اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا مال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا, جوعارى ءونىمدى تۇقىمداردى پايدالانۋ كەڭەيۋدە, جانۋارلاردى ازىقتاندىرۋ جانە ۇستاۋ جۇيەلەرى, ۇيىمداستىرۋ فورمالارى مەن ءونىم ءوندىرۋ تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلۋدە.
اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگى پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا جەتىستىكتەرىن پراكتيكاعا كەڭىنەن ەنگىزۋگە, سۇرىپتاۋ مەن ىرىكتەۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋگە, وندىرىستە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ ونىمدىلىگى مەن اسىل تۇقىمدىق ساپاسىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن انىقتاۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا, قولدا بار تۇقىمداردى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جانە جاڭا تۇقىمداردى, جوعارى ءونىمدى تيپتەر مەن جەلىلەردى شىعارۋعا بايلانىستى. سونىمەن قاتار اسىل تۇقىمدى جۇمىستار كەشەنىنە جانۋارلاردى ازىقتاندىرۋدىڭ, ۇستاۋدىڭ جانە كوبەيتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورمالارى كىرۋى كەرەك.
وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا تابيعي رەسۋرستاردى عىلىمي سۇيەمەلدەۋدىڭ دە, ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ دا ۇلكەن الەۋەتى بار. وسىلايشا, بۇگىندە رەسپۋبليكادا مال شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ جانە جۇرگىزۋ, عىلىمي ازىرلەمەلەردى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا ەلدىڭ باستى عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە ۇيلەستىرۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدا.
ينستيتۋت باسەكەگە قابىلەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىنىڭ, قۇستاردىڭ تۇرلەرى مەن جەلىلەرىن جانە مال ازىقتىق داقىلداردىڭ سورتتارىن شىعارۋدىڭ سونداي-اق مال شارۋاشىلىعى مەن جەمشوپ ءوندىرىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىنىڭ قازىرگى زاماناۋي ادىستەرىن پايدالانۋ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعى سالالارىن دامىتۋدى عىلىمي قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندە ينستيتۋت عالىمدارى ەتتى جانە ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعى, قوي شارۋاشىلىعى, جىلقى شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋاشىلىعى, جەمشوپ ءوندىرىسى مەن جايىلىم سالاسىن دامىتۋعا لايىقتى ۇلەس قوستى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر ءسۇتتى جانە ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مالدىڭ وتاندىق تۇقىمدارىنىڭ اسىل تۇقىمدى جانە ءونىمدى ساپاسىن جەتىلدىرۋمەن, سونداي-اق ولاردى كۇتىپ-باعۋى مەن ازىقتاندىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋمەن بايلانىستى.
ماسەلەن, ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا 30 جىلدىق كەزەڭدە رەسپۋبليكادا 5 زاۋىت جەلىسى سىناقتان وتكىزىلىپ, سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەرگە پاتەنتتەر الىندى: ەتتى ءىرى قارا مالدىڭ اۋليەكول تۇقىمىنىڭ «تاباكۋر 1350 اۋلك-66»; «زەنيت-چۋبات 1165 اۋلك–66»; قازاقتىڭ اقباس ءىرى قارا مال تۇقىمىنىڭ «ماكەت 6527», «ميكرون 6191», «ادونيس 3410» زاۋىتتىق اتالىق ىزدەرى.
ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىندا وتاندىق تۇقىم انالىقتارى مەن شەتەلدىك گەندىك قور وندىرۋشىلەرى نەگىزىندە ونىمدىلىگى مەن تەحنولوگيالىق كورسەتكىشتەرى باستاپقى تۇقىم مالدارىنان 25-45%-عا ارتىق جاڭا تۇقىمىشىلىك تۇرلەرى اپروباتسيالاندى: الاتاۋ تۇقىمىنداعى «اقىرىس» ءسۇتتى مالىنىڭ قوڭىر ءتيپى; سيممەنتال تۇقىمىنداعى «سايرام» قارا-الا مال ءتيپى جانە «ەرتىس» قىزىل-الا ءتيپى. مالدىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ ءومىر بويى ءسۇت ونىمدىلىگى شەتتەن اكەلىنگەن ءسۇت تۇقىمدارىنىڭ كورسەتكىشتەرىنەن 5-8%-عا جوعارى.
مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ينستيتۋت عالىمدارى ەلدە وسىرىلەتىن بارلىق ءىرى قارا مال تۇقىمىنىڭ گەنەتيكالىق ءپروفيلىن ورناتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جانۋارلاردى, بىرىنشىدەن, شىعۋ تەگىن, ەكىنشىدەن, تۇقىمىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بۇدان باسقا, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى BLUP – ادىستەمەسى نەگىزىندە ءىرى قارا مالدىڭ اسىل تۇقىمدىق قۇندىلىعىن يندەكستىك باعالاۋدىڭ قازىرگى زاماناۋي الەمدىك تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن ادىستەرىن قۇردى, سونداي-اق ءسۇت جانە ەت مالدارى پوپۋلياتسياسىنىڭ ەكستەرەرىنىڭ جەلىلىك ستاندارتتارىن ازىرلەدى, دۇرىس اسىل تۇقىمدىق ەسەپ جۇرگىزۋ جۇيەسىن ازىرلەدى. مۇنداي جاڭا ازىرلەمەلەر قازاقستاندا وسىرىلەتىن ءىرى قارا مال پوپۋلياتسياسىن گەنەتيكالىق جەتىلدىرۋ جونىندەگى سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردى وڭتايلاندىرۋدىڭ العىشارتى بولدى.
سونداي-اق «سىباعا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا مامانداندىرىلعان ەت بۇقالارىن جۇتا بۋدانداستىرۋدا پايدالانا وتىرىپ, جەرگىلىكتى مالدى تۇقىمدىق تۇرلەندىرۋ بويىنشا سەلەكتسيالىق تاسىلدەر پىسىقتالدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە بۇقالاردى ەل وڭىرلەرى بويىنشا ءتۇرلى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا نەگىزدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن ءتۇرلى قۋاتتىلىقتاعى كەشەندەر جاعدايىندا ەتتى مالدىڭ جاس ءتولىن ءوسىرۋدىڭ, بورداقىلاۋدىڭ تەحنولوگيالىق تاسىلدەرى زەرتتەلدى جانە جەتىلدىرىلدى, مال ونىمدىلىگىن 12-15%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءارتۇرلى جىنىستىق-جاس توپتارىنداعى جانۋارلاردى, ءسۇتتى مالدى ازىقتاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى نورمالارى مەن ولاردى ۇستاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى ازىرلەندى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا رەسپۋبليكانىڭ قوي, ەشكى شارۋاشىلىعىندا بيازى ءجۇندى ەكى تۇقىم: ەتتى-ءجۇندى باعىتتاعى ەتتى مەرينوس, ءجۇندى-ەتتى باعىتتاعى قازاقستان مەرينوسى; بيازىلاۋ ءجۇندى باعىتتا ءتورت تۇقىم: قازاقتىڭ ەتتى-ءجۇندى قويى, قازاقتىڭ كروسسبرەدتى بيازىلاۋ ءجۇندى قويى, اقجايىق ەتتى-ءجۇندى قويى, قازاقتىڭ ەتتى تەزجەتىلگىش بيازىلاۋ ءجۇندى قويى تۇقىمدارى; ەتتى-مايلى ونىمدىلىك باعىتتاعى ەكى تۇقىم: قازاقتىڭ قۇيرىقتى ۇياڭ ءجۇندى قويى, سارىارقا قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويى تۇقىمدارى شىعارىلدى. بۇدان باسقا, رەسپۋبليكانىڭ ءار ءتۇرلى اۋا رايى جانە جايىلىمدىق جاعدايلارىنا جاقسى بەيىمدەلگەن, ءتۇرلى ونىمدىلىك باعىتتاعى قويدىڭ 14 تۇقىمدىق ءتۇرى مەن ونداعان جوعارى ءونىمدى جەلىلەرى سىناقتان ءوتتى. ولار قويدىڭ تاۋارلى باعىتتاعى توپتارىنىڭ ونىمدىلىك ساپاسىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ كەلەدى جانە جالپى سالانى دامىتۋعا ۇلكەن ىقپال ەتۋدە.
