وسىدان 10 جىل بۇرىن قارقارالىنىڭ 180 جىلدىعى تويلاندى. سول كەزدەگى اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن توي سالتاناتىنا سوناۋ الماتىدان كلاسسيك جازۋشىمىز مۇحتار ماعاۋين مەن پۋبليتسيست نۇرماحان ورازبەكوۆ كەلدى. قارسى الۋ, كۇتىمدەرىن كەلىستىرۋ ماعان جۇكتەلدى. ءبىر جاعىنان قۋاندىم, ءبىر جاعىنان قوبالجىدىم. قالاي دەسەڭىز دە, اتتارىنان ات ۇركەتىن الاشقا ايگىلى اعالارىمىز. اقىرى ەكى اعامنىڭ قولدارىنا سۋ قۇيۋعا جاراعانىما مارتەبەلەندىم. بىرەۋ ۇعار, بىرەۋ ۇعا قويماس مۇنى. ماسەلە وندا ەمەس. قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداعاننان, اسقان عانيبەت بولا ما؟! نەگىزى, م.ماعاۋينمەن ارالاس-قۇرالاس بولۋىم وسى تويدان باستالعان ەدى.
قۇنانباي قاجىنىڭ قارقارالىداعى مەشىتىنەن شىعىپ كەلە جاتقاندا مۇحتار اعا مەنى كىدىرتتى.
– «اباي جولىندا» قۇنانباي بەينەسى بولەك قوي,– دەدى جازۋشى. – بىراق, ونى بۇدان دا كەمەڭگەر, كەمەل, بىلگىر ادام رەتىندە سۋرەتتەپ شىعۋعا اۋەزوۆتىڭ دارىن-قابىلەتى قاپتال جەتەتىن ەدى. ءوز زامانىنداعى ءمورالدى بەرىك ۇستانعان كىسى رەتىندە قۇنانباي «اباي جولىنداعىدان» مۇلدە باسقاشا ادام بولعان. ءبىر كەزدە ا.يانۋشكەۆيچتىڭ جازبالارى جالعاننىڭ جارىعىنا شىققاندا «قۇنانباي ءبىز ويلاعاننان بولەك ادام ەكەن عوي, زامانىنىڭ تۇلعاسى ەكەن عوي!..» دەگەن اڭگىمەلەر شىققان. قازىر ۋاقىت وتكەن سوڭ ايتا بەرەمىز, بۇلاي جازۋعا بولار ەدى, ولاي جازسا قايتەر ەدى دەپ... اۋەزوۆتىڭ زامانى بىزدىكىنەن باسقا بولدى. اۋەزوۆ ونى سول قاتال قوعامنىڭ كەزىندە دە عارىشتىق بيىككە كوتەرىپ كەتتى عوي.
وسى اڭگىمەدەن كەيىن قۇنانباي تۋرالى «اباي جولى» ارقىلى ساناما ءسىڭىپ كەتكەن «شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس, قاتىگەز, قاراۋ» دەگەن تانىم-تۇسىنىكتەرىم توڭكەرىلىپ ءتۇستى. م.ماعاۋينمەن پراگادا جۇزدەسىپ, سۇحبات قۇرعاندا ۇلى ابايدىڭ اكەسىنىڭ كەمەڭگەرلىگىن كەمەلىنە جەتكىزىپ, جەتەمە قۇيىپ بەرگەن ەدى. سودان ءبىر ۇزىك.
«اباي مەن قۇنانباي جونىندە اڭگىمە بولعان كەزدە ءبىز ءبىر ماسەلەنى كوبىنە ەسكەرمەي ءجۇرمىز وسى ۋاقىتقا دەيىن. ول – قۇنانبايدىڭ, ياعني ابايدىڭ شىققان تەگى, اتا تەگى دەگەن ماسەلە. وسى تۇرعىدان الاتىن بولساق, ابايدىڭ تۋى – قۇنانبايدىڭ تۋى, قۇنانبايدىڭ سونداي وزگەشە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى, قۇنەكەڭ, دەمەك اباي – ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ نەشە مىڭ جىلدىق تاريحىندا قالىپتاسقان, تۋراسىن ايتۋ كەرەك, اسىل تۇقىمنان.
