«باقىتتى وتباسى – باقىتتى ەل» ۇرانىمەن قولعا الىنعان ءىس-شارا شەڭبەرىندە سونىمەن قاتار ايەلدەرگە قاتىستى حالىقارالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدى جويۋ كۇنى اتالىپ وتىلەدى. بۇگىندە ۇلكەن كۇشكە, ماڭىزدى ءىس-شاراعا اينالعان ناۋقاننىڭ باستى كوزدەگەنى – انا مەن بالانى قورعاۋ. اكتسيا اياسىندا ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, قوعامداعى وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىرىپ, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جانە وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا بەيىم ادامدارمەن جەكە پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋگە باسا نازار اۋدارىلادى. «ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقسىز 16 كۇن» اكتسياسى وتباسىندا قىز-كەلىنشەكتەرگە قاتىگەزدىك كورسەتۋ, كۇش قولدانۋ, جابىرلەۋ, ءتىل تيگىزۋ, ار-نامىسىن تاپتاۋ سەكىلدى قوعامدىق رەزونانس تۋدىراتىن قىلمىستاردىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, تۇرمىستىق ءتۇيىنىن شەشۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان دا رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلەتىن بۇل ءىس-شاراعا تەك مۇددەلى مەملەكەتتىك, ۇكىمەتتىك ورگاندار ەمەس, بۇكىل جۇرتشىلىق, باق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى, قوعام بەلسەندىلەرى ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ كەلەدى.
ناۋقاننىڭ باستاۋ العانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ەلوردادا ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا دا قازىرگى كەزدە قوعامدا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتباسىنداعى ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ەكەنى ءسوز بولدى. «قازاقستانداعى وتباسى ينستيتۋتى جانە وتباسىلىق ساياسات: ماسەلەلەرى, ۇردىستەرى مەن كەلەشەگى» تاقىرىبىندا وتكەن جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلار – پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە بۇۇ-ايەلدەر قۇرىلىمى «زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇندىك بەلسەندى ارەكەت» اتتى حالىقارالىق كامپانيانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان اۋقىمدى جۇمىستارىنا كەڭىنەن توقتالدى.
كونفەرەنتسيادا ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ ساقتالۋى ەلىمىزدەگى باستى باسىمدىقتار ەكەنىن اتاپ وتكەن ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءلاززات رامازانوۆا: «زورلىق-زومبىلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ – وتە وزەكتى تاقىرىپ. وكىنىشكە قاراي, ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى كورسەتىلگەن زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى ەستيتىن بولدىق. سوندىقتان دا زورلىق-زومبىلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ بويىنشا جۇيەلى قادامدار قابىلدانۋى اسا ماڭىزدى. وتباسىنى قورعاۋ مەن قولداۋدا ءبىرتۇتاس جۇيە قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى, ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ەكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاردايىم اتاپ وتۋدە. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ, الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارعا قولداۋ كورسەتۋ شارالارى كوزدەلگەن وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن بولاتىن», دەدى.
«زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءبىرىنشى حالىقارالىق ناۋقان وسىدان 30 جىل بۇرىن, 1991 جىلى وتكىزىلگەن ەدى. سودان بەرى بۇل حالىقارالىق ناۋقان ەلىمىزدە جىل سايىن ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. حالىقارالىق ناۋقاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى – الەم بويىنشا زورلىق-زومبىلىق وزەكتى ماسەلە ەكەنىن جانە بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەي وتىرعانىن كورسەتىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, الەمدە بىردە-ءبىر ەل ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان تولىق قورعاي الماۋدا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – زاڭنامالىق تۇرعىدان جاعداي جاساۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆوارالىق جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ», دەدى ل.رامازانوۆا.
حالىقارالىق جيىندا قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا ايەلدەردىڭ كوبى ءوز قۇقىعىنا قاتىستى قولدانىستاعى زاڭنامالار جايلى بىلە بەرمەيتىنىن ايتىپ, ەلىمىزدە COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە وتباسىنداعى داۋ-جانجالداردىڭ, اسىرەسە ايەلدەردىڭ تاياققا جىعىلىپ, قۇقىقتارىنىڭ اياققا تاپتالۋى سەكىلدى زاڭسىزدىقتاردىڭ بەلەڭ العانىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا وتباسىلىق جانە ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدا ءتالىم-تاربيەنىڭ الار ورنىنا جان-جاقتى توقتالدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى اياسىندا وقۋشىلاردىڭ ادامگەرشىلىگى مەن مورالدىق كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن دەپۋتات: «ادامگەرشىلىك جانە ۇلت رۋحانياتىنان قول ۇزگەن تەحنوكراتيزم ءبىزدى ۇشپاققا شىعارماسى انىق. وتپەلى كەزەڭدە ءبىز وتباسىنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولىن كەمىتىپ الدىق. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بالا تاربيەسى تەك مەكتەپتىڭ موينىندا دەگەن قاساڭ تۇسىنىك ءالى دە بار. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مورالدىق, مادەني جانە پسيحولوگيالىق ۇستانىمدارىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى ينستيتۋت – مەكتەپ. سوندىقتان ۇستازدىڭ ءرولى تەك ۇيرەتۋ عانا ەمەس, تاربيەلەۋ ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارمايىق. ءبىزدى ۇلت رەتىندە ساقتايتىن, اقپارات تاسقىنى مەن عالامدانۋ كۇشىنە توتەپ بەرە الاتىن تەمىرقازىق ۇستانىمداردى بالا ساناسىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ادامزاتقا جات قاتىگەزدىك, ماسىلدىق پەن مەنمەندىك, ەرىنشەك مىنەزدەن بويدى تاسالاپ, مەيىرىمدىلىك, ەلگەزەكتىك, قاراپايىمدىلىق سياقتى كىمگە بولسا دا جاراساتىن قاسيەتتەردى بالا بويىنا دارىتۋ كەرەك. ۇستازدار قاۋىمى وزدەرىنىڭ بۇعان دا جاۋاپتى ەكەندەرىن ءبىر ءسات ەستەن شىعارماۋى ءتيىس», دەدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مۇرات بايمۇقاشەۆ ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن جۇيەلى ءىس-شارالار قابىلدانعانىنا, ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, بۇل باعىتتاعى زاڭنامالاردىڭ ۇدايى جاڭارتىلىپ وتىراتىنىنا كوڭىل ءبولدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلگەن. بۇگىندە ءتارتىپ ساقشىلارى وتباسى-تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن وتباسى تيراندارىنا قاتىستى ناقتى مىندەتتەر مەن شەكتەۋلەردى بەلگىلەي الادى. «ەندى پوليتسيا قىزمەتكەرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساۋ قاۋپى بولعان جاعدايدا, جانجال شىعارۋشىعا جابىرلەنۋشىگە جاقىنداۋعا, ونىمەن كەز كەلگەن امال-تاسىلمەن, ونىڭ ىشىندە تەلەفون ارقىلى بايلانىسۋعا تىيىم سالۋعا قۇقىلى. مۇنداي شەكتەۋلەردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى – 1 اي. تىيىم سالۋلار مەن شەكتەۋلەردى بۇزسا, كۇدىكتى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلادى, ءتىپتى 5 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الىنۋى دا مۇمكىن. ەگەر تۇرمىستىق داۋ-جانجال كەزىندە ۇرىپ-سوعۋ نەمەسە جەڭىل دەنە جاراقاتتارى بولسا, قۇقىق بۇزۋشىعا 10 نەمەسە 15 تاۋلىككە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ تۇرىندە قاتاڭ جازا قولدانىلۋى مۇمكىن», دەدى ءىىم وكىلى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنەر بولساق, جىل باسىنان بەرى پوليتسياعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى 125 مىڭنان استام ءوتىنىش پەن حابارلاما كەلىپ تۇسكەن. تەكسەرۋ كەزىندە سوت 8,5 مىڭ ازاماتتىڭ مىنەز-قۇلقىنا بايلانىستى ەرەكشە تالاپتار بەلگىلەسە, 40 مىڭنان استام ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ال ايەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شىعارىلعان قورعاۋ نۇسقاماسىنىڭ سانى 70 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. ال شاڭىراقتى شايقالتىپ, وتباسى ىرگەسىن سوگەتىن وسىنداي قىلمىستاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – تۇرمىستىق تاۋقىمەتتەن تۋىنداعان ۇرىس-كەرىس, قىزعانىش, ماسكۇنەمدىك, قۇمار ويىنعا سالىنۋ, بۇزاقىلىق پەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن جاعدايدىڭ تومەندىگى.
پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇن سايىن ءتۇرلى تاعدىرمەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن ايتقان ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى يۋۆەنالدى پوليتسيا جانە ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسەت وسپانوۆ: «وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار اياسىندا جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تالداۋ جۇمىستارى زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە, ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن بولاتىن ۇرىس-كەرىس پەن داۋ-جانجال وتە كوپ», دەدى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ قوعامدى تۇراقسىزداندىرىپ, الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ توندىرەتىن وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتقان ءىىم قىزمەتكەرى ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا كومەك كورسەتەتىن داعدارىس ورتالىقتارى, وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى, سەنىم تەلەفوندارى, وتباسى مەن بالالارعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى, پسيحولوگيالىق, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ورتالىقتار, سونداي-اق ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى اسىراپ الۋشى وتباسىلار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «كريمينوگەندىك جاعدايدى ساۋىقتىرۋ, وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا «تۇرمىس», «قاداعالاۋ», «ۋچاسكە», «وتباسى» سەكىلدى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ىشىمدىككە سالىنۋ, وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا قۇقىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ, دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ سياقتى ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جولىن كەسۋگە ەرتە باستان ءمان بەرۋىمىز قاجەت», دەدى سپيكەر.
جالپى, ەلىمىزدە قابىلدانعان ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە قۇقىقتىق ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وسى جىلدىڭ 10 ايىندا وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا جاسالعان قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار 7,5 پايىزعا تومەندەگەن. ءىىم وكىلى وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى, ونى شەشۋ جولدارى بارلىق مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ۇيىمنىڭ نازارىندا ەكەنىن دە ەسكە سالىپ ءوتتى.
25 قاراشادان باستاپ ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا قارسى حالىقارالىق كۇرەس كۇنى بارلىق ەلدە باستالادى. بۇل حالىقارالىق كامپانيا 16 كۇن بويى وتكىزىلەدى. وسىعان وراي جيىندا ءسوز العان قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى فيليالىنىڭ توراعاسى سەرىك بەركامالوۆ: «16 كۇن دەگەن ارينە وتە از. وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدا ماڭىزى زور مۇنداي اۋقىمدى اكتسيانى 365 كۇن وتكىزسەك تە ارتىقتىق ەتپەيدى», دەگەن ويىن ورتاعا تاستادى.
حالىقارالىق ناۋقاننىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق اقپارات جۇمىسىن بەلسەندى جۇرگىزۋ. سول سەبەپتى دە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىنە قاتىستى اعارتۋشىلىق, مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋ جۇمىستارىنا دا ەرەكشە نازار اۋداردى. باسقوسۋ بارىسىندا ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى ءلاززات رامازانوۆا, قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا جانە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مۇرات بايمۇقاشەۆ «زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇندىك بەلسەندى ارەكەت» اتتى حالىقارالىق ناۋقان اياسىندا وتەتىن ءىس-شارالاردىڭ بىرلەسكەن جوسپارىن بەكىتىپ, ورتاق قۇجاتقا قول قويدى.
