وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن جارىق كورگەن «تاڭعى شىق» جيناعى حاقىندا
تۇسىمدە كورگەن كىتاپ
بۇل ءبىر ۇزاق-سونار حيكايا. ەڭ العاشقى جۇلگەسى سانامدا بۇدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن سۇلبالانعان-دى. بىراق... اق پاراق بەتىنە تۇسپەي, كەشەۋىلدەي بەرگەن. جازۋ ۇستەلىنە تابانداپ وتىرۋ ءۇشىن دە جاساق-جاراعىڭنىڭ مەيلىنشە ساقاداي-ساي بولعانى ءجون-اۋ. ال قالامگەردىڭ باستى قارۋى – ويى مەن يدەياسى, جيعان-تەرگەن دەرەگى مەن دايەگى. ەڭ اقىرى قولىڭداعى قالامىڭ مەن قاعازىڭا دەيىن كوڭىلىڭنەن شىققانى دۇرىس. مۇنى تەككە تاپتىشتەپ وتىرعام جوق. شىعارماشىلىق بابتىڭ كىنامشىل مەزەتتەرىن باستان كەشىپ جۇرگەن اركىم-اق جاقسى تۇسىنسە كەرەك. جاس جازۋشىلاردىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى توپتاستىرىلعان «تاڭعى شىق» جيناعى جايىنداعى وسىناۋ تولعانىسىمنىڭ دا وپ-وڭاي جازىلا سالماعانىن ايتقىم كەلەدى.
جوعارىدا مەگزەگەندەي العاشقى نەگىزگى قولبايلاۋ – ەلۋ جىل بويى كيەلى مۇراداي ساقتاپ كەلگەن «تاڭعى شىقتىڭ» ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتۋى. ىزدەمەگەن, تىنتپەگەن جەرىم قالمادى. كىتاپ سورەلەرىن سان-مارتە ءسۇزىپ شىقتىم. جىم-جىلاس. سيرەك كىتاپ كىمدى قىزىقتىرماس. كۇدەر ءۇزگەنمىن ەرىكسىز. ايتپاقشى, سۇيىكتى سەرىگىمە اينالعان «تاڭعى شىقتىڭ» ءاۋ باستا مەنىڭ قولىما قالاي تيگەنىنەن حاباردار ەتەيىن.
وتكەن عاسىردىڭ الپىس ءتورتىنشى جىلى, سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرەر كەزدە الماتىدان سالەمدەمە الدىم. «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتى جاقسى ماتەريالدارىمەن دارا شىققان ءبىر توپ جاس تىلشىلەرىنە شاعىن كىتاپحانا سىيعا بەرىلەتىنى جونىندەگى رەداكتسيا القاسىنىڭ شەشىمىن ءباسپاسوز مەرەكەسى قارساڭىندا جاريالاعان. رەسپۋبليكا بويىنشا ۇزدىك اتانعان وتىز ءورىمتالدىڭ كوشباسىندا تۇرعانىمدى كورگەندە وزىمە-ءوزىم سەنبەگەنىم راس. ەندى مىنە, سول سىيلىق – ۇلكەندى-كىشىلى جيىرما-وتىز كىتاپتى اۋدارىپ-توڭكەرىپ ءمازبىن. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن تۋىندىلارى. سولاردىڭ ساناتىندا قازاقستان جاس جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن قۇراستىرىلعان «تاڭعى شىق» بار ەكەن. اۋىلدىڭ الاقانداي كىتاپحاناسىنداعى ج ۇلىم-ج ۇلىمى شىققان كىتاپتاردى كەمىرىپ بىتكەن بىزگە بۇل دۇنيەلەر اجەپتەۋىر تالعاجۋ بولدى. اسىرەسە, سىرتقى مۇقاباسىندا بۇرشىك جارعان قوس تال جاۋقازىن مەن اق تاماق قارلىعاشتار قالىقتاعان اسپان تۇستەس كوگىلدىر كىتاپ قولدان-قولعا كوشكەن. سىنىپتاستارىمدى قويىپ, بۇكىل اۋىل جاستارى شولىركەپ, تامسانىپ وقىعانى ەستە. جاز بويى دالا قوسىندا جاتىپ, كولحوزدىڭ پىشەنىن دايىنداپ جۇرگەن بىزدەن ءسال ەرەسەكتەۋ جىگىتتەردىڭ وسى كىتاپتاعى اڭگىمەلەردى تالداپ-تالقىلاعاندارى دا ەمىس-ەمىس جادىمدا.
بىرەر جىلدان كەيىن قازپي-گە ءتۇسىپ, ستۋدەنت اتانىپ, اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىسىنا اتتانعاندا دا باۋىر باسقان كوك كىتاپتى جول قاپشىعىنان تاستاماعانمىن. قيىرداعى قوستاناي وبلىسىنىڭ جىتىعارا اۋدانىنا قاراستى اسا ءىرى استىق سوۆحوزى «چايكوۆسكيدىڭ» تاۋ-تاۋ بوپ ۇيىلگەن قىرمانىندا جۇرگەندە دە قولتىعىمنان تۇسپەدى. تىڭ توسىندە تانىسقان الاۋ جۇرەكتى البىرت ستۋدەنتتەر ماحاببات تۋرالى, ءسۇيىسپەنشىلىك جايلى كىتاپتى كەزەككە تۇرىپ ساپىرعان ەدى. ساعىنىشتى جىلدار سازىن قالايشا ۇمىتارسىڭ. ءبىر قۋانىشتىسى, وسى كىتاپ ارقىلى العاشقى ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانىپ جۇرگەن, ادەبيەتقۇمار جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىمەن تانىسىپ, ءبىرازىنىڭ ەسىمدەرىنە قانىعىپ قايتتىم. ولار – تەمىرحان مەدەتبەكوۆ, مۇستافا الداجاروۆ, ءادىلحان ءاليايداروۆ, نۇكەش بادىعۇلوۆ, تولەگەن قاجىباەۆ, رۇستەم جاناەۆ... تىڭنان ورالعان بەتتە قالامدى اينىماس سەرىك ەتكەن بىزدەر ينستيتۋتتىڭ ادەبي ومىرىنە ايرىقشا ىقىلاسپەن, بولەكشە قۇلشىنىسپەن ارالاسىپ كەتتىك...