اتاتەگىنە كەلەتىن بولساق, ابايدىڭ جەتىنشى اتاسى, ياعني, قۇنەكەڭنىڭ التىنشى اتاسى – سارى دەگەن كىسى. سارى ءوز زامانىندا ۇلكەن باتىر بولعان. ەڭسەگەي بويلى ەسىم حاننىڭ زامانىندا قول باستاعان. سول كەزدەگى بۇلعاق زامانىندا اتاقتى قاتاعان تۇرسىن حاننىڭ قوڭىربيكە دەگەن قىزىن العان. قوڭىربيكەدەن كىشىك تۋعان, وسىدان بارىپ اباي تارايدى. ىرعىزباي دا ءوز زامانىندا ۇلكەن, ءىرى باتىر بولعان. ىرعىزبايدىڭ بايبىشەسى – سول ابىلاي حاننىڭ زامانىنداعى, حاننىڭ وڭ تىزەسىن العان اتاقتى كەرەي ەر ءجانىبەك باتىردىڭ قىزى, ياعني وسكەنبايدىڭ شەشەسى, قۇنانبايدىڭ اجەسى – ەر جانىبەكتىڭ قىزى.
وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ قانىندا عاسىرلار بويى جيناقتالعان وتە ءبىر اسىل قاسيەتتەر وسى اۋلەتتىڭ جەتەسىندە مول ەدى. سوندىقتان دا ابايدىڭ تۋىن, ءXىX عاسىردا, كەزدەيسوق دەپ قاراۋعا بولمايدى. ال, ەندى قۇنەكەڭنىڭ ءوز باسىنا كەلسەك, ەگەر ءبىر عاسىر بۇرىن جاساعان بولسا, ول ۇلىستىڭ بەگى, حاننىڭ باس اقىلشىسى بولاتىن ەدى, ابىلاي حاننىڭ زامانىندا, تاۋكە حاننىڭ زامانىندا تۋسا, «جەتى جارعىنى» شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى, قاسىم حاننىڭ زامانىندا تۋسا, «قاسقا جولدى» ۇستايتىن, ۇلكەن, ءىرى قايراتكەرلەردىڭ بىرەگەيى بولار ەدى... يانۋشكەۆيچ جاقسى ايتقان عوي, قۇنانبايدى دانا, دانىشپان دەپ. ال ابايدىڭ ءوز باسىنا كەلەتىن بولساق, ابايدىڭ اكەسىن قالاي باعالاعانى ءوز شىعارمالارىنان كورىنىپ تۇر. ءبىر سوزىندە ايتاتىنى بار عوي: «مۇقىم قازاق بالاسى, – تۇگەل اقىل سۇراپتى» دەپ.
قۇنەكەڭنىڭ دانالىعىنا باس ۇرعان – اباي. ال ەندى قۇنانباي – جاي عانا ءىرى شونجار ەمەس, جاي عانا بيلىك باسىنداعى ۇلكەن بي, بىلگىر ادام ەمەس. بۇل – ءوز زامانىنىڭ بارلىق دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن, قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتىن, ەسكى سوزدەرىن, ەسكى جىراۋلاردىڭ, بيلەردىڭ ناقىلدارىن, تولعاۋلارىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفياسىن, دالالىق فيلوسوفيانى بويىنا سىڭىرگەن دانا ادام. اباي سول جاس كەزىنەن باستاپ, ارينە, ءتىلى شىققان كەزدەن باستاپ, العاش اپىل-تاپىل باسىپ, ەسى كىرگەن كەزدەن باستاپ, اكەسىنىڭ, ارينە, تىزەسىندە وتىرادى... ابايدىڭ دۇنيە تانۋىنا, قالىپتاسۋىنا قۇنەكەڭنىڭ ورنى ايرىقشا. اباي ەشقاشان اكەسىنىڭ الدىنان شىقپاعان». (م.ماعاۋين, تولىق شىعارمالار جيناعى. 13-توم. 315-بەت. «قاناعات – عمو» باسپاسى. الماتى).
قۇنەكەڭ تۋرالى تانىم-تۇيسىگىم وسىدان كەيىن تۇزەلىپ, ءتۇزۋ جولعا تۇسكەن ەدى. قاجى تۋرالى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى, كىتاپتاردى, ماقالالاردى, زەرتتەۋلەردى ىندەتىپ ىزدەپ, زەردەلەۋگە تىرىستىم. سونىڭ ىشىندەگى كوڭىلگە قونعانى, الىستى بولجايتىنى, اقىلعا ساياتىنى, قازاققا قاجەتى – جەر تۋرالى ايتقانى. قۇنانباي قاجى قارقارالى دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى بولعاندا, وعان دەيىن مۇقىم توبىقتىنى بيلەپ تۇرعاندا قوڭسىلاس رۋلاردىڭ ءبىراز جەرىن باۋىرىنا باسىپ, يەمدەنىپ العانى تاريحتان بەلگىلى. توبىقتىنىڭ يگى جاقسىلارى قۇنەكەڭە اعايىنمەن اراز بولا بەرمەي جەر يەمدەنۋدى دوعارايىق, دەپ قولقا سالادى. سوندا قۇنەكەڭ: «ادام وسەدى, مال وسەدى. جەر وسپەيدى» دەگەن ەكەن. ەندى, بۇل ءسوز سوناۋ شىڭعىس حاننان بۇرىن پاتشالىق قۇرعان تۇرىك بابالارىمىزدىڭ حانى – مودەنىڭ سوزىنەن تۋىپ تۇر. مۇنى مەن شەرحان مۇرتازا رەداكتورىمنىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىم.
