ۋكراينادا قان توگىلدى. سەكسەننەن ارتىق ادام قازا تاپتى. قانشاما ادام جارالانىپ, قانسىراپ قالدى. ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا جۇزدەگەن ءسابي جەتىمدىك قامىتىن كيدى. ءبىر مىڭنان ارتىق ادام جارادار بولدى. قانشاما وتباسى ءۇيدىڭ تىرەگىنەن ايىرىلسا, قانشاماسى مۇگەدەك, كەمتار كۇيدە قالعان وتاعاسىن نەمەسە جاقىنىن, باۋىرىن ءومىر-باقي الاقاندارىنا سالىپ كۇتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. جۇزدەگەن كولىك وتقا وراندى, ونداعان ۇيلەر ورتەپ جىبەرىلدى. وسىنىڭ ءبارى بەيبىت كۇننىڭ استىندا, بەيبىت ومىردە بولعان زوبالاڭ.
ادامزاتتىڭ بارىنشا جوعارى دامىعان كەزەڭىندە وسىنشالىق قانتوگىسكە جول بەرۋگە بولا ما؟ ۋكراينا حالقى باس-كوزدى بىلمەيتىن قىزۋقاندى نەمەسە وركەنيەتتەن شەتقاقپاي قالعان ايماق ەمەس قوي. ەندەشە, نەگە وسىنشالىق قانتوگىسكە جول بەرىلدى؟ وسى ءماسەلە قازاقستاندىقتاردى قاتتى ويلانتادى. بىزبەن تاعدىرى ۇقساس, تالقىسى ءبىر حالىقتىڭ وسىنداي كۇيگە ۇشىراعانىنا وكىنەسىڭ. بىزگە حات جولداعان سوعىس ارداگەرى, ۋكراين حالقىنىڭ وكىلى, الماتىلىق لەونيد گيرش اقساقال دا بۇعان جانى قاتتى اۋىراتىنىن جازىپتى. «ۋكرايناداعى جاعدايدى گازەتتەن وقىپ, تەلەديداردان كورگەن سايىن جۇرەگىم سىزدايدى. مەن كيروۆوگراد قالاسىندا تۋعان ەدىم, 17 جاسىمدا سوعىس باستالىپ, شەشەممەن اسىعىس قوشتاسىپ, مايدانعا كەتتىم. ادامنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى ىستىق بولادى. سوندىقتان ۋكراينادا بەيبىت زاماندا قان توگىلگەنىنە قاراداي كۇيىپ وتىرمىن», دەپتى ول.
«مەن ۋكراين ۇلتىنىڭ وكىلى رەتىندە تاريحي وتانىمدى دا ايرىقشا قاستەر تۇتامىن. ونى ماقتان ەتەمىن. ايتكەنمەن, مەنىڭ ۇلى بابالارىمنىڭ جەرىندە ءبىز كۇتپەگەن, اقىل-ويىمىزعا سىيمايتىن وقيعالار بولىپ جاتقانىنا قىنجىلامىن. نەلىكتەن مۇندايعا جول بەرىلدى دەپ قيالىم سان-ساققا جۇگىرۋدە. مەنى ونداعى اعايىن-تۋىستارىمنىڭ حالى الاڭداتادى», دەپ جازادى ۋكراين حالقىنىڭ تاعى ءبىر وكىلى, اقمولالىق گالينا بۋلىچەۆا. ارينە, «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەمەكشى, جۇرەكتەرى مەيىرىمگە تولى بولاتىن ۋكرايندىقتار ءوز باۋىرلارىنىڭ قان جۇتىپ, قايعى شەگىپ جاتقانىنا الاڭداماي قويار ما؟ ول تۇگىل باسقا ۇلىستىڭ وكىلى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندىقتاردىڭ دا قانعا بويالىپ جاتقان جاس جىگىتتەردى, ەندى عانا مۇرتى شىعىپ كەلە جاتقان بوزداقتاردى كورگەندە ازا بويى قازا بولدى.
جاعداي نەگە وسىعان جەتتى؟ تەكەتىرەستى بەيبىت جولمەن شەشۋدىڭ جولىن بيلىك وكىلدەرى دە, وپپوزيتسيالىق ساياساتكەرلەر دە نەگە تاپپادى؟ الدە حالىقتىڭ توگىلگەن قانىنا ولاردىڭ جانى اۋىرماي ما دەگەن ءتارىزدى سۇراقتار ويدان شىقپايدى.
