ءسان الەمىندەگى «سىمبات»

ءسوز باسى

ءسان الەمىندە ۇلتتىق بوياۋدان ءبىر اجىراماعان سابىركۇل اسانوۆا تۋرالى قالام تەربەر الدىندا قايتا-قايتا تەجەلىپ, ونىڭ سۇلۋ دا ماعىنالى تاعدىرىنىڭ قاي قىرىنان كەلەرىمىزدى بىلمەي كىدىرە بەرگەنىمىز راس. ويتكەنى, ءومىرىن الۋان ءتۇرلى جىپتەرمەن ورنەكتەپ, ءوزى «تىككەن» جاننىڭ كەيىنگى جاس­تارعا تاعىلىم بولارلىقتاي كوپ قىرى بىزگە بەيماعلۇم. سابىركۇل جايلاۋبەكقىزىنىڭ ءسان الەمىنە ساپار شەگەر الدىندا, ءبىر ماسەلەگە مىندەتتى تۇردە توق­تالا كەتۋگە ءتيىستىمىز. مىسالى, قا­زىر­گى جاستاردىڭ كوپشىلىگى ديزاي­نەر, ياعني, ءسان ۇلگىسىن جوبالاۋشى بولعىسى كەلەدى. ياكي بولماسا, موداعا قىزمەت ەتۋدى ۇلدە مەن ءبۇل­دەگە ورانىپ ءجۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جو­لى دەپ بىلەدى. راسىندا سولاي ما؟ ەشكىمنىڭ يىعىنا ءىلىن­بەگەن قيال­داعى كويلەكتى ويلاپ تاۋىپ, كە­لىستىرىپ ءپىشىپ, تىگىپ شىعۋ وڭاي ما؟ – قيىن! وتە قيىن. ق ۇلىن مۇشەگە قوسا بىتكەندەي جاراسقان ءمىنسىز كويلەك تىگۋ ءۇشىن كوپ ءتاجى­ريبە, كوپ ءبىلىم كەرەك! – دەي­دى مودا الەمىنە 45 جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان سابىركۇل اسانوۆا. كاسىپتىڭ ىشىندەگى ەڭ كوركەمىن جاساۋ, ارينە قيىن. بۇل الەمنىڭ بۇكىل ۇڭعىل-شۇڭعىلىن بەس ساۋ­ساعىنداي بىلەتىن ءبىزدىڭ كەيىپ­كەرى­مىزبەن ءالى دە وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا قاتىستى تالاي اڭگىمە وربىتە جاتارمىز. ويتكەنى, سابىركۇل اپامىزعا ەلى­مىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ينە, ءتۇي­مە, ءجىپ شىعارىلماي جاتقاندا: «نەگە كورشى قىتايدىڭ كيىمىن كيىپ ءجۇرمىز؟», «تۇركيادان قا­شان­عى تاۋ­ار تاسيمىز؟» دەگەن سۇ­راق­تار سان رەت قويىلعان. ءوزى ءۇشىن تاپتاۋرىن بولعان مۇنداي ساۋالداردىڭ جاۋابىن سابىركۇل جايلاۋبەكقىزى بىلسە دە, مەزى ەتكەن ساۋالدارعا جاتتاندى جاۋاپتارمەن قۇتىلۋ دا بۇل ماسەلەنى شەشە المايتىنى تاعى دا راس. سوندىقتان دا كەيىپكەرىمىزدىڭ وسى سالاعا قاتىستى ۇستانىمى – بىرەۋ. مەملەكەتىمىز كەز كەلگەن كا­سىپ­تى كاسىپكەرلىككە اينالدىرىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا بار مۇمكىندىكتى تۋدىرۋعا ۇمتىلعان زاماندا اركىم ەڭبەگى مەن اقىلىنا سەنسە, ەكى جاقتاپ الىپ شىقپاق.

سوعىس سۇراپىلىندا تۋعان ءسابي

ال ەندى سابىركۇل اسانوۆا سياق­تى تابىسقا جەتىپ, تاعدىر­دىڭ ابىرويلى ءتاجىن كيىپ, اي­نا­لاسىنداعى جانداردىڭ ولشەۋسىز قۇرمەتىنە ءبو­لەنۋ ءۇشىن نە ىستەۋ­گە بولادى؟ جا­ۋ­اپ – جالعىز. ءومىر ءسۇرۋ ونەرىن ءۇي­­­­رەنۋ كەرەك. سەبەبى, ەلدەگى ەڭ با­يىر­عى «سىم­بات» ديزاين جانە تەحنو­لو­گيا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تەح­­نيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ونەر­­تانۋ پروفەسسورى, كوپتەگەن وقۋ قۇ­­رالدارى مەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى, قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى ول ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جى­ل­­دارىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان ادام. قاسيەتتى رامازان ايىندا تۋ­عان تاعدىرلى قىزدى سول كەزدە بۇكىل حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن تاۋ­قىمەتتىڭ ءبىر دە ءبىرى اينالىپ ءوت­پەگەن. سوعان قاراماستان, ول ءوزى­نىڭ بالالىق شاعىن ساعىنا ەس­كە الادى. بارلىق اۋىل بالالارى سياقتى تاڭەرتەڭ ويانعاندا شاڭىراقتان تۇسكەن كۇننىڭ ساۋلەسى, جاڭا ساۋىلعان ءسۇتتىڭ ءيىسى, ءدامى اۋىزدان كەتپەيتىن ايران مەن ق­ا­تىقتى ۇمىتار ما... الايدا, سو­عىسقا دەيىن, سوعىستان كەيىن تۋعان بالالاردىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ تاعدىر ماڭدايىنان سيپاماعان. بۋىندارى قاتايماي جاتىپ-اق بالالىق شاقتارى ۇرلانعان ۇرپاققا اۋىر جۇمىستارعا ارالاسىپ, ۇلكەندەرگە كومەكتەسىپ, ءۇيدىڭ شارۋا­سىن دوڭگەلەتۋگە تۋرا كەلدى. تويىپ تاماق ىشپەگەن, ءبۇتىن كيىم كيمەگەن سول بالالار بۇگىنگى توقشىلىق پەن بارشىلىقتىڭ قادىرىن جاقسى بىلەدى. «ويىن – ونەر ەمەس»,  دەپ وسىرگەن اناسى ءرازيا كىشكەنتايىنان سا­بىركۇلدى بارلىق تىرلىككە يكەمدى ەتىپ تاربيەلەۋگە ۇمتىلدى. ول 13 جاسىندا-اق قارا جۇمىستىڭ بارلىعىن اتقارىپ قويماي, تو­قىما توقۋ, كەستە تىگۋ, تەرى يلەۋ سياقتى ىسمەرلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن ۇيرەنەدى. ادەمى دۇنيەلەر قات زاماندا ءبىزدىڭ كىشكەنتاي سابىركۇل تەرەزەلەرگە پەردە, جەلبىرشەكتى توسەكجاپقىش, اينانىڭ شەتىنە شىلتەر توقىپ, سۇرقاي تىرشىلىكتى ساندەۋگە ۇمتىلادى.