سونىمەن قاتار دنق تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزىندە ينستيتۋت عالىمدارى 5 قوي تۇقىمىن (اقجايىق, ەدىلباي, قازاقتىڭ بيازى ءجۇنى, قازاقتىڭ قۇيرىقتى ۇياڭ ءجۇندى قويى, سارىارقا قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويى) زەرتتەپ, وتاندىق ەدىلباي تۇقىمىنىڭ حالىقتىق سۇرىپتاۋ ارقىلى شىعارىلعانىن انىقتادى. ونىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىندا باسقا تۇقىمداردىڭ گەندەرى جوق ەكەنى, ياعني تۇقىم گەنوتيپىنىڭ بىرەگەيلىگى ايقىندالدى جانە ونى باسقا ەلدەردىڭ عالىمدارى مويىندايدى. تۇقىمنىڭ باعالىلىعىنا جاقىن شەتەلدەر تاراپىنان مالعا ۇلكەن سۇرانىس دالەل بولا الادى.
تەحنولوگيالىق اسپەكتىدە 30 جىل ىشىندە قوي ءوسىرۋشى عالىمدار قويدى ازىقتاندىرۋ مەن باعۋدىڭ ءار ءتۇرلى تەحنولوگيالارىن جاساپ شىعاردى جانە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن ەنگىزە وتىرىپ, 20 «مودەلدىك» فەرمالار قۇردى.
نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ەشكى شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇل سالانىڭ ونىمدەرىنە, اسىرەسە جىڭىشكە تۇبىتكە (16,0 ميكرونعا دەيىن) سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان سوڭعى ونجىلدىقتاعى زەرتتەۋلەر كاشەمير تيپىندەگى جىڭىشكە ءتۇبىتتى جانە موگەر ءتيپتى بىرتەكتى ءجۇندى ەشكىلەردىڭ پوپۋلياتسياسىن قۇرۋعا باعىتتالدى جانە بولاشاقتا جالعاسىن تاباتىن بولادى, سونداي-اق زاانەن جانە باسقا دا ءسۇتتى ەشكى تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا كەڭىنەن قولدانۋ ارقىلى ەشكى ءسۇتىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋدىڭ دا ماڭىزى وتە زور.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندە جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىندا: مۇعالجار جىلقى تۇقىمى, قۇلاندى جانە قوجامبەردى تۇقىمىشىلىك تيپتەرىمەن, مەيمان, سارى-ايعىر, مەرگەن, ارال, قۇلان ايعىرلارىنىڭ زاۋىتتىق جەلىلەرى قۇرىلدى; اتالعان جەلىلەردىڭ ءوندىرۋشى- جالعاستىرۋشىلارىنىڭ جالپى سانى 300-دەن استام باستى قۇرايدى, ولار تۇقىم وسىرىلەتىن وڭىرلەر بويىنشا كەڭىنەن تارالعان.
كوشىم تۇقىمىندا جىلقىلاردىڭ جاڭعالى زاۋىتتىق ءتيپى, ايعىرلاردىڭ لاسكوۆىي, بايكال, حيترەتس زاۋىتتىق جەلىلەرى قۇرىلدى, ولاردىڭ ءىزباسارلارى انالىق تابىنداردىڭ اسىل تۇقىمدى جانە ءونىمدى كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ ءۇشىن قارقىندى قولدانىلادى.
«جابى» تۇرىندەگى قازاق تۇقىمىندا سەلەتين زاۋىتتىق ءتيپى قۇرىلدى, پامير, براسلەت, زىمىران, زادورنىي ايعىرلارىنىڭ زاۋىتتىق جەلىلەرى سىنالدى, ولاردىڭ 350-دەن استام جالعاستىرۋشىلارى, ءوندىرۋشى ايعىرلارى بار.
اتالعان سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ جانۋارلارى انالوگتاردان ارتىقشىلىعى بار: ءتىرى سالماعى بويىنشا 8-12%; لاكتاتسيا كەزەڭىندە 300-400 كيلو ءسۇت; بورداقىلانعان جاس مالداردىڭ سويۋ ونىمدىلىگى 3-5%.
سونداي-اق ماماندار مادەني جايىلىمداردا جەرگىلىكتى تۇقىمداردىڭ تولدەرى مەن بۋاز بيەلەرىن ۇستاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن پايدالانۋ ەلەمەنتتەرىمەن جىلقى شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ قارقىندى تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپتى.
قۇس شارۋاشىلىعى سالاسىندا ينستيتۋت عالىمدارى قۇس شارۋاشىلىعى سالاسىن قۇراما جەم دايىنداۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇستارىن ازىقتاندىرۋ جانە ۇستاۋ بويىنشا جاڭا عىلىمي ازىرلەمەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە.
قازىرگى ۋاقىتتا شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى ءۇشىن جۇمىرتقا باعىتىنداعى تولدەر مەن ەرەسەك تاۋىقتاردى شيكى پروتەينگە, ليزينگە, مەتيونينگە, تسيستينگە جانە تريپتوفانعا, توردا, ونەركاسىپتىك تابىندى جانە ەدەندە كۇتىپ-باعۋ كەزىندە ازىقتاندىرۋدىڭ ازىرلەنگەن تەحنولوگيالارى جامبىل وبلىسىنىڭ «Aca DAMU» جشس-نە, الماتى وبلىسىنىڭ «كالينين» شفق-نا ەنگىزىلدى. اۋىر كروسستى اسىل تۇقىمدى ۇيرەكتەردى وسىمدىكتەن الىناتىن قۇراما جەممەن شەكتەۋلى ازىقتاندىرۋدىڭ وڭتايلى رەجىمى جانە ۇيرەكتەردى تەرەڭ توسەنىشتە بورداقىلاۋدىڭ رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگياسى ازىرلەندى جانە الماتى وبلىسىنىڭ «كالينين» شفق مەن «كارىم» شق وندىرىسكە ەنگىزىلدى.
ينستيتۋتتىڭ قۇس شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيا پروتسەسىندەگى نەگىزگى ازىرلەمەلەرى مەن جەتىستىكتەرى: «الاتاۋ» قوستىزبەكتى جۇمىرتقا كروسسى; «مەدەۋ» ەكىتىزبەكتى كروسسى; پەكين ۇيرەكتەرىنىڭ «ارمان» جاڭا جوعارى ءونىمدى كروسسى; «بەسكول ءتۇستى» وتاندىق ۇيرەك تۇقىمى; جوعارى ءونىمدى جەلىلەر: اكەلىك - بتس-1 جانە انالىق - بتس-2 قۇرۋ بولىپ تابىلادى.
جەمشوپ ءوندىرىسى سالاسىندا – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ پراكتيكاسى مال ونىمدىلىگىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن ءساتتى ىسكە اسىرۋ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ەنگىزۋ مىقتى ازىق بازاسىن قۇرماي جانە جانۋارلاردى تولىق ازىقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋسىز, دالالىق جەمشوپ ءوندىرىسىن تولىق كولەمدە قالپىنا كەلتىرۋسىز, قۇراما جەم كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتى, تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن جوعارى ساپالى جانە شىرىندى جەم دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتۋدە.
قازىرگى زامانعى ازىق-ت ۇلىك بازاسى ەگجەي-تەگجەيلى عىلىمي نورمالارعا سايكەس جانۋارلاردىڭ بارلىق ءتۇرىن تولىق جانە تەڭگەرىمدى تاماقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ولاردىڭ ونىمدىلىگىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى تاجىريبەدە تەك 40-60% عانا پايدالانىلادى.