ارينە, بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەسەك ماسەلەنى تەرەڭنەن قوزعاۋعا تۋرا كەلەدى. ۋكراينا قوعامى تىم ساياسيلانىپ, تولىپ جاتقان ساياسي پارتيالاردىڭ بيلىك ءۇشىن ءوزارا كۇرەسىنىڭ ارەناسىنا اينالعانىنا كوپ بولدى. مۇندايدا ەكونوميكاعا ەشكىم دە كوڭىل بولمەسى انىق. ۋكرايناعا بارعان ساپارىمىزدا مەيلىنشە باي, تابيعي رەسۋرستارى جەتكىلىكتى, كەڭەستىك كەزەڭنەن ونەركاسىبى دە جوعارى دامىعان ەلدىڭ القام-سالقام تىرلىگىنە تاڭ قالعان بولاتىنبىز. جولدار جوندەلمەگەن, ۇيلەر سۇرعىلت قالپىنان ارىلماعان, كوشە جارىقتارى كۇڭگىرت بولىپ تۇرعان ەلدىڭ يەسى جوق ەكەندىگى بىردەن كوزگە ۇرعان ەدى. ەۋروپانىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, وسىنشا بايلىققا يە بولا تۇرىپ ۋكرايناداعى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى 7 مىڭ دوللاردىڭ توڭىرەگىندە عانا بولعانى دا كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ دەمەك, بۇل ەل كوپتەن بەرى ەكونوميكامەن اينالىسۋدى قويعان.
ەسەسىنە تولىپ جاتقان پارتيالاردىڭ حالىقتى ءوز جاعىنا تارتۋدى كۇيتتەگەن گازەت-جۋرنالدارى, تەلەديدارداعى حابارلارى بارىنشا كوپ. سوندىقتان دا, اڭگىمەلەسكەن حالىقتىڭ ءبارى ءوزى قالاعان پارتيانىڭ سوزدەرىن جەلدەي ەسىپ, ايتا جونەلەتىن. ءتىپتى تۇرا قالىپ ديسكۋسسيا جاساپ, ءوز پارتياسىن جاقتاپ, ءبىر-بىرىمەن سوزگە دە كەلىپ جاتقانداردى تالاي كوردىك جانە ساياسي ءومىردى «مايدان» دەگەن ءسوزبەن ۇيلەستىرىپ, ەگىز قوزىداي تەگىس تەڭگەرىپ العان. وركەنيەتى جوعارى دامىعان, ەكونوميكاسى ءوركەندەگەن ەلدەردە حالىقتىڭ 5 پايىزى عانا ساياساتپەن اينالىسادى. قالعان جۇرت ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ءىسىن ءبىلىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋ جولىندا ەڭبەك ەتەدى. ال ۋكرايندىقتار تۇتاس ەل بولىپ ساياساتپەن اينالىسىپ كەتكەندەي كورىندى سوندا, ءبىزدىڭ كوزىمىزگە. ونىڭ ۇستىنە باتىستىڭ ۋكراينانىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جاساۋىنا كومەكتەسەمىز دەپ, ال شىن مانىندە, تولىپ جاتقان ساياساتكەرسىماقتاردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركۋ ءۇشىن بولگەن 5 ملرد. دوللارى دا تالاي جانداردى قىزدىرعانى حاق.
«اركىمدى زامان سۇيرەمەك, زاماندى قاي جان بيلەمەك؟» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, بۇل ەلدە «زاماندى بيلەمەككە» ۇمتىلعان جاندار كوپ بولعان سياقتى. الماتىلىق لەونيد گيرش ءوزىنىڭ حاتىندا: «تاياۋدا عانا جاسىم 90-عا تولدى. ومىرلىك تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ «الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» دەگەن سوزدەرىن قانداستارىما ايتىپ قانا قويماي, سانالارىنا سىڭىرگىم كەلەدى. ويتكەنى, ۋكراينا ساياساتتى تىزگىنسىز جىبەرىپ الىپ, سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە ەكونوميكا دامىسا حالىقتىڭ قارىنى توق بولىپ, تىنىشتىقتى ساقتاۋعا جان-تانىمەن كىرىسەدى. ەل تىنىش بولسا, ەكونوميكا دا دامىعان ۇستىنە دامي بەرەتىنى انىق» دەيدى كوپتى كورگەن كونە قارت.