وسىلايشا, كىرشىكسىز لاعىل شاقتىڭ ۇمىتىلماس كۇندەرى ايلارعا, ايلارى جىلدارعا جالعاسقان. مۇقاعاليشا جەتكىزسەك – «ءومىر-وزەن». سوڭىنا قارايلاماي تەك ىلگەرى تارتادى. توقتامايدى... جەتكىزبەيدى... وتكىزبەيدى... ومىرگە عاشىقتىق, ادەبيەتكە قۇشتارلىق, جازۋعا ىڭكارلىك سەزىمى ويىمىزدى دا, بويىمىزدى دا ءوسىردى. وسى ورايدا العاش قالام تەربەگەن بالاۋسا قاۋىرسىندارعا «تاڭعى شىقتاعى» اڭگىمەلەردىڭ اسەرى ەرەكشە بولعانى ءسوزسىز. ويتكەنى, ءوز باسىم جاس جازۋشىلاردىڭ وسى ءبىر جيناعى تۋراسىندا ءار جىلدارى, ءار-ءار جەردە الدەنەشە رەت ەستىگەنىمدى ەسكە تۇسىرۋدەن جالىقپايمىن. ەكىنشى, الدە ءۇشىنشى كۋرستا «ادەبيەت تەورياسىنان» ءدارىس وقىعان اتاقتى اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ ءبىزگە عالىم زەينوللا سەرىكقاليەۆتى تانىستىرعان. «مەنىڭ شاكىرتىم. وتە ءبىلىمدى, تالانتتى سىنشى. ەندىگى جەردە پراكتيكالىق ساباقتى سەرىكقاليەۆ اعالارىڭ جۇرگىزەدى...» باسقالاردى قايدام, مەنىڭ ءجۇرەگىم الابوتەن ەلەگىزي دۇرسىلدەپ, اۋديتورياعا سىيماي كەتكەندەيمىن. عۇلاما اعامىز شىعىپ كەتكەن بويدا, بۇعان دەيىن كورمەگەن, جۇزدەسىپ تىلدەسپەگەن جاڭا وقىتۋشىما:
– اعاي, مەن ءسىزدى بىلەمىن, – دەدىم.
قاپەلىمدە كۇتپەگەن سوزىمە نازار اۋدارعان ول ىركىلمەدى:
– اتىڭ كىم ءوزىڭنىڭ, اينالايىن؟ مەنى قايدان بىلەسىڭ؟. .
جىلىۇشىراي جىمىڭداعان ونىڭ مەيىرىمدى جۇزىنەن جانار اۋدارماعان قالپى:
– زەينوللا اعا, «تاڭعى شىقتىڭ» العىسوزىن جازعان ءسىز ەمەسسىز بە؟
– ءيا, اينالايىن. ادەبيەتتەن حابارىڭ بولعانى عوي. جارايسىڭ. جالپى, فيلولوگتار ءسوز ونەرىنەن الىس بولماۋى ءتيىس. سەندەردىڭ ارالارىڭدا ولەڭ, اڭگىمە جازاتىندار بار ما؟..
اۋديتوريا شۋلاپ قويا بەردى:
– بار, اعاي... بار... جاناتتىڭ ءوزى جاستار گازەتىنىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى. بالالارعا ارنالعان ەتيۋدتەرى مەن اڭگىمەلەرى گازەت-جۋرنالداردا شىعىپ ءجۇر.
– ءداۋىتالى, سەرىك پەن فاتيما ولەڭ جازادى.
– قاجىعالىم مەن ەڭلىكتىڭ العاشقى اڭگىمەلەرى دە باسپاسوزدە جاريالانعان...
ءبىز زەينەوللا اعامەن العاشقى ساباقتىڭ وزىندە-اق شۇيىركەلەسىپ كەتتىك. ەمەن-جارقىن تانىستىق ۇستىندە ول جازۋ-سىزۋعا قاتىستى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى توڭىرەگىندە نەبىر قىزىقتى جايلاردان تام-تۇمداپ بولسىن ءبىراز حاباردار قىلعان. قۇددى ەجەلگى تانىسىنداي تۇڭعىش جۇزدەسۋىندە قوشتاسىپ تۇرىپ:
– ايتپاقشى, «تاڭعى شىقتى» ءبارىڭنىڭ دە وقىپ شىعۋلارىڭا كەڭەس بەرەر ەدىم, – دەگەنى ميىمدا شەگەلەنىپ قالىپتى. – ينستيتۋت كىتاپحاناسىندا بار شىعار. وكىنبەيسىڭدەر. مەنىڭ باعامداۋىمشا, قازاق ادەبيەتىنىڭ بولاشاق مىقتى قالامگەرلەرى وسى جيناقتا توقايلاسقان ءتارىزدى. اياقالىستارى ءتاۋىر-اق... ماعان ۇنايدى...