قازاقستان مال شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەرگە يە. جانۋارلار تۇقىمدارىنىڭ تۇقىمدىق اۋدانداستىرىلۋىن ساقتاۋدىڭ ءارتۇرلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارىن, اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ ۇلكەن اۋداندارىن پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى عىلىمي نەگىزدەلگەن ءتاسىلى ىشكى نارىقتى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن مولىقتىرۋ ءۇشىن دە, ونى ەكسپورتقا وتكىزۋ ءۇشىن دە ۇلكەن دەمەۋ بولۋعا ءتيىس.
رەسپۋبليكانىڭ جايىلىم رەسۋرستارى ايتارلىقتاي, بىراق تولىق پايدالانىلمايدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمداردى شامادان تىس پايدالانۋ حالىق تىعىز ورنالاسقان جەرلەردە, اسىرەسە ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ سارقىلۋىنا الىپ كەلگەن قالىپتاسقان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس شولەيتتەنگەن جانە توزعان جەرلەردىڭ اۋدانى ەل اۋماعىنىڭ 15%-دان استامىن قۇرايدى. 186,5 ملن گەكتار جايىلىمنىڭ 27,1 ملن. گەكتارى اسا توزعان.
2015-2017 جىلدار كەزەڭىندە رەسپۋبليكانىڭ 14 وبلىسى بويىنشا «گاج تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, جايىلىم رەسۋرستارىن باسقارۋ» ينتەراكتيۆتى كارتاسى ازىرلەندى. بۇل كارتا 5 قاباتتان تۇرادى: ازىقتىق جايىلىم رەسۋرستارى, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ, جايىلىمدىق ۋچاسكەلەرگە مالدىڭ جۇكتەمەسى, بوسالقى جەرلەردە جايىلىمداردىڭ بولۋى, تابيعي-كليماتتىق ايماقتار بويىنشا جانۋارلاردى تۇقىمدىق اۋدانداستىرۋ. كارتالار ماسشتابى 1:1 500 000, ەگجەي-تەگجەيلى اڭىزدارى مەن تۇسىندىرمە جازبالارى بەرىلگەن.
ءىس جۇزىندە وسى كارتالاردىڭ دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر جايىلىم ۋچاسكەلەرى بار شالعاي جايىلىمدىق, جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋمەن اينالىساتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر WEB-پورتال ارقىلى كەلەسىلەردى انىقتاي الادى: قىسقاشا سيپاتتامالى جەمشوپ رەسۋرستارىنىڭ تۇرلەرىن: بۇل ءتۇر قاي جەردە كەزدەسەتىنىن (اكىمشىلىك بىرلىك), قانداي جاعدايلاردا (ايماقتار, توپىراق, رەلەف), جەمشوپ قاتىناسىندا وسىمدىك فورمالارىنىڭ شىعىمدىلىعى مەن ساپاسى, پايدالانۋدىڭ ماۋسىمدىلىعى, جايىلىمداردىڭ بوتانيكالىق قۇرامى; سۋلاندىرۋ قۇرىلعىلارىنىڭ سانى, ولاردىڭ ورنالاسقان جەرى, ءتيپى, سۋلاندىرۋ قۇرىلعىلارىنداعى سۋدىڭ مينەرالدانۋ دارەجەسى; مال تۇرلەرى بويىنشا جانۋارلاردىڭ ءتيىستى تۇقىمدارىن ىرىكتەي وتىرىپ, ولاردىڭ ساپالىق جانە ساندىق ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن باعالاي وتىرىپ, بوسالقى جەرلەردەگى جايىلىمداردىڭ بولۋى مەن جاي-كۇيىنىڭ تولىق كورىنىسىن جانە شالعايداعى مال شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن دامىتۋ ءۇشىن ولاردى يگەرۋدىڭ كەلەشەكتى الاڭدارىن, تۇقىمداردىڭ تارالۋ ارەالىن ناقتىلاي وتىرىپ, اكىمشىلىك اۋداندار بويىنشا تابىننىڭ وڭتايلى قۇرىلىمىن; 100 گەكتار جايىلىمعا, فوندىق جانە توزعان جايىلىمدارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ جول بەرىلەتىن جۇكتەمەلەرى (ولاردى قويلاردىڭ شارتتى باستارىنا اۋىستىرۋ كەزىندە).