ۋكرايندىقتاردىڭ نەگىزگى ءبولىگى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالارىنىڭ كەشەگى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالارمەن ينتەگراتسيالانسا جاقسى داميتىنىن, بۇل ىستە ءوز ەلدەرىنىڭ ءتىپتى اۆانگاردتىق پوزيتسيادا بولاتىنىن جاقسى بىلەدى. ال ەۋروپالىق ينتەگراتسياعا ۋكراينانىڭ وڭاي ۇيلەسە قويۋى ەكىتالاي. ويتكەنى, ولاردا ۇزاق جىلدار بويعى قالىپتاسقان وندىرىستىك قاتىناستار مەن وندىرىستىك كۇشتەردىڭ ۋكراينادان مۇلدە بولەك داستۇرلەرى بار. الايدا, ساياسيلانعان قوعام «ءبىز تەك قانا دامىعان ەۋروپامەن بىرگە بولۋىمىز كەرەك» دەگەندى العا تارتىپ وتىر. كەيبىر ساياساتكەرلەردە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى ەسكى كسرو-نى جاڭعىرتۋدىڭ قۇرالى دەپ قۇبىجىق قىلىپ كورسەتۋگە تىرىسۋشىلىعى ءار جەردە كورىنىپ قالادى. سوعان قاراعاندا, وندايلاردىڭ دا قايسىبىر توپتاردىڭ تاپسىرىسىن ورىندايتىنى سەزىلەدى. سونىمەن قاتار, ورىس يمپەرياليزمىنىڭ, ودان كەيىنگى كەڭەستىك شوۆينيستىك ساياساتتىڭ ۋكراين حالقىنىڭ ارقاسىنا باتىرعان تىزەسىنىڭ زاردابى دا ءالى تولىق تارقاماعان. بۇگىنگى كۇنى ونداعى ۇلتشىلدىق ۇيىمداردىڭ تىم كوپ بولۋى دا سونىڭ ايعاعى.
وسىنداي, قولدان جاسالعان قياستىقتار, تۇپتەپ كەلگەندە, ۋكراينا ەكونوميكاسىن السىرەتۋگە سوقتىرىپ وتىر. ال ەكونوميكا ءالسىرەسە, حالىقتىڭ تۇرمىسى دا تومەندەي بەرەرى حاق. ەلدىڭ بەدەلىنە, ەكونوميكالىق الەۋەتىنە باعا بەرەتىن تولىپ جاتقان كورسەتكىشتەر قۇلدىراپ كەتتى. الدىن الا ەسەپتەۋلەرگە قاراعاندا, ەلگە كەلتىرىلگەن شىعىن بىرنەشە ونداعان ملرد. گريۆەننىڭ كولەمىندە كورىنەدى. ال كيەۆكە كەلگەن ەۋرووداق ديپلوماتياسىنىڭ باسشىسى ك.ەشتون حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ۋكرايناداعى جاعدايدا وزدەرىنىڭ باعاسىن بەرەتىنىن كولدەنەڭ تارتىپ, ونىڭ قانشالىقتى كومەكتەسە الاتىنىن ايتۋدان جالتاردى.
مىنە, ۋكراينالىقتار ەلدى اسىرە ساياسيلاندىرۋدىڭ سالدارىنان وسىنداي كەردى باستان كەشىرىپ وتىر. زوبالاڭنىڭ زاردابى قاشان دا اۋىر بولماق. ءبىز تەك ارتىنىڭ تىنىش بولعانىن قالايمىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
حاوس حرونيكاسى
ۋكراينا وسى ەلدە بولعان تارتىپسىزدىك زارداپتارىن جويۋ ءۇشىن ونىڭ ەكونوميكاسىنا 35 ميلليارد دوللاردىڭ قارجىسى قاجەت دەپ وتىر.
* * *
تارتىپسىزدىك سالدارىنان قازا تاپقان ادامدار سانىن انىقتاۋ ءجۇرىپ جاتىر. قازىرگى ەسەپتەۋلەر بويىنشا, ولاردىڭ سانى 100-دەن اساتىن سەكىلدى. 23 اقپانعا دەيىنگى دەرەكتەر بويىنشا, كوتەرىلىسشىلەر قاتارىنان 82 ادام شىعىن بولسا, پوليتسەيلەر قاتارىنان ونداعان ادام قازا تاپقان. ال زارداپ شەككەن ادامدار سانى 1 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.
* * *
ءدال قازىرگى ساتتە تارتىپسىزدىكتەن كەلگەن ماتەريالدىق شىعىنداردىڭ بارلىعىن تولىق ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس. 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنداعى كيەۆتەگى شىعىن 20 ميلليون گريۆەن دەپ ەسەپتەلگەن. كاسىپوداقتار ءۇيى تولىقتاي جانىپ كەتكەندىكتەن, ونى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. كيەۆ مەرياسى تونالعان, بۇزىلعان. گرۋشەۆسكي كوشەسىندەگى جيەككە قالانعان تاستار قوپارىلىپ, قورعانىس ءۇشىن پايدالانىلعان.
* * *
كيەۆتە 25 اقپاندا بىرنەشە ەليتالىق جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر وتقا وراندى. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 18 اۆتوكولىك ورتەنگەن. ال جالىنعا ورانعان جالپى كولىكتەر سانى 100-دەن اسىپ جىعىلادى.
* * *
كيەۆ ورتالىعىنداعى ورتەنگەن, قيراعان عيماراتتاردىڭ سانى 10-نان اسىپ جىعىلادى. قازىرگى كۇنى ولارعا كەلگەن شىعىن كولەمىنە ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