راس. ادەبيەت تامىرشىسى قاتەلەسپەپتى. «تاڭعى شىق» تۋرالى جىلى لەبىزدى كەيىنىرەك «لەنينشىل جاستا» (قازىرگى «جاس الاش» گازەتى) جۇرگەندە سيقىر ءسوزدەن ساراي سالۋدىڭ حاس شەبەرى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ پەن قالامداس زامانداسىم, الداسپان-سىنشى ساعات ءاشىمباەۆتان ەستىسەم, بەرتىندە «سق» شاڭىراعىندا (بۇرىنعى «سوتسياليستىك قازاقستان», قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى) ساپار بايجانوۆ پەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, سارباس اقتاەۆ پەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اراگىدىك لەزدەمە ءۇستىندە ەسكە ءتۇسىرىپ قوياتىن. ادەبي باسقوسۋلاردا, القالى جيىنداردا ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ, شەرحان مۇرتازا, سايىن مۇراتبەكوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ سەكىلدى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ تامسانا اڭگىمەلەگەندەرىن دە قۇلاعىمىز شالعان. ەلەڭدەگەنبىز. سويتسەك, بەكەر ەمەس ەكەن. جوعارىدا تىلگە تيەك قىلعان قالامگەرلەر مۇزبالاق تۇيعىنداردىڭ توماعاسىن سىپىرۋعا از-كەم قاتىستارى بار بولىپ شىقتى. ازىرگە و جاعىنا بوگەلمەي, اڭگىمە اۋانىنا قاراي ىلگەرىدە توقتالارمىز.
...ءوستىپ ءجۇرىپ اراعا تاعى دا ونداعان جىلدار تۇسكەن. «تاڭعى شىقتىڭ» جاڭعىرىعى دا سايابىرلاعان. ءومىردىڭ زاڭى – بۋىنعا بۋىن ۇلاستى, تولقىنعا تولقىن قوسىلدى. كوزى قاراقتى ەلگەزەك وقىرماندار قۇلاعىن تۇرگىزگەن «تاڭعى شىقتىڭ» قۇرداستارى بۇگىندە وزدەرىنىڭ شاڭقاي تۇستەرىن تويلاي باستاعان. ەندەشە ادەبيەتىمىزدىڭ كەيىنگى لەك وكىلدەرىن قالايشا جازعىرامىز؟! ەش رەتى جوق. ولار ونداي كىتاپتىڭ اتى-ءجونىن دە, ءتۇر-ءتۇسىن دە بىلمەيدى عوي. ۇكىلى ۇمىتتەي سانالعان تاماشا جيناق ءوز ميسسياسىن ابىرويمەن ورىنداعان. الدەقاشان... شىراق جاعىپ ىزدەسەڭ دە تاپپايسىز. سەبەبى, كىتاپحانالار بەلگىلى تارتىپكە سايكەس قولدانىستان شىعارىپ تاستاپتى.
استانا مەن الماتىداعى, ءتىپتى شالعايداعى اۋداندىق كىتاپحانالاردان شاڭ باسىپ جاتسا دا, تاۋىپ قالارمىز دەگەن ءۇمىتىمىز اقتالمادى. شارلاماعان جەرىمىز قالمادى, ءار-ءار جەرگە تەلەفون شالدىق. سوڭعى ساۋلە ەلورداداعى پرەزيدەنتتىڭ عىلىمي-مادەني ورتالىعىنان جىلتىلداعانداي ەدى. كەشەن جانىنداعى كىتاپحانانىڭ ايدىن ەسىمدى قىزمەتكەرى:
– كومپيۋتەرگە تۇسىرىلگەن جالپى تىزىمدە «تاڭعى شىق» تۇر ەكەن. ەرتەڭ ابونەمەنت بولىمىنەن الىپ بەرەيىن, بۇگىن ولار جۇمىس ىستەمەيدى, – دەپ ءبىزدى قۋانتىپ تاستادى.
– ايتەۋىر سىزدەردەن تابىلدى-اۋ. راحمەت!
قۋانعاننان با؟ جوق, الدە نەشە كۇنگى اۋرە-سارساڭنان با؟ مازاسىزدانىپ ۇيىقتاي السامشى. مىنە, قىزىق! كوزىم ءىلىنىپ كەتكەن بەتتە ءتۇس كورىپپىن. تۇسىمدە جوعالتىپ العان «تاڭعى شىقتى» ايالاپ ۇستاپ, اسىقپاي پاراقتاپ وتىرمىن. ەلۋ جىل ساقتاعان كىتابىمدى اينەكتى سورەدەگى ءوز ورنىنا قويىپ جاتىپ ويانىپ كەتتىم. ەزۋىمە كۇلكى ءۇيىرىلگەندەي. «ە-ە... كۇندىز نە ىستەپ, نە ويلاساڭ تۇندە تۇسىڭدە سونى كورەسىڭ». ودان ءارى دوڭبەكشىپ, كىرپىگىم ايقاسپاي-اق قويعانى. امالسىزدان كۇننەن بۇرىن ويانىپ, ۋادەلى ۋاقىتتى كۇتپەستەن كىتاپحاناعا جەتتىم. وبالى كانە, كىتاپحاناشى قىز زىر قاعىپ جۇگىردى-اۋ. سيرەك كىتاپتار قورىن دا, قويمانى دا اقتارىپ شىقتى.
– اعا, «تاڭعى شىق» تابىلمادى. ابدەن ەسكىرىپ, توزعان كىتاپتاردىڭ قاتارىندا بۇرناعى جىلى «سپيسات» ەتىلىپتى...
– وكىنىشتى-اق!
– رەنجىمەڭىز, اعاي. مەن كىنالى ەمەسپىن عوي...
دۇرىس ايتادى. قارشاداي قىزدى كىنالاۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. انشەيىندە اتشا تۋلاپ, اتقاقتاپ كەتەتىن جۇرەگىم تىپ-تىنىش. الدەنەنى سەزەتىندەي. «قوي, ءبۇيتىپ دارمەنسىز كۇيگە ءتۇسىپ, تەكتەن-تەك پۇشايمان بولمايىن...». ۇيگە كەلگەن بويدا جيناققا ەنگەن اۆتورلاردىڭ وزدەرىنە حابارلاسايىن دەپ, ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالعان ەكى-ءۇش جازۋشىنىڭ ۇيلەرىنە تەلەفون سوقتىم.
«قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى». ءبىرى مۇڭايىپ «جالعىز عانا داناسىن سارى سۇردەي ساقتاپ ءجۇرۋشى ەدىم. ايىرىلىپ قالدىم... » دەسە, ەكىنشىسى «كەزىندە ستۋدەنت ءبىر قىزعا ماقتانىپ, سىيلاپ جىبەرگەنىمە كۇنى بۇگىنگە دەيىن وكىنەمىن» دەپ اعىنان جارىلعان. ال, ءۇشىنشى اعامىز «سولاي ما؟ ءبىرىنشى رەت ەستىپ تۇرمىن» دەپ سىنىقسي كەرگىگەن. ءتىپتى, ءوز اڭگىمەسىنىڭ جيناققا ەنگەنىن دە بىلمەيدى. سەنەيىن بە, سەنبەيىن بە؟ شىنىن ايتۋ كەرەك. بۇ جولى كوڭىلىم دە, جۇرەگىم دە الاي-دۇلەي. قانىم باسىما كوتەرىلگەن مەن تۇتاس قابىرعانى العان كىتاپ سورەلەرىن سوڭعى مارتە اقتارىپ-توڭكەرە جونەلدىم. ابىروي بولعاندا توم-توم كىتاپتاردىڭ ەكىنشى قاتارىنا ساقتىقپەن جاسىرىپ, تىعىپ قويعان «تاڭعى شىعىم» سۋماڭ ەتىپ شىعا كەلدى. تۇسىمدە ايان بەرگەن كوگىلدىر كىتاپ. ءدال ءوزى. ەلۋ جىل ساقتاعان الگى كىتاپتى تۇڭعىش رەت كورگەندەي ىنتىعا پاراقتاپ وتىرمىن.
اشۋ بۋعان مەنىڭ قۋانىشىم شەكسىز-ءدى...
كوڭىل ورنىققانداي. سيرەك قۇبىلىس سانالعان كىتاپتىڭ ناقتىلايتىن تۇستارىنا توقتالىپ, جيناققا كىرگەن اۆتورلار مەن ولاردىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى ءتوڭىرەگىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز ەتپەكپىز. شىعارما تاعدىرى – جازۋشى تاعدىرى. قاراپايىم قاعيدانىڭ قالتارىستى استارىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن سايىن, بەيمالىم قۇپيانىڭ اقيقاتىنا قانىعا, كوز جەتكىزە تۇسەمىز-اۋ.
ەڭ الدىمەن ەسكەرتەرىمىز, «تاڭعى شىقتى» شىعارعان «قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسى» ەكەن. كەيىنىرەك بۇل ۇجىمنىڭ «جازۋشى» اتانعانى بارشاعا ايان. جيناقتى قۇراستىرعان – قاليحان ىسقاقوۆ تا, ال رەداكتورى – سايىن مۇراتبەكوۆ دەۋشىلەردىڭ پىكىرلەرى دە جاڭساق كورىنەدى. بۇل قوس قالامگەردىڭ وسىناۋ كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە تىكەلەي قاتىسى بولعانىمەن, رەسمي بەكىتىلگەن جازۋشى, ياعني قۇراستىرىپ, باسپاعا دايىنداعان ماعزوم سۇندەتوۆ. كىتاپتىڭ رەداكتورى تانىمال قالامگەر ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ بولىپتى. جيناقتىڭ كولەمى ون ءۇش باسپا تاباققا جەتەعابىل. تارالىمى – 10 000 دانا, باعاسى 53 تيىن.
جيناققا ارنايى جازىلعان العىسوزىن سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ «جاپىراعىن جايار جاس ەمەن» دەپ اتاپتى. العاشقى بەتتى پاراقتاپ جانار جۇگىرتكەندە-اق, ويىڭا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن عانا ۇلى مۇحاڭنىڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قازمۋ-دە وتكەن پوەزيا كەشىندە جاس تولقىن ادەبيەتشىلەر حاقىندا سويلەگەن تولعانىسى ورالارى ءسوزسىز. «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىزدە» ورىلگەن قوردالى ويدىڭ – جاپىراعىن جايعان جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن ەستىگەندەيمىز. ەستەرىڭىزگە تۇسىرە كەتەلىك, بۇل كەش 1960 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا بولدى. ستەنوگرامما ارقىلى جازىپ الىنعان مۇحاڭنىڭ ايگىلى ءسوزى «لەنينشىل جاستىڭ» 28 جەلتوقسان كۇنگى سانىندا جاريالانعان. ال ۇمىتىلماس وقيعا جاڭعىرىعىن تالعامپاز سىنشى بىلايشا ورنەكتەيدى.
«ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەڭ زالىندا ۇلكەن مارتەبەلى ءمىنبەدەن ارىستاي ءور كەۋدەسىمەن جۇزىڭە ءتونىپ تۇرىپ ءبىر ۇلى ادام ءسوز سويلەدى. ۇلىلىق پەن جاستىق ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا بەتپە-بەت كەزدەستى. ۇلى ادام ادامگەرشىلىك, ءبىلىم-پاراسات تۋرالى, ۇلكەن ادەبيەتتىڭ ۇلكەن ورەسى تۋرالى تەبىرەنىپ تۇرىپ ايتتى. بۇ دا ءبىر وسيەت. قايتىپ ونىمەن كەزدەسە العان جوقسىڭ. كەسكىن-كەلبەتى, بۇكىل قۇدىرەتى, جانىڭدى شيراتىپ, تابانىڭنىڭ استىندا سىقىرلاعان دەكابردىڭ اق قار شىڭىلتىر ايازىنا دەيىن – ءبارى-ءبارى كوكىرەگىڭدە سول قاز-قالپىندا تۇنىپ قالا بەردى».