قۇرىلعان سايت قالىڭ بۇقاراعا, فەرمەرلەرگە جانە باسقا دا مۇددەلى تۇلعالارعا قازاقستاننىڭ جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى جانە ەكونوميكالىق ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن كارتوگرافيالىق ماتەريال مەن اقپاراتتىق-تالداۋ بازاسىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ينستيتۋت سەلەكتسيونەرلەرى ەركەكشوپ, جوڭىشقا, بيدايىق, شابىندىق قۇماي, سۋبەتەگە, بەتەگە, جيما تارعاق, تامىرجۋسان, ازىقتىق قۇماي, يزەننىڭ 32 وتاندىق سۇرىپتارىن شىعاردى. يزەننىڭ يسكەن جانە زەبري 85 كەلەشەكتى سورتتارى مەملەكەتتىك سىناقتان وتۋدە.
اۋا-رايىنىڭ جاھاندىق جىلىنۋ اياسىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بايقالادى, جەمشوپ داقىلدارىنىڭ قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سورتتارىنا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى ەركەكشوپ, جوڭىشقا جانە ەسپارتسەت سورتتارىنىڭ باستاپقى تۇقىم شارۋاشىلىعى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «2017-2020 جىلدارعا جانە 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كونتسەپتسيا (ازىقتىق تەڭگەرىم)» ازىرلەندى.
قازاقستان فەرمەرلەرىمەن بىرگە عالىمدار فاو/عەق «ورتالىق ازيا مەن تۇركيانىڭ قۋاڭشىلىققا ۇشىراعان جانە تۇزدى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك لاندشافتتارىنداعى تابيعي رەسۋرستاردى كەشەندى باسقارۋ» (يستساۋزر-2) جوباسى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە. جوبانىڭ باستى ماقساتى – قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى جەم-ءشوپ داقىلدارىن كەڭىنەن تاراتۋ.
بۇۇ دب-مەن «التاي, باتىس تيان-شان جانە شارىن, سىرداريا وزەندەرىنىڭ ورمان ەكوجۇيەلەرىنە تونەتىن قاتەردى ازايتۋ ءۇشىن جايىلىمداردى بىرىكتىرىلگەن باسقارۋ بويىنشا كەشەندى شارالاردى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قىزمەتتەر» كەلىسىمشارتى اياسىندا 4 پيلوتتىق ۋچاسكە ۇلگىسىندە 4 اۋىلدىق وكرۋگتە جايىلىمدىق جانە ورمانجايىلىمدىق ۋچاسكەلەرىندە جايىلىمدىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ جانە جايلاستىرۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ءاربىر پيلوتتىق ۋچاسكە بويىنشا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى ءتيىستى تاقىرىپتىق كارتالارى بار «جايىلىمداردى باسقارۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارى» ازىرلەنىپ, كەلىسىلدى.
مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تۇتىنۋشىلاردى ساپالى, تابيعي تاماق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوعامدىق تىزبەكتە بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.
وسىلايشا, ينستيتۋت رەسپۋبليكادا پراكتيكالىق ماڭىزى بار جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى مەن قۇستارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە جانە ونىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىندە ءوز ءرولىن اتقاراتىن ءونىمنىڭ جالپى ءوندىرىسىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە وڭ ىقپال ەتەتىن مال شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ دامۋىن ناقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتى عىلىمي پروبلەمالارىن قامتيدى.
«قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جاۋاپكەرشىلىگى
شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى
