اباي • 02 جەلتوقسان، 2021

ابايدىڭ كىتابى جاڭعىرتىلدى

125 رەت كورسەتىلدى

ەلوردا تورىندە جاڭادان اشىلعان مەكەمە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتا­لى­عىنىڭ رەستاۆراتسيا-كونسەرۆاتسيا بولىمىندە وسىدان 112 جىل بۇرىن پەتەربور قالاسىندا باسىلىپ شىققان اباي قۇنانباەۆتىڭ قۇندى كىتابى جاڭعىرتىلىپ، جاڭارعان نۇسقاسى سەمەيدەگى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيىنە تابىستالدى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

وسى ورايدا اتالعان كى­تاپتى سە­مەي قالاسىنان ارنايى الىپ كە­لىپ، جاڭعىرتپاسىن جاساۋعا مۇ­رىندىق بولعان مەكەمە­نىڭ اكىمشىلىك-قارجى ءبولىمىنىڭ باس­تىعى اينۇر جاراحمەتوۆا ەكەن. ال كونە تۋىن­دىنىڭ تاريحىنا توقتالار بولساق، ابايدىڭ قازاسىنان (1904 جىل) كەيىن تۋىس­تارى مەن بالالارى اقىننىڭ مۇرا­سىن جيناس­تىرىپ، باسپاعا ازىرلەۋگە كىرىسكەن. ءسويتىپ، كاكىتاي مەن تۇرا­عۇل 1905 جىلى جازعاسالىم اقىن­نىڭ ولەڭدەرىن، قاراسوزدەرىن جي­ناپ، تۇگەندەيدى. تاپقاندارىن ­مۇ­ر­­سەيىت بىكە ۇلىنىڭ قولىنا بە­رىپ، ­ادە­­مىلەپ، كوشىرتەدى. ەسكىشە قۇس­ني-كور­­­كەم جازۋدىڭ حاس شەبەرى ­مۇ­ر­­­­سەيىت مولدا ارنايى تىگىلگەن قوس­­تا وتى­رىپ، ءبىر ايدا كوشىرىپ شىق­­­­قان، دەيدى ابايتانۋشى ماماندار.

شىن مانىندە تۋىستارىنا ۇلى اقىننىڭ قولجازباسىن جيناقتاپ، باسپاعا دايىنداۋدى تاپسىرعان ادام ءاليحان بوكەيحانوۆ. الەكەڭ 1915 جىلى 18 قاڭتار كۇنى «قازاق» گازەتىنە جاريالانعان «كاكىتايدىڭ قازاسى» جايلى ماقالاسىندا: «...1904 جىلى اباي مارقۇمنىڭ ولەڭىن كىتاپ قىلىپ باسىڭدار دەپ، بالالارىنا حات جازدىم. 1905 جىلى شىلدەنىڭ اياعىندا كاكىتاي ابايدىڭ قولجازباسىن الىپ ومبىداعى ماعان كەلدى...» دەسە، 1995 جىلى «اباي» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ءمىناش ارحامقىزىنىڭ «كاكىتاي» اتتى ەستەلىگىندە: «ابدەن دايىندالعان قولجازبانى سەمەيگە كاكىتاي الىپ كەتتى. جول شىعىنىنا ارناپ ساتىپ، پۇل قىلۋ ءۇشىن ەكى سەمىز ات، ەكى سە­مىز تۇيە بىرگە كەتتى» دەپ جازادى.

كاكىتاي وسى ساپارىندا وم­بى­داعى الەكەڭە قولجازبانى اپارىپ بەرگەن. جيناقتا اباي ولەڭدەرى 17 بولىككە توپتاستىرىلىپ، ءاربىر بولىككە: «حالىق تۋرالى»، «ولەڭ تۋرالى»، ء«وزى تۋرالى»، «عاشىقتىق تۋرالى»، «وي تۋرالى» ت.ب تاقىرىپ بەرىلىپتى. «اقىن شىعارمالارىن بۇلاي جىكتەۋ شارتتى تۇردە بولسا دا تاقىرىبىنا قاراي توپتاپ باستىرۋ سول زامانداعى وقىرمان قاۋىمعا ابايدىڭ اقىندىعىن تانىتۋ جولىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىنان تۋعان بولاتىن»، دەپ تۇجىرىم جاساپتى ۇلكەن عالىم قايىم مۇحا­مەتقان ۇلى.

ءتورت جىلعا سوزىلعان شىر­عالاڭنان كەيىن ابايدىڭ العاشقى ولەڭدەر جيناعى 1909 جىلى باسىلىپ شىعادى. جيناقتىڭ باس­قى بەتىندە: «قازاق اقىنى يبرا­ھيم قۇنانباي ۇعىلىنىڭ ولە­ڭى. باستىرعان: كاكىتاي، تۋراعۇل قۇنان­بايۇعلاندارى. سپب.، ۆوستوچنايا ەلەكتروپەچاتنيا ي.بوراگانسكوگا، 1909» دەپ جازىلعان.

وسىلاي ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت قول تيمەگەن كىتاپتى ەلور­دا­لىق جاڭعىرتۋشى ماماندار ءبىر اي­دىڭ ىشىندە رەستاۆراتسيالاپ شى­عىپتى. «بىزگە جەتكەندە كىتاپتىڭ سىرتقى مۇقاباسى توزىپ جوعالعان، قاعازى ۇلبىرەپ شاشىلۋعا شاق قال­عان، تىگىستەرى سوگىلگەن وتە ناشار كۇي­دە بولدى. جۇمىس بارىسىندا رەس­تاۆراتسيانىڭ بارلىق جاڭا تەحنولوگيالارى قولدانىلدى. ونى تولىق قىلشىلدىق بەيتاراپتاۋ، تازا بىلعارى قولدانۋ ارقىلى، مرا­مور­لىق قاعازبەن قولداپ، ءتۇبى كلاس­سيكالىق ادىسپەن تىگىلدى»، دەي­دى رەس­تاۆراتور مامان جانسەرىك بەيسەنقۇلوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:13

ديلەتانتتان داۋىرگە دەيىن

ادەبيەت • بۇگىن، 21:57

ەرتەڭ اۋا رايى قانداي بولادى؟

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

اندرادەنى مۋنگيا الماستىرۋى مۇمكىن

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:25

ۇقساس جاڭالىقتار