جالپى, كەز كەلگەن مەملەكەت, ۇلت العا قادام باسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءجۇرىپ وتكەن جولىنا نازار سالۋ قاجەت. تاريحقا بويلاپ, نە نارسە قولدان كەلدى, قانداي ناتيجەلەر بار سونى ساراپتاۋ كەرەك. وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, قازىرگىنى تارازىلاماي, وعان شىنايى, ادال باعاسىن بەرمەي بولاشاققا بوي تۇزەۋ قيىن.
بۇل تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ ماقالاسى شىنايى شىقتى. ماقالادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ XX عاسىردا بولعان وقيعالاردى, 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىن, 1920-30 جىلدارى بولعان, قازاقتىڭ جارتىسىن جالماعان ەكى بىردەي اشارشىلىقتى, دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاردى, ودان كەيىنگى قيىن ساتتەرگە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, سولاردىڭ سەبەپتەرىنە, العىشارتتارىنا ءۇڭىلىپ, قاراپايىم ازامات رەتىندە, وسى ەلدىڭ وكىلى رەتىندە ونى جەكە باسىنىڭ سەزىمى ارقىلى, وتباسىنىڭ تاريحى ارقىلى جەتكىزگەنى ەرەكشە اسەر ەتەدى.
ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە ونىڭ دا تۋىستارى اتسالىسقانى, ۇلكەن اعالارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقانى, ەلباسىنىڭ ءوزى دە قيىن ساتتەردى باسىنان وتكەرگەنى, سەمەي پوليگونى, تىڭ ولكەلەردى يگەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دەرەكتەر دە ماقالانىڭ شىنايىلىعىن اشا تۇسەدى. سونىڭ ءبارىن ءوزىنىڭ جەكە ازاماتتىق كوزقاراسى ارقىلى جەتكىزۋگە تىرىسقانى دا وسى وقيعالاردى ىشكى جان-دۇنيەسىنەن قالاي وتكەرگەنى تۇرعىسىنان جەتكىزگەنى دە ۇلكەن اسەر ەتەدى.
جالپى, ماقالادا تۇجىرىمدالعان نەگىزگى وي – وسى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ وتە اۋىر, قيىن جولمەن جۇزەگە اسقانى. قازىرگى تاڭدا الەمدە 2000-عا جۋىق حالىق بار. سونىڭ نەبارى 192-ءسى عانا ءوز مەملەكەتىن قۇرعان. قالعانىنىڭ ءوز مەملەكەتتىلىگى جوق, ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشە المايدى. ەگەمەن ەل ەمەس. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەپ, قاستەرلەۋ اسا ماڭىزدى. مۇنى ماقالادا تاريحي تۇرعىدان دا ايتىپ وتكەن. بۇل بىرىنشىدەن.
ەكىنشىسى, وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىندا قازاقستان قانداي جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل دا وڭاي بولعان جوق. كوپتەگەن ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, يدەولوگيالىق داعدارىستى ەڭسەردىك. ارينە, قاتەلىكتەر بولعان شىعار. بىراق سالىستىرمالى تۇردە كەلگەندە قازاقستاننىڭ جەتىستىگى جەتەرلىك. باسقا ەلدەر سەكىلدى اۋماقتىق تۇتاستىعىنان ايرىلىپ قالماعانى, ۇلكەن قانتوگىسكە بارماعانى, ءتۇرلى وتە قيىن ساتتەرگە جول بەرمەگەنى – جاسالعان ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
جوقتان ەشتەڭە جاسالا قالمايدى. تاۋەلسىزدىك وزىنەن-ءوزى بولا سالعان نارسە ەمەس. بۇل دا ۇستامدى, بايسالدى ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسى. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءوز الدىنا. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ سەكىلدى ءتۇرلى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ, قىتاي مەن رەسەي سەكىلدى كورشىلەس ەلدەرمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس ورناتۋ, شەكارا سەكىلدى سەزىمتال ماسەلەلەردە ۇپايىمىزدى جىبەرىپ الماي, وڭتايلى شەشكەنىمىز, سالىستىرمالى تۇردە قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ قانشالىقتى جاقسارعانى, تمد ەلدەرى ىشىندە جەتەكشى ناتيجەلەردى كورسەتىپ وتىرعانى – مۇنىڭ ءبارى توككەن تەردىڭ اقىسى.
سوندىقتان وسىنداي ماسەلەلەردى باعامداپ, قادىرلەي ءبىلۋ تۇرعىسىنان ماقالا زور ماڭىزعا يە. اينالىپ كەلگەندە, تاۋەلسىزدىكتى ءبىلىپ, ءتۇسىنۋ, سەزىنۋ ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز. ازاتتىقتى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ونى سەزىنۋ, قادىرىن ءبىلۋ. ماقالانىڭ سوڭىندا ايتىپ وتكەندەي, تاۋەلسىزدىك باقىت قۇسى سەكىلدى. ونى باعالاعان, قادىرىن بىلگەن عانا ءوزىنىڭ قولىندا ۇستاي الادى.
مەنىڭ ويىمشا, ماقالا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قازاققا, سونىڭ ىشىندە جاس بۋىنعا ايتىلعان امانات, وسيەت ىسپەتتى. ەلباسىنىڭ وي تۇجىرىمى قاي ماسەلەگە كەلگەندە ۇساقتانىپ قالماۋىمىز كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ قازىرگى بەرەكەسىنىڭ, بىرلىگىنىڭ, تۇراقتىلىعىنىڭ, جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى – ۇيىمشىلدىق, بىرلىك, ورتاق تاعدىردى سەزىنۋ, ءتۇسىنۋ. ال مۇنىڭ شىرقاۋ شەگىندە تۇرعان تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىك. سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا, 30 جىلدىق تۇسىندا وسىنداي ماقالانىڭ جاريالانۋى وتە قاجەت. قازىرگى جاعدايعا قالاي كەلدىك, قانداي قيىن ساتتەردەن وتتىك, تاريحىمىز قانداي بولدى؟ سولارعا وي جىبەرۋ ىسپەتتى.
تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جەتە-قابىل ەدى. قازىر قۇدايعا شۇكىر, 70 پايىزدان استى. بۇل دا جاقسى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى. سوندىقتان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى وڭ باعالاعان ءجون.
راسۋل جۇمالى,
ساياساتتانۋشى
