الداعى كۇن – «اقىلدى» ەكونوميكادا

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ 30 جوعارى دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كىرۋىن باستى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە اتاپ ءوتتى, ال بۇل – يندۋستريالى دامىعان دەرجاۆا رەتىندەگى الەمدىك ساحناعا تىكەلەي شىعۋ جولى. ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەر ءۇشىن دە مۇنداي دارەجەگە جەتۋگە بىرنەشە عاسىرلاردىڭ قاجەت بولعاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل كۇردەلى جوسپارلارى قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسار ما ەكەن؟ ءاسىلى تەك العاشىندا عانا الەمدىك ەكونوميكالىق ەليتاعا قازاقستاننىڭ كورسەتىلگەن مەرزىم ىشىندە كىرۋى مۇمكىن ەمەس­تەي كورىنەدى. تايۆان جانە سينگاپۋر جانە ەڭ الدىمەن وڭتۇستىككورەيالىق «ايداھار» مىسالىنان كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, ەكونوميكالىق «عاجايىپ» بۇل استراكتسيا ەمەس, قولجەتىمدى قۇبىلىس. عىلىمي قامتىمدىلىعى جو­عارى ءوندىرىس دەڭگەيىنىڭ كۇن ساناپ ارتۋى كوپتەگەن ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ سيپاتتى بەلگىسى بولىپ تابىلادى. جوعارى دامىعان جاپونيانىڭ ءوزى دە بولاشاقتا مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى يندۋستريالى قۇ­رىلىمدى قالىپتاستىرۋعا باعىت­تالعان ونەركاسىپ سالاسىنا ارالاسۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. عىلىمي سىيىمدى جانە جوعارى تەحنولوگيالار بۇگىنگى تاڭدا اقش-تا جۇمىسباستىلىق ءوسىمىنىڭ 85 پايىزىن قۇراسا, ال ۇلىبريتانيادا بۇل كورسەتكىش – 89, جاپونيادا – 90%. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ عىلىمي سىيىمدى سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس. تەك «اقىلدى ەكونوميكا» عانا قازاقستانعا الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە كوبىرەك ينتەگراتسيالانۋ باعىتىندا دامۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستانداعى عىلىمي سىيىم­دىلىعى جوعارى سالالار – ماشينا جاساۋ, حيميالىق, ميكروبيولوگيالىق ونەركاسىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ت.ب. سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ ونەركاسىپپەن ۇشتاسۋى ورىن الۋدا, ناتيجە­سىندە ۋنيۆەرسيتەتتىك-ونەركاسىپ­تىك ورتالىقتار, زەرتتەۋ كون­سور­تسيۋمدارى قۇرىلىپ جانە تابىس­تى جۇمىس ىستەۋدە, بىرىككەن زەرتتەۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 400-دەن اسا عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىم­دارى, ورتالىقتارى مەن عىلىمي ۇلتتىق زەرتحانا­لار, ۆەنچۋرلىق قورلار مەن كونس­ترۋكتورلىق بيۋرولار جۇمىس جاسايدى. كاسىپكەرلىك سەكتورداعى عى­لىم – بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ, ءتاجى­ريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ءجا­نە تەحنولوگيالىق جۇمىستارىنا (عزتكج) جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى جانە ونداعى عالىمدار مەن ماماندار سانى بويىنشا ەڭ ءىرى سەكتور. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا عزتكج قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ارنايى قور قۇرىلعان. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, عىلىمي-تەحنيكالىق باسىمدىقتاردى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. قازاقستاندىق ەكونوميكا ءۇشىن وزىندىك جەكە كلاستەرلەردى دامىتۋ اسا قيىن ەمەس, مىسالى, دارىلىك وسىمدىكتەر, حيميالىق رەاگەنتتەر ءوندىرىسى بويىنشا نەمەسە قارا مەتالدان از سالماقتى ونىمدەر ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ. قازاقستانداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار تابىسىنىڭ 1%-ىن عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تاجىريبەلىك كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا اۋدارۋ مىندەتتەلدى (الەمدىك تاجىريبەدە كەلىسىمشارت سوماسىنان 2,5-4%). نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ وتكەندەي, «ەكو­نوميكانىڭ عىلىمي سىيىمدى مودەلىن ەندىرۋ – شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ قازاقستاندىق ەكس­پورتتىق پوتەنتسيالىنداعى ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى». ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردىڭ نەگىزگى كوزى رەتىندەگى اتالىپ وتكەن سالالاردىڭ جاڭار­تىلۋىن قاراستىراتىن ەكسپورتقا باعىتتالعان وڭدەۋشى سالالاردى, عىلىمي سىيىمدى وندىرىستەردى دامىتۋ ماقساتىندا جاسالۋى ءتيىس. مۇنداي قايتا باعىتتاۋ ايتارلىقتاي قيىن, سوندىقتان قازاقستان شارۋاشىلىعىنىڭ الەمدىك شارۋاشىلىقپەن ءساي­كەسسىزدىگىن جەڭۋ جولدارىن ىزدەس­تىرۋ قاجەت, سونىمەن بىرگە, قاتاڭ باسەكەلەستىكتى جەڭە وتى­رىپ, ءونىمدى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىككە جەتكىزۋ مىندەت. قازاقستان ءۇشىن قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋ تاجىريبەسى, ين­فليا­تسيانى اۋىزدىقتاۋ جانە ءونىم كولەمىنىڭ جالپى ءوسۋى وتە ماڭىزدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا 2014 جىلى ءىجو-ءنىڭ 6-7% ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, اعىمداعى جىل­دىڭ ناتيجەسى بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 14,5 مىڭ دوللاردان كەم بولماۋى قاجەت. اتالعان تاپسىرمانى ورىنداۋ ابدەن مۇمكىن مىندەت جانە ناقتى سەكتوردى بىرتىندەپ دامىتۋدى عىلىمي سىيىمدىلىعى جوعارى (عىلىم مەن تەحنيكانىڭ الدىڭعى قاتارلى جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ ءونىم وندىرەتىن ەكونوميكانىڭ سالالارى) جانە ەڭبەك سىيىمدىلىعى جوعارى سالالاردى ىنتالاندىرۋدان باس­تاۋ كەرەك. بۇل اتالعان سالالار سالىنعان قاراجاتتاردىڭ تەز اينالىمىمەن سيپاتتالادى جانە نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شيكىزاتىن پايدالانادى, جوعارى بىلىكتىلىكتى جانە كۇردەلى تەحنولوگيالاردى قاجەت ەتپەيدى. باستىسى, ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى ءۇشىن ءاردايىم مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. قازىرگى جاعدايدا, مەنىڭ ويىمشا, عىلىمعا قاجەتتى شىعىنداردىڭ بىرقاتار بولىگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الۋى ءتيىس, سەبەبى, جەكە سەكتور عىلىمدى تولىقتاي قارجىلاندىرۋ فۋنكتسياسىن ءوز موينىنا الا المايدى – بۇل ءوندىرىس شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلەدى, ناتيجە­سىندە پايدا ازايادى. بۇل ماسەلەنى ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسى دا اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭداعى ناقتى جاع­داي­لار مەن ستراتەگيالىق پەرس­پەكتيۆالاردى ەسكەرە وتى­رىپ, «قازاقستان-2050» سترا­تە­گيا­سى­نىڭ جالپى ماقساتتارىنا نەگىزدەلگەن پرەزيدەنت جولداۋى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باس­تاماسى بولىپ وتىر. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن قازاقستان ۇكىمە­تى مەن حالقى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى تۇراقتى جانە ناقتى جۇزەگە اسىرۋدا. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى ارتۋدا. باۋىرجان ءجۇنىسوۆ, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە  مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور.