قر پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارناۋلى وكىلى, سەسسيا مودەراتورى ەرجان قازىحان قر تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەلدىڭ قالىپتاسۋى مەن حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋداعى ايرىقشا ءرولىن اتاپ ءوتتى: «تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەۋرازيانىڭ ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى جاۋاپتى ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ, ۇلتتىق ەكونوميكانى ادامي كاپيتال نەگىزىندە جاڭعىرتۋ جانە 2050 جىلعا قاراي ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە ناقتى ماقساتتار قويۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالدى. مۇنى ءبىز نازارباەۆتىڭ ستراتەگياسى دەپ اتايمىز».
تالقىلاۋعا, سونداي-اق بريتان-قازاقستان قوعامىنىڭ توراعاسى, «FIRST» باسپاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رۋپەرت گۋدمان, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى (2006-2010) ۆلاديمير نوروۆ, «پوستيندۋستريالدى قوعامدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلاديسلاۆ ينوزەمتسەۆ, اتلان كەڭەسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, ەنەرگەتيكا جانە قاۋىپسىزدىك باعدارلاماسىنىڭ (ITIC) ديرەكتورى اريەل كوەن قاتىستى.
رۋپەرت گۋدمان «تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى: نازارباەۆ ستراتەگياسى جانە قازاقستان مەن ورتالىق ازيا بولاشاعى» سەسسياسىندا ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىدى.
«مەن قازاقستاندى تاۋەلسىزدىگىمەن قۇتتىقتاۋ لەبىزىن جەتكىزگىم كەلەدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك. قازاقستان دامىپ, ەۋرازيا ورتالىعىنداعى مىقتى ەلگە اينالعانىن كوردىك. كەلەسى جىلى ديپلوماتيالىق بايلانىسىمىزدىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. بايلانىسىمىز جاھاندىق پاندەمياعا قاراماستان, ودان ءارى داميتىن بولادى», دەلىنگەن بوريس دجونسوننىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە.
ساراپشىلار يادروسىز الەم قالىپتاستىرۋداعى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى گەوساياسي احۋالدىڭ شيەلەنىسكەن جاعدايىندا بۇرىنعىدان دا وزەكتى.
«نازارباەۆ يادرولىق قارۋدىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى, ەڭ ءىرى ارسەنالىنان باس تارتۋ تۋرالى تاريحي شەشىم قابىلدادى. بۇل قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. ول يادرولىق قارۋسىز الەمگە ءبىرىنشى بولىپ ۇمتىلدى. قازىر قازاقستان ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا نەگىزگى حالىقارالىق ءرول اتقارىپ وتىر», - دەدى رۋپەرت گۋدمان.
ۆلاديمير نوروۆ: «حالىقارالىق ارەنادا قازاقستان بەدەلىنىڭ ارتۋى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەسىمىمەن بايلانىستى. ول حالىقارالىق قاۋىمداستىق نازارىن اۋدارعان اۋقىمدى يننوۆاتسيالىق باستامالار مەن يدەيالاردى كوتەردى»,- دەدى.
سونداي-اق, ول «ورتالىق ازيادا جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولۋدا, ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلەدى. تالداۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, الداعى 10 جىلدا ايماقتاعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 170 ملرد دوللارعا جەتەدى. ونىڭ 70 ملرد-ى شيكىزاتتىق ەمەس سالادان كەلۋى مۇمكىن», ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ۆلاديسلاۆ ينوزەمتسەۆ ءوز سوزىندە: «قازاقستان 160 ملرد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتتى. وزگە پوستكەڭەستىك ەلدەردە كورسەتكىش الدەقايدا تومەن. قازاقستاندى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى چەمپيون دەپ اتاۋعا بولادى»,- دەدى.
«ورتالىق ازيا ەلدەرى وڭىرلىك ينتەگراتسياعا مۇددەلى بولۋى مۇمكىن. كەلەسى جىلدار قانداي بولاتىنىن بىلمەيمىن, بىراق مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ كوشباسشى بولاتىن جاڭا وڭىرلىك ستراتەگيانى ازىرلەۋ الەۋەتى بار», - دەپ اتاپ ءوتتى ۆلاديمير ينوزەمتسەۆ.
ءۇشىنشى كۇن باعدارلاماسىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كوشباسشىلار جاھاندىق اليانسىنىڭ ء«تۇن ورتاسى اياق باستى: يادرولىق ديالوگ بويىنشا ارەكەت ۋاقىتى» وتىرىسى جالعاستىردى.
سەسسيانىڭ مودەراتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىنىڭ حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ باسشىسى قايرات ابۋسەيىتوۆ بولدى.
سەسسيا قاتىسۋشىلارى: نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2005), اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى (1997-2009) موحاممەد ەل-بارادەي, يادرولىق قارۋسىز الەم جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن نازارباەۆ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2019) لاسسينا زەربو, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى وكىل (2012-2015), بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى (2008-2012) انگەلا كەين, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جونىندەگى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتى (اقش) دجوناتان گرانوفف, «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جويۋ ءۇشىن پارلامەنتشىلەر» ۇيىمىنىڭ جاھاندىق ۇيلەستىرۋشىسى (PNND) الين ۋەير, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2017), «يادرولىق قارۋدى جويۋ ءۇشىن حالىقارالىق ناۋقاننىڭ» (ICAN) اتقارۋشى ديرەكتورى بەاتريس فين.
وتىرىس بارىسىندا سپيكەرلەر الەمدە يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى شيەلەنىس ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ىنتىماقتاستىقتىڭ ورنىنا كوپتەگەن ەلدەر ماسەلەلەردى بىرجاقتى شەشۋدى ءجون كورەدى.
موحاممەد ەل-بارادەي: «ادامدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ورنىنا بىرجاقتى تاسىلدەردى, ۇلتشىلدىقتى جانە ءبىر-بىرىنە ايىپ تاعۋ قالىپتاسقانىن كورەمىز. وسىنداي جاعدايدا قارۋ-جاراقتى نەعۇرلىم ساپالى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار ازىرلەۋ ماڭىزدى», - دەدى.
انگەلا كەيننىڭ پىكىرىنشە, «قازىر ارەكەت ەتۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى, ءبىز قارۋ-جاراقتى باسقارۋ ارحيتەكتۋراسى ءىس جۇزىندە جوق ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى ءوزارا ارەكەتتەسۋ, ساياسي ەرىك-جىگەر جانە كەلىسسوز جوق. اسكەري بيۋدجەت مولشەرى كوبەيىپ كەلەدى: جىل سايىن شامامەن 4% ءوسىم بايقالادى».
لاسسينا زەربو: «قازاقستان مەن جاپونيا يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا مورالدىق بەدەلگە يە. قازاقستان 50 جىلعا جۋىق ۋاقىت يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەكتى جانە ءسىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىڭىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ تاستادى», - دەدى.
دجوناتان گرانوفف ميحايل گورباچەۆتىڭ ۇندەۋىن وقىدى:
«مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاھاندىق كوشباسشىلار اليانسىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرەمىن. ولاردىڭ ءتۇرلى ساياسي كوشباسشىلار مۇددەسى مەن كوزقاراستاردى ءبىلدىرۋى ماڭىزدى».
ميحايل گورباچەۆتىڭ ۇندەۋىندە: ء«بىزدىڭ قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمدامامىزدى قايتا قاراستىرۋ قاجەت. وسى ۋاقىتقا دەيىن قاۋىپسىزدىك اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتتى. بىراق مەن قىرعي قاباق سوعىستىڭ اياقتالسا دا, از نارسە وزگەرگەنىن وكىنىشپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. قازىر ادام قاۋىپسىزدىگىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋى كەرەك. بۇل ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, سۋ رەسۋرستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەكولوگيا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ. ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز ءدال وسىعان باعىتتالۋى كەرەك», - دەلىنگەن.
دجوناتان گرانوفف: «191 ەل يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا كەلىستى. ءبىز شارتتىڭ كىرىسپەسىندە جازىلعان ەرەجەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز. تەك وسى ەرەجەلەردى ساقتاي وتىرىپ, قاۋىپتەردى ازايتا الامىز», - دەپ اتاپ ءوتتى.
«استانا كلۋبى» وتىرىسى ارالاس فورماتتا وتكىزىلدى: سپيكەرلەر وفلاين جانە ونلاين قاتىستى.
كەيبىر وتىرىستار «Chatham house» ەرەجەلەرىنە سايكەس, ياعني جابىق فورماتتا ءوتتى.
التىنشى «استانا كلۋبىنىڭ» وتىرىسى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن پلەنارلىق سەسسيامەن اياقتالادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ءىلتيپات بىلدىرە وتىرىپ, «استانا كلۋبى» بەدەلدى ساياساتكەرلەر, ديپلوماتتار جانە دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى ساراپشىلار باس قوسقان الاڭ رەتىندە حالىقارالىق ارەنادا بىرەگەي ورىنعا يە بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قازاقستان دامۋ جولىندا قول جەتكىزگەن نەگىزگى جەتىستىكتەرگە توقتالدى.
– مەنىڭ ويىمشا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى, ەۋروپالىق وداق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە جاقىندا عانا قۇرىلعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستى دامىتاتىن كەز كەلدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ەۋرازياداعى كووپەراتسيانىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن تالقىلاپ, دامىتا الاتىن «ۇلكەن ەۋرازيا» تورتجاقتى ەكونوميكالىق فورۋمىن قۇرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اۋعانستانداعى كۇردەلى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ ناقتى جۇمىس تەتىگىن ازىرلەۋ ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋعا شاقىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاھاندىق كوشباسشىلار اليانسى ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارىن جاپپاي قىسقارتۋ جوسپارىن تالقىلاۋ جانە قۇرۋ جولىنداعى نەگىزگى الاڭعا ءارى قوزعاۋشى كۇشكە اينالا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سونداي-اق ەلباسى قازاقستان استاناسىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ جونىندەگى جاھاندىق فورۋم وتكىزۋدى ۇسىندى.