قۇنانباي قاجىنىڭ كەمەلىنە جەتكەن كەمەڭگەرلىگى مەن الىستى بولجايتىن كەمەلىنە جەتكەن اقىلدى حان مودەمەن ۇشتاسىپ تۇر. قۇنەكەڭە باعا بەرۋگە مەنىڭ شامام كەلمەيدى, ارينە. پولياك ا.يانۋشكەۆيچتىڭ قۇنەكەڭ تۋرالى جازعانىن كەلتىرسەم, تاقيامىزعا تار كەلمەس. ا.يانۋشكەۆيچ قازاق سياقتى رەسەيدىڭ بۇراتانا حالقىنىڭ ۇرپاعى ەمەس. ەۋروپاداعى الدىڭعى قاتارلى, بىراق اق پاتشا بيلەگەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارىنا اينالعان پولشانىڭ ازاماتى. تادەۋش كوستيۋشكو, ادام ميتسكەۆيچ سىندى ازاتتىق اڭساعان, سونىڭ جولىندا جانىن جالداپ, كۇرەسكە تۇسكەن كىسىلەردىڭ بىرەگەيى. ءبىزدىڭ شوقان سىندى. ون التى جىلعا قازاق ەلىنە جەر اۋدارىلعان. ۇلتىنا ازاتتىق تىلەپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعانى ءۇشىن. قازاق ءتىلىن جەتىك بىلگەن. جانىن تۇسىنگەن. كۇندەلىكتەرىن وقىساڭىز, رازى بولاسىز. سودان قۇنەكەڭ تۋرالى سيپاتتاماسىن وقىپ كورىڭىز.
«قۇنانباي سويلەۋ ءۇشىن جاراتىلعان ماشينا عانا ەمەس, ول تەك بۇراماعاندا عانا توقتايتىن ساعات دەرسىڭ. توسەكتەن تۇرىسىمەن-اق سويلەي باستايدى, سودان كوزى ۇيقىعا كەتكەنشە, تولاسسىز سويلەپ بەرەدى. مينۋت سايىن اقىل سۇراپ قازاقتار وعان كەلىپ جاتادى. قوس قولىن مىقىنىنا تايانىپ, ەكى-ءۇش سوزدەن كەيىن-اق شاريعاتتان ءۇزىندى كەلتىرىپ, ول ابىزشا سۇڭقىلداپ كەتەدى. ونىڭ جادىندا ساقتاۋ قابىلەتى تاڭعالارلىق, ۇكىمەتتىڭ بارلىق ۋكازدارى مەن جارلىقتارىن كىتاپتان وقىپ وتىرعان ادامشا جاتقا ايتادى» (ا.يانۋشكەۆيچ. «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار». 188-بەت. «جالىن» باسپاسى. 1979 جىل. الماتى).
وسىعان قوسىمشا ءبىر دەرەك. «1847 جىلى 22 سەنتيابر كۇنى بىزدەر, تومەندە قول قويۋشىلار, تاڭباسىن باسۋشىلار مەشىت قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە 2 سەنتيابردە پريكازعا بەرگەن تىلەگىمىز بويىنشا قارقارالى سەلوسىندا مەشىت سالۋعا, ەرىكتى تۇردە قاراجات جيناپ بەرەمىز». (قازاقستان ءارحيۆىنىڭ «قارقارالى سەلوسىنداعى مەشىت قۇرىلىسى جونىندەگى ءىس» دەپ اتالاتىن 32 بەتتىك قۇجاتى). قارقارالىدا مەشىت سالۋ جونىندە اڭگىمە كوتەرىلگەندە, قۇنانباي اعا سۇلتان ەمەس, كىشىك-توبىقتى بولىسىنىڭ ۋپراۆيتەلى, حورۋنجي شەنى بولعان. 16 بولىس قول قويىپ, اعا سۇلتان مايور قۇسپەك تاۋكين ءمورىن باسادى. ەندى, وسىدان كەيىنگى قۇنەكەڭنىڭ سۇڭعىلالىعىن كورىڭىز. «وسى كوكتەمنىڭ باسىنان قۇرىلىستى باستاماق نيەتىمىز بار ەدى. بىراق قارقارالىدا مۇنداي قۇرىلىسقا پايدالانۋعا بوس, ەرىكتى ادامدار بولماي وتىر. سول سەبەپتەن قارقارالىداعى روتانىڭ سولداتتارىن مەشىت ىسىنە پايدالانۋعا بولماس پا ەكەن؟ ولارعا تيەسىلى زاڭدى ەڭبەكاقىلارىن تولەر ەدىك» دەگەن ءوتىنىش ايتادى قۇنانباي وسكەنباەۆ. قارقارالىنىڭ اسكەري ۇلىعى گەنەرال-مايور ۆيشنەۆسكيدىڭ اتىنان رۇقسات قاعاز كەلەدى. ول: «ءسىزدىڭ تىلەگىڭىز بويىنشا سوندا سالىناتىن مەشىت قۇرىلىسىنا قارقارالىداعى روتانىڭ تومەنگى شەندى سولداتتارىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتەمىن. ولار سلۋجبادان قولدارى بوس ۋاقىتتا قۇرىلىس ىسىنە قاتىساتىن بولسىن. ولارعا كەلىسىم بويىنشا ەڭبەكاقىسى تولەنسىن» دەگەن پارمەن جىبەرەدى. بۇيرىق 1848 جىلى 29 مارتتا جازىلعان. ال, مەشىت 1851 جىلى تامىز ايىندا تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەن. دالەل – اعا سۇلتان قۇنانباي وسكەنباەۆتىڭ كەڭەسشى-كومەكشىسى دوبشينسكي شەكارا باسقارماسىنا 1851 جىلى 11 اۆگۋستا مەشىت قۇرىلىسى تولىقتاي اياقتالعانى تۋرالى راپورت بەرەدى.
قۇنانباي وسىنى ىستەمەسە قۇنانباي بولا ما؟ مۇسىلماننىڭ مەشىتىن ءدىنى بولەك ورىسقا سالدىرادى. اعاش قيعان, تام سالعان قازاقپىز عوي. تام سالماسا دا, كيىز ءۇيدىڭ سۇيەگىن س ۇلىكتەي سۇلۋلايتىن قازاق ەمەسپىز بە. قۇنەكەڭ باسقاشا ويلاعان, باسقاشا بايلام جاساعان, وزگەگە ايتقانىن ورىنداتقان. اتىن شىعارىپ, ابىروي اسىرۋدى ويلاماعان. قازاعىن ويلاعان. سول تۇستا قارقارالىدا ءۇش شىركەۋ بولىپتى. ءتىپتى, قاسيەتتى قارقارالىنىڭ شىڭىنداعى ايگىلى شايتانكولگە كرەست قويعان دەيدى. ونى كول تۇبىنە قۇلاتقان دەيدى. قۇنانباي قۇلاتقان شىعار. ۇرپاق شوقىنىپ كەتە مە دەگەن قۇنەكەڭ ۇلى ويدىڭ يەسى عوي. قازىر شىركەۋلەر جوق. قۇداي قولداعان قۇنانباي مەشىتى قارقارالىدا ءالى تۇر. ماڭگى تۇرادى. اللا قالاسا, الاشى قولداسا, نەگە تۇرماۋى كەرەك؟! ەبىن تاۋىپ, ەسەسىن جىبەرمەگەن قۇنانباي. باسقا بىرەۋدىڭ قولىنان كەلمەگەن. مويىنداۋ كەرەك.
«مەكەدە ۋاقىپ ءۇي سالىپ,
پاتەر قىپ, جاققان شىراقتى.
ءبىر قۇدايدىڭ جولىنا,
مالدى اياماي بۇلاپتى
اجال ۋاقىتى جەتكەن سوڭ,
سونىڭ دا گ ۇلى قۋراپتى.
قاجىنى العان بۇل ءولىم,
سابىر قىلساق كەرەك-ءتى.»
بۇل – ەندى ۇلى ابايدىڭ ءابدىراحمان ولىمىنە ارناعان ولەڭىندە اكەسىنە بەرگەن باعاسى. بۇدان ارتىلتىپ ەشكىم ايتا المايدى. بىزدىكى – جاي عانا ۇسىنىس. قارقارالىعا بيىل 190 جىل – ابايدان بۇرىن قۇنەكەڭنىڭ تابانى تيگەن قاسيەتتى قارقارالىعا. ءدال وسى قالاعا قۇنانباي ەسكەرتكىشى سۇرانىپ تۇر. وسى تۋرالى اكىمى بار, جاقسى-جايساڭدارى, باسقالارى بار ويلانار دەگەن ۇمىتتەمىز. قاپەرلەرىنە الماسا, قانە! مەن ۇلى اقىندى ومىرگە اكەلگەن ۇلى اكە جايلى پارىز ءسوزىمدى ايتتىم.
ماعاۋيا سەمباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قاراعاندى وبلىسى.