مىنەكي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى ءسوزىن ءوز قۇلاقتارىمەن ەستىگەن زامانداستاردىڭ دەنى «تاڭعى شىقتا» باس قوسىپ وتىر. ولاردىڭ الدىڭعى لەگى جوعارى كۋرستا وقىپ جۇرسە, كەيىنگى جاس پەرىلەرى ستۋدەنتتىك دۋماندى شاقتىڭ قىزىعىنا «گۇمپ» بەرىپ كەتكەن ءبىرىنشى-ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى ەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇحاڭ قاتىساتىن كەز كەلگەن ادەبي كەشتەرگە فيلفاك پەن جۋرفاكتان باسقا, وزگە ينستيتۋتتاردىڭ جاستارى دا كوپتەپ كەلەتىن. ۇيرەنشىكتى ۇردىسپەن زەر سالا قاراساق, جيناقتاعى جاس قالامگەرلەردىڭ اراسىنان ءپوليتتىڭ, ءسحيدىڭ, كونسەرۆاتوريانىڭ, كومسومول مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرىن بايقايمىز. دەمەك, اتى-جوندەرى كەيىنگى كەزدە تەك گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان اڭگىمەلەرىمەن تانىلا باستاعانى بولماسا, ءبىرىن-ءبىرى جۇزبە-ءجۇز, جىعا بىلمەيتىن جيىرماعا جۋىق ءورىمتالدىڭ باسىن شىعارماشىلىق باقىتى بىرىكتىرگەندەي.
ءيا, ولار كىمدەر ەدى؟ سۇيىكتى وقىرماندارىمىزدىڭ دا ەلەڭدەپ وتىرعانىن جۇرەك, شىركىن, سەزەدى-اۋ. سونىمەن, قازاق ادەبيەتى اتتى كيەلى شاڭىراققا ۋىق بوپ شانشىلعان قالامگەرلەر ءتىزىمىن جيناقتاعى رەتىمەن ءتۇزىپ شىعايىق. ولار – ەرعالي احمەتوۆ, توبىق جارماعامبەتوۆ, ءشامشيدين ءابدىرامانوۆ, ابدۋلحاميد يساەۆ, وتەگەن كۇمىسباەۆ, دۋلات يسابەكوۆ, كۇنسايا وسپانوۆا, بايجىگىت ابدىرازاقوۆ, تولەش شاحانوۆ, تولەۋ شاحانوۆ, ەسەنجول دومباەۆ, جاراس احمەتوۆ, قاراۋىلبەك قازيەۆ, التىنشاش جاعانوۆا, تولەن ابدىكوۆ, قارلىباي جايتاباروۆ, ەلەن ءالىمجانوۆ, عالىمجان قاللەموۆ, مۇحتار ماعاۋين, دارحان ساپاروۆ, مۇباراك سىدىقوۆ.
تاعاتسىزدانا توسقان تەگەۋرىندى تولقىننىڭ ۇزىن-ىرعاسى, مىنە وسىنداي. ءارى قاراي ەلەپ-ەكشەۋ ءوز قۇزىرىڭىزدا. جۇرەك سۇزگىسىنەن ارتىق تارازى دا, تالقى دا جوق شىعار, ءسىرا. ەندەشە, جيناقتاعى شىعارمالاردى جان-جاقتى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, اۆتورلاردىڭ ۇلكەن ادەبيەتتەگى ءومىرناماسىنا ۇڭىلمەكپىز. زەينوللا سەرىكقاليەۆ كىتاپقا ارنايى جازعان العىسوزىن مىناداي پىكىرمەن تۇيىندەپتى: «تاڭعى شىقتى» ماقتاۋ دا, داتتاۋ دا مۇرات ەمەس, «تاڭعى شىقتى» تالداۋ كەرەك». سىنشى اعامىزدىڭ اماناتتاي كورىنەر وسىناۋ ويىن جارتى عاسىردان كەيىن قولعا الۋ ءبىزدىڭ پەشەنەمىزگە بۇيىرعانداي.
قالاي ورىندالدى؟. . ماقسات ۇدەسىنەن تابىلدىق پا؟. .
و جاعىن ساراپتاۋدى تالعامپاز دا ورەلى وقىرماننىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق.
جۇرەكتەرگە ۇيالاعان ەگىز اڭگىمە
…تالاي جۇرەكتەردى دىرىلدەتكەن, تالاي سەزىمدەردى وياتقان اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن ارىلا الماي, تاماشا كۇيگە ءبولەنگەندەيمىن. قىردان لەكىگەن التىنكۇرەكتىڭ كاۋسار تازا دەمىندەي. «جۇرەك ەشقاشان قارتايمايدى» دەگەن ءتامسىلدىڭ تىلسىمىنا كوزىڭدى جەتكىزىپ, كوڭىلىڭدى سەندىرگەن. الدەنەشە مارتە وقىعان اڭگىمە. ايرىقشا قاداپ ايتارىمىز, بۇدان ەلۋ جىل بۇرىن وسى اڭگىمەمەن ەڭ العاش رەت تانىسقانداعى كوڭىل-كۇي اسەرىنىڭ قىزۋى دا ءباز-باياعى قالپىندا سەكىلدى. وشپەگەن. مازداقتى ويىمىزدى وسىلايشا ساۋلەلەندىرە وربىتۋگە وزەك بولىپ وتىرعان «تاڭعى شىقتاعى» بەتاشار اڭگىمە – «اق بانتيك», اۆتورى ەرعالي احمەتوۆ.
شىعارمانى بۇتارلاپ تالداماستان بۇرىن سەرىكقاليەۆ سوزىنە قايتا قۇلاق تۇرەيىك. «ء…وز زامانداستارىنا ءوز ءىسىنىڭ العاشقى جەمىسىن, العاشقى قۋانىشىن ۇسىنىپ, تىرناقالدى تۋىندىلارىمەن تۇڭعىش رەت بوي كورسەتكەن مۇنداعى ءاربىر جاڭا ەسىم بۇل كىتاپقا الدەن-اق ءبىر-ءبىر ۇلى شىعارما جازىپ تاستاعاندىقتان ەنىپ وتىرعان جوق. حالقىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىنا اينالار جاقسى شىعارما جازا الاتىندىقتارىنا ءۇمىت ارتتىرىپ ەنىپ وتىر. ولاردى ادەبيەتتىڭ ۇلكەن ومىرىنە ۇلكەن ارمان الىپ كەلدى.
ال ۇلكەن ارمان – ۇلكەن دۇنيەگە باسپالداق...»
جاس سىنشىنىڭ ءوز قۇرداستارى مەن زامانداستارى جايىنداعى ۇستامدى پىكىرىنەن كوپ نارسەنى اڭعارامىز. تەرەڭ تەبىرەنىسپەن تولعاعان العىسوزدە سارابدال دا, سەزىمتال ادەبيەتشىگە ءتان سيپات باسىم. تاجىريبەلى دە, اتاق-داڭقى جەر جارعان ءمۇيىزى قاراعايداي قالامگەرلەرشە ەركىن كوسىلگەن ونىڭ پىكىرلەرى كەسەك-كەسەك. الەم ادەبيەتى مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىنەن ورنىقتى وي ۇشقىنداتادى. ايتا كەتۋ كەرەك شىعار. بۇل كەزدە جارق ەتىپ كورىنگەن جاسىن سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى ءالى بىتىرمەگەن بولاتىن. كىتاپقا توپتاستىرىلعان جيىرما جاس اۆتوردىڭ قالامىنان شىققان شىعارمالاردى شەتىنەن تالداماي, ارقايسىسىنا بولەك-بولەك توقتالماي, تەك ەكى اڭگىمە توڭىرەگىندە عانا ءسوز قوزعايدى. ادەيى, ماقساتتى تۇردە. ايتپەسە, وزگە تالاپكەرلەردىڭ تۋىندىلارىن جاڭعاقشا شاعىپ, تورەلىك ەتۋگە زەكەڭنىڭ زەردەسى دە, زەيىنى دە مولىنان جەتسە كەرەك. بىراق ول ويتپەيدى. وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ اسقارىنان زەر سالۋعا ۇمتىلادى.
الگىندە اۋىزعا العان ەرعالي احمەتوۆتىڭ «اق بانتيگى» سول جاقسى دۇنيەلەردىڭ ساناتىنا جاتادى. ءمولدىر سەزىمگە قۇرىلعان كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى, جىپ-جىلى رومانتيكالىق اڭگىمە. ماڭگى ەسكىرمەيتىن ماحاببات, سۇيىسپەنشىلىك تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن باس-اياعى جۇپ-جۇمىر شاعىن شىعارما ىزگىلىك يىرىمىنە باتىرادى. ءبىر قاراعاندا ايعايلاپ, كوزگە ۇرىپ تۇرعان «ءسۇيدىم-كۇيدىم», «ءولدىم-ءوشتىم» دەيتىن تاپتاۋرىن جاتتاندى وقيعالار سۋرەتىن ۇشىراتپايسىڭ. ءسويتسە-داعى كانىگى قىلقالام شەبەرىنىڭ جان-دۇنيەڭدى باۋراپ الار قۇدىرەتتى كارتيناسىنداي, عاجايىپ اسەرگە شومىلدىرارى داۋسىز.
اڭگىمە جەڭىل وقىلادى, اۆتوردىڭ بەينەلى دە كوركەم ءتىلى تارتىمدى-اق. وقيعانى دامىتۋداعى تابيعات كورىنىستەرىن كەسكىندەپ, كەيىپكەر وبرازىن مۇسىندەۋدەگى شتريحتار ورنى-ورنىمەن كەستەلەنگەن. قۇددى سۋرەتشى پولوتنوسىنداي. تۇنىق بوياۋ, ادەمى اۋەز سىڭعىرلاپ سويلەپ تۇر.
قىزىعى مول ستۋدەنتتىك جىلدارمەن قوشتاسىپ, ديپلومدارىن قولعا العان دوستار ءبىرىن-ءبىرى قيا المايدى. قايراتتىڭ قولقالاۋىمەن ول جەتىسۋدىڭ باۋرايىنداعى شۇرايلى اۋىلعا كەلەدى. بىرەر اپتا دەمالىپ, تىنىقپاق. «كوپ ءسوزدى قوي… ءبىزدىڭ جاق اسەم. اۋىلدى زاڭعار تاۋلار قورشاپ تۇرادى. ىرگەدە وزەن, سۋعا شومىلىپ, بالىق اۋلايمىز. بۇركىت بالاپانىن ۇستايمىز, جارتاسقا شىعامىز. ءۇي تىنىش, اپام مەن كىشكەنتاي قارىنداسىم عانا بار…».
ساعىنىشپەن قاۋىشقان بۇل وتباسىنىڭ ءبىر-ءبىرىن سىيلاپ-قۇرمەتتەۋى, اشىق-جارقىن قارىم-قاتىناسى بەيتانىس قوناققا قاتتى ۇنايدى. اۋىل اناسىنا جاراسار كەڭپەيىل, ۇنەمى جۇمساق جىميىپ, بايسال ءتىل قاتار قايراتتىڭ شەشەسى مەن تەنتەكتىگىنەن گورى ەركەلىگى وكتەم, باتىل دا قايسار قارىنداسى جاناتتىڭ تاڭعالارلىق قىلىقتارى بىردەن ءۇيىرىپ الادى. اسىرەسە, اق بانتيگى جەلبىرەگەن جاناتپەن ەجەلگى تانىسىنداي تەز شۇيىركەلەسىپ كەتەدى. ول جاقىن ارادا مەكتەپ بىتىرمەك. ارمانى اسقاق, قيالى قاناتتى ونىڭ ءار ءسوزى, ءار كۇلكىسى, ءار قىلىعى نازار اۋدارتىپ قانا قويماي, سەزىم پەرنەسىن تەربەي باستايدى. «مەن دە العاشىندا ازداپ تارتىنسام دا, كەيىننەن كوكتەمگى دالادان گۇل جيعان بالاداي جاناتتىڭ شاشىلىپ قالعان كۇلكىسىن تەرىپ, بالالىق باعىنا تەرەڭدەي سۇڭگي بەردىم». «…قىزىق ءوزى وسى قىز, ويلارى دا ءوزى سياقتى تىنىمسىز, قايسار ويلار. قاتەسى مەن شىندىعى ارالاسىپ جاتادى…» اقىلدى ەركە, قىلاۋسىز پاك, ومىرگە عاشىق بالعىن قىز بەينەسىن اۆتور ءاپ-ادەمى اشادى, شىنايى بەينەلەيدى. تۇپ-تۇنىق شۋاقتى نۇرعا وراناسىڭ. سوزۋارلىققا سالىنباي, جالعاندىققا ۇرىنباي نەگىزگى كەيىپكەردى كوبىنە ءىس-ارەكەت ۇستىندە كورسەتەدى. جازۋشى جاتتاندى دەتالداردى شيىرلاماي, وقيعا جەلىسىن ديالوگتارعا قۇرىپ, تابيعات قۇبىلىستارىمەن استاستىرا سۋرەتتەيدى.
وسى رەتتە مىنا ءبىر ديالوگتارعا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى.
«– ءسىز, اعامەن قالاي دوس بولدىڭىز؟ ول كىشكەنتاي كۇنىندە ماقتانشاق بولاتىن. مىنەزدەرى ۇقساس ادامدار عانا دوس بولا الادى دەۋشى ەدى, – دەپ قۋلاندى جانات ءبىز شاي ءىشىپ وتىرعاندا.
– سەن تەنتەكتىكتى قوي. مەنىڭ كىشكەنتاي كۇنىمدى قايدان بىلەسىڭ, وندا ءوزىڭنىڭ جىلاۋدان كوزىڭ بوسامايتىن. قازىر دە ۇلكەن بوپ, وڭىپ تۇرعانىڭ بەلگىلى.
– قايدان كىشكەنتاي... اپام كۇيەۋ دايىنداپ تا قويدى, – دەپ جانات اعاسىنا كوزىن قىسىپ, شەشەسى جاققا قۋلانا يەك قاقتى.
– تەك ءارى! سەن قياڭقىعا ءسوز ايتىپ بولماس تەگى, – دەپ شەشەسى قىزاراقتاپ, ۇيالىپ, مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەردى. كەيىن ءبىلدىك. سول اۋىلدىڭ ءبىر جىگىتىنىڭ تۋىستارى جاناتقا ءسوز سالىپ بايقاعان. جانات شەشەسىنىڭ سولارمەن ەسكى عۇرىپ بويىنشا ءسوز الىسقانىن ءمىن ەتىپ ايتقانداعىسى ەكەن.
بۇل سەميانىڭ اشىق اقكوڭىلدىلىگى ماعان قاتتى ۇنادى. اسىرەسە, جاناتتىڭ قىلىقتارى مەنى تاڭداندىرۋدان جالىقتىرعان جوق. ەرتەڭ ەرتە ساباققا كەتىپ بارا جاتىپ, اعاسى مەن شەشەسىنىڭ كوزىنشە ماعان جاقىنداپ كەپ, كوزى جايناڭداپ, ىستىق دەمىمەن كۇيدىرە اۋزىن قۇلاعىما تاقادى دا:
– ءسىزدىڭ كوزىڭىز ۇيىقتاعاندا اشىق جاتادى ەكەن. مەن تاڭەرتەڭ كوردىم. سۇيگەنىڭىز سۇلۋ بولادى, – دەپ سىبىرلادى دا, سول قىلىعىنا ءوزى ءماز بوپ ك ۇلىپ, اق بانتيگى جەلبىرەپ شىعىپ كەتتى...»
وتە نانىمدى, سەلكەۋسىز سۋرەت. قاراپايىم دا اڭعال بالا-كوڭىل تاپ-تازا. ەرىكسىز ەزۋىڭە كۇلكى ۇيىرىلەدى-اي. ەرعاليدىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن ايشىقتايتىن تابيعات كورىنىستەرىن تامىلجىتا سۋرەتتەيتىن تۇستارى دا بەيجاي قالدىرماسى انىق. وزەن جاعاسىنداعى بالىق اۋلاۋ, جاناتتىڭ جاڭبىر استىندا قالعان ءساتىن بايقامپاز قالامگەر اسەرلى بەدەرلەيدى. بۇل جەردە ول قۇرعاق تامسانۋعا بارماي, ادامنىڭ ىشكى پسيحولوگياسىنا تەرەڭىرەك زەر سالادى. ماسەلەنكي, سوزبەن سۋرەت ورنەكتەۋگە ماشىق قالامنان تۋعان نوسەردەن كەيىنگى كورىنىستى تاماشالاپ كورىڭىزشى.
