىقتاردى ەنگىزۋ ءۇشىن جاڭا زاڭداردىڭ بىرقاتارىن دايىنداۋ مەن قولدانىستاعى زاڭنامانى «تۇزەيتىن» زاڭداردى قابىلداۋدى كوزدەيتىن ءىس-شارالار قوسىلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇسىنىلعان باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا بارىنشا جاقىنداتۋعا, ءسويتىپ, قازاقستانداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن ءىس جۇزىندە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– الدىندا ايتىپ وتكەنىڭىزدەي, اگەنتتىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى ءىس-شارالار قابىلداۋدا دەيسىز. بىراق قارجى پوليتسياسىنىڭ 2012 جانە 2013 جىلدار كورسەتكىشتەرى ءبىر دەڭگەيدە تۇر عوي. بۇعان نە دەيسىز؟
– ءبىز ساندىق كورسەتكىشتەردى قۋدان باس تارتتىق. بۇل بار كۇش-قۋاتىمىزدى جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستىڭ ساپاسىنا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2013 جىلدىڭ 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, قىلمىستاردى اشۋ كورسەتكىشتەرى ءبىر دەڭگەيدە قالعانىمەن, جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان تۇلعالاردىڭ سانى ۇشتەن بىرگە ارتقان (784-تەن 1121-گە دەيىن), ال سوتقا جىبەرىلگەندەردىڭ سانى 1,5 ەسەگە (501-دەن 853-كە دەيىن) ارتقان. جالپى, سىبايلاس قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 200-گە جۋىق باسشىلار (رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە – 17, وبلىستىق – 58, قالالىق – 36, اۋداندىق 88) قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– سوتتالعان بۇرىنعى ءىرى لاۋازىمدى تۇلعالاردى اتاساڭىز؟
– 2013 جىلى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى س.شاياحمەتوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى م.ومىرياەۆ, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانيا پەرزيدەنتى گ.مىرزاقۇلوۆ, پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى ت.باستەنوۆ, تجم مەملەكەتتىك ماتەريالدى رەزەرۆتەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ «رەزەرۆ» رمك پايدالانۋ جانە كاپيتالدى قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باستىعى م.ءبىلالوۆ جانە ت.ب. بار.
مەملەكەتتىك مىندەتتەردى اتقارۋعا ۋاكىلەتتى جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا قاتىستى بارلىعى 1445 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ونىڭ ىشىندە جارتىسىنا جۋىعى 46 پايىز (660) – اكىمشىلىك پەن ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى قىزمەتشىلەرىنە, 16 پايىز (232) – ىشكى ىستەر ورگاندارى, 5 پايىز (70) – ادىلەت ورگاندارى, 5 پايىز (66) – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, 3 پايىزدان سالىق قىزمەتى ورگاندارى مەن اكىمدەرگە (49 پەن 47 سايكەس) قاتىستى قوزعالعان. بۇل وسى ۆەدومستۆولار باسشىلارىنىڭ تاراپىنان ءوز قاتارلارىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.
– قارجى پوليتسياسى مەملەكەت مۇددەسىنە قاۋىپ تونەتىن جاعدايدا, مەملەكەتتىك قارجى بولىنگەن جوبالار اياسىندا تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋگە قۇقىلى دەيمىز. بىراق, قازىر كوپتەگەن ارىزدار بويىنشا تەكسەرىستەر جۇرگىزۋ مۇلدەم توقتاتىلدى. بۇل قارجى پوليتسياسىنىڭ تەكسەرۋ دارمەنىن تومەندەتپەي مە؟
– ءبىز قارجى پوليتسياسىنىڭ كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلارىنا ارالاسۋ ءتاجىريبەسىن توقتاتتىق. قارجى پوليتسياسى ورگاندارى ارامزا شەنەۋنىكتەر مەن ەكونوميكانىڭ «كولەڭكەلى» سەكتورى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق بايلانىستارىن اشكەرەلەۋگە باعىتتالعان. «مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ» زاڭىنا سايكەس قارجى پوليتسياسىنا بيزنەس پەن مەملەكەتتىك ورگاندار سۋبەكتىلەرىنىڭ قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىن جەكە تەكسەرۋ ۋاكىلەتتىگى بەرىلمەگەن. ءبىز تەكسەرىستەردى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر شەڭبەرىندە عانا ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردىڭ قاتىسۋىنسىز سالىق كوميتەتىنىڭ, قارجىلىق باقىلاۋ جانە باسقا ورگانداردىڭ ماماندارىمەن وتكىزۋگە تاپسىرا الامىز. ولاردىڭ تۇيىندەمەسى نەگىزىندە جازىقتىلاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
– سوندا كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ ماسەلەسى قانداي دەڭگەيدە؟
– جالپى, سوڭعى ەكى جىلدا قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قارجى پوليتسياسىنىڭ باستاماسىمەن كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋى 5 ەسەگە ازايتىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلى 1715 تەكسەرىس, 2012 جىلى – 1009, ال 2013 جىلى قارجى پوليتسياسىنىڭ باستاۋىمەن باقىلاۋشى ورگاندارمەن بارلىعى 340 تەكسەرىس وتكىزىلدى. كەرىسىنشە, قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن باستى باعىت رەتىندە باقىلاۋشى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭدى كاسىپكەرلىككە بوگەت جاساۋ فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋ بەلگىلەندى. سوڭعى 2 جىلدا ءبىز بيزنەس ىستەرىنە زاڭسىز قولسۇعۋشىلىقتىڭ 500-گە جۋىق دەرەگىن انىقتادىق, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە 325 لاۋازىمدى ادام تارتىلدى.
– دۇرىس ەكەن. ال بۇل ورايدا بيزنەسپەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداپ وتىرسىزدار؟
– قوعامنىڭ, ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەردىڭ قارجى پوليتسياسىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى جانە جۇمىسىمىزدىڭ باستى كورسەتكىشى. جاقىندا اگەنتتىك جانە كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى بيزنەس سۋبەكتىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا قارىم-قاتىناس تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلەر – ءبىزدىڭ تەڭ قۇقىلى سەرىكتەستەرىمىز, ولار بىزگە قاۋىپ-قاتەرى كوپ سالالاردى انىقتاۋعا جانە سىبايلاس جەمقورلىق پەن كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىن جويۋعا جاردەمدەسەدى.
– شەتەلدەرمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا ءوزارا ارەكەت ەتۋ بارىسى قالاي؟
– اگەنتتىك قۇرىلعاننان بەرى ەۋروپالىق جانە ازيالىق مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى ورگاندارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاسالۋدا. اتالعان ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى حالىقارالىق كەلىسىم بولىپ تابىلادى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا فرانتسيا, تۇركيا, قىتاي, يتاليا, يسپانيا جانە تمد مەملەكەتتەرىمەن 19 كەلىسىمگە قول قويىلعان. سونىمەن بىرگە, ەۋروپانىڭ الاياقتىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى بيۋروسىمەن كەلىسىمگە قول قويۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان وسى جىلدان باستاپ 2010 جىلى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە بۇۇ قامقورلىعىمەن قۇرىلعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى حالىقارالىق اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سانالادى.
جالپى ويىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى ماقساتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيا جوباسىن دايىنداۋعا قاتىسۋدا. وسىعان بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ساياساتتا وتاندىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءسايكەس كەلتىرۋ كوزدەلەدى. اسىرەسە, قىلمىستىلىقتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە الدىن الۋ جانە اشكەرەلەۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن جاعدايلاردى جويۋ, سونداي-اق ساياساتقا قوعامدى بەلسەندى تارتۋ قاجەت. البەتتە, بۇل جۇمىس قازاقستاندىق ەرەكشەلىكتەرگە ساي ۇيىمداستىرىلادى, ءتيىمدى شارالار عانا قولدانىلادى. ال ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى بۇكىل مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى جانە لاۋازىمدى تۇلعالاردى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرۋعا مىندەتتەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