«شىعىس جاقتا بارعان سايىن الىستاپ, قاراۋىتىپ جاڭاعى نوسەر كەتىپ بارا جاتقان. ونىڭ بەر جاعىندا كوك اسپاندى بەلدەۋلەي دوعا جاساپ, ءبىر شەتى جەرگە ءتيىپ كوزدىڭ جاۋىن الارداي ايقىن كەمپىرقوساق قۇلپىرىپ تۇر. تاۋدان اسىپ بارا جاتقان كۇننىڭ ەرەكشە التىن سارى شاپاعى سوناۋ كوكجيەكتەگى بۇلتتاردىڭ باۋىرىن كۇرەڭ قىزىلعا بوياپ, تۇلكى جونىنا ۇقساتادى... مەنىڭ كەۋدەمە ءبىرتۇرلى مۇڭ ۇيالاعانداي. ەركىندىگىمەن, ەركەلىگىمەن مەنىڭ تىنىشتىعىمدى الىپ, تاس-تالقانىن شىعارعان, سۇيكىمدى جانات سول ەش نارسەدەن الاڭسىز, اڭقاۋ قالپى قالىپ بارادى. مۇمكىن ول ءوزىنىڭ مەندەگى تۇنىپ جاتقان سەزىم كولىن شايقاپ, مازاسىز, ازاپتى دا ءتاتتى ءبىر كۇيگە بولەگەنىن سەزبەيتىن دە شىعار. ەندى بىرنەشە كۇننەن كەيىن مەكتەپتى بىتىرەدى دە كەتەدى. قايتىپ كەزدەسەمىز بە, جوق پا؟».
جانارىنا جاڭبىردان سوڭعى اۋىلدىڭ الىپ پانوراماسى تۇتاس سىيىپ كەتكەندەي. بار بوياۋ-رەڭكىمەن كوز الدىنا جەتىپ كەلگەن سىرلى الەم ىشكى جان تولقىنىسىڭدى تەربەيتىندەي مە, قالاي؟ بويدى بيلەگەن بەيكۇنا مۇڭدى سەزىم تۇڭعيىق وي-مۇحيتىنا شومدىرادى. شىندىعىندا سولاي. جۇرەكتەرگە ۇيا سالعان ۋىز ماحاببات ۇنىنە اركىم-اق قۇلاق تۇرگىسى كەلەر ەدى...
ليريكالىق اڭگىمەنىڭ فينالىنداعى ەپيزودتار دا تەبىرەنىسكە تولى. الاي-دۇلەي بۋىرقانعان سەزىم قۇشاعىنا ورانعان قوناق جىگىت ادەتتەگىشە اۋىل سىرتىنداعى توعايلى وزەندى جاعالاپ, جالعىز ءوزى سەيىلدەپ قايتپاق بولدى. ۋاقىتى ءبىتىپ, ەرتەڭ قايتپاقشى. مۇنى سەزە قويعان جانات تا «كورشى قۇربىمنان كىتابىمدى الامىن», دەپ شەشەسىن الداۋسىراتا ىلەسە شىعادى. كۇندەگى سەرۋەن سۇرلەۋىنە تۇسكەن بويدا ويقى-شويقى ساۋالدارىن اعىتقان تەنتەك قىز توسىن سۇراق قويادى. «مەنىڭ ءبىر قۇربىمدى جىگىتى تاستاپ كەتكەن, سول ۇنەمى باقىتسىزبىن دەپ جۇرەدى. بۇعان قالاي قارايسىز؟..». قاپەلىمدە توسىلىپ قالعان ول «ءوزىڭ سۇيگەنىڭنەن اجىراسساڭ, قايعىرمايسىڭ با؟» دەيدى.
«– مەنى سۇيگەنىم تاستامايدى. مەن دە ونى... ەگەر سۇيگەنىم ءسىز بولساڭىز تاستار ما ەدىڭىز مەنى؟». «– جوق دەيدى ول مۇدىرمەي».
...ارتىنشا بال-بۇل جانعان بالاۋسا بويجەتكەننىڭ باسىنا ءبىر وي ساپ ەتە تۇسەدى. الابوتەن قۇلپىرا جىمىڭداعان كۇيى شاشىنداعى ۇلبىرەگەن اق بانتيگىن شەشىپ الىپ, بيىك تالدىڭ بۇتاعىنا ادەمىلەپ بايلايدى. «وسى جەردە قالسىن».
ىلگەرى جىلجىعان ەكەۋى ۇزاڭقىراپ بارعان سوڭ, شىداي الماي ارتتارىنا قارايدى. كەشكى سامالعا كوبەلەكشە دىرىلدەگەن اق بانتيك بوزارىپ شالىنعان. جەتىمسىرەگەن اق بانتيك سەرىگىن ىزدەيتىن سەكىلدى. جوق, الدە قول بۇلعاپ بالالىقپەن قوشتاسقانداي ما؟
ءيا, ول جاناتقا وتە جاراسادى ەكەن. ءتىپتى اق بانتيك, البىرت بالالىق, الاۋ جۇرەكتەر ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز ءتارىزدى.
بەيۋاقتاعى مۇڭدى سارىن ماڭايدى قىمتاپ, تۇمشالاي تۇسكەن. ولار قول ۇستاسىپ بىرگە كەتىپ بارادى...
مىنە, بۇل – ەرعاليدىڭ «اق بانتيگى».
* * *
«تاڭعى شىقتا» تاعى ءبىر «اق بانتيك» بار. جوعارىدا تاقىرىپشادا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, ەگىزدىڭ سىڭارىن جازعان – قاراۋىلبەك قازيەۆ.
جالپى, بۇيىرتسا, ءبىز «تاڭعى شىقتاعى» ەڭ تاڭداۋلى دەگەن تۋىندىلار تۋرالى وي-تولعامدارىمىزدى وقىرمان نازارىنا ۇسىنباقپىز... ويتكەنى, ول جيناق – تۇتاستاي العاندا, تۋعان ادەبيەتىمىزگە ءبىر توپ تالانتتىڭ جولىن اشقان تۇعىر تۋىندى.
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش»
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