تاعدىر تاباندىلارعا عانا باعىنادى

بالالىق شاقتىڭ قىزىعىنا دا قانىپ كورمەگەن سابىركۇلگە مۇشەل جاستان ەندى اسقان شاقتا تۇرمىسقا شىعۋ تۋرالى اڭگىمەنى ەستۋگە تۋرا كەلىپتى. ۇلكەندەردىڭ ايتقانىن ەكى ەتىپ كورمەگەن اۋىل قىزىنا وسى كەزدە بۇيىعىپ جاتقان اساۋ مىنەزىن كورسەتۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىرىنشى رەت سابىركۇل شەشەسىنىڭ كۇيەۋگە بەرمەك بولعان شەشىمىنە قارسى شىعىپ, وقۋىمدى جالعاستىرامىن دەپ قاسارىسىپ تۇرىپ الادى. ەسىن ەندى ءبىلىپ كەلە بويجەتكەن ءوز دەگەنىنە جەتىپ, مەركىدەگى ينتەرناتتا وقۋىن جالعاستىرادى. مەكتەپتى كۇمىس مەدالعا بىتىرگەن تاباندى قىز جامبىل تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا تۇسۋگە تولىق مۇمكىندىگى بولىپ تۇرعاندا, ونىڭ ءومىرىن جاڭا ارناعا بۇرىپ جىبەرگەن ماڭىزدى وقيعا بولادى. قابىلداۋ ەمتيحانىنان كەيىن رەك­توراتقا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن ءتۇ­لەكتەردى شاقىرىپ, ماسكەۋ مەن لە­نينگرادتاعى وقۋ ورىندارىنا قۇ­جات تاپسىرۋعا بولاتىندىعىن اي­تادى. ومىردەگى كەدەرگىلەردى جەڭىپ ۇيرەنۋگە داعدىلانىپ كەلە جاتقان قا­زاق قىزى وسىلايشا نەگىزى 1920 جى­لى قالانعان ماسكەۋ توقىما ينس­تيتۋتىنىڭ تۇلەگى بولىپ شىعا كە­لەدى. بۇل جىلدارى وداقتاعى ەڭ بە­دەلدى وسى وقۋ ورنىندا 500-گە تارتا وقىتۋشى, 45 پروفەسسور مەن عىلىم دوكتورى, 250-دەي عىلىم كانديداتتارى مەن دوتسەنتتەر ءدارىس بەرەتىن ەدى. ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ قانداي بول­عا­نىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز. اۋىل­دان كەلگەن قازاق ستۋدەنتىنە وزگە زامانداستىرمەن تەڭ دارەجەدە ءبى­لىم الۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ءتىلدى مەڭ­­گەرۋ قاجەت ەدى. باسىندا ورىس­شاعا شورقاقتاۋ قىز ۋاقىت وتە كەلە كوپ كۋرستاستارىنىڭ ءتىسى باتپاعان «ماشينا تەتىكتەرىنىڭ تەورياسى», «ماشينا بولشەكتەرى» سياقتى قيىن پاندەردى بەسكە تاپسىرىپ, كەزىندە وعان ك ۇلىپ قاراعان قۇربىلارى سابىركۇلگە كۇنى ءتۇسىپ, ونىڭ تەحنيكالىق كەسكىندەمەلەرىن سۇراپ كوشىرە باستايدى. نامىسشىل دا ەڭبەكقور قىز قازاقستاننان ماسكەۋدەگى توقىما ينستيتۋتىنا تۇسۋگە كەلگەن 17 ادامنان وقۋ بىتىرگەن 2 تۇلەكتىڭ ءبىرى ەدى. رەسەيدىڭ قىسى قاتال عوي. مەر­كى­دەن كەلگەن سۇيكىمدى قىز «بالالار الەمى» دۇكەنىنەن جىلى پالتو ساتىپ الىپ, ەكى تۇلكىنىڭ تەرىسىنەن باس كيىم تىگىپ, پالتوسىنا ۇقساتىپ جاعا سالىپ الادى. وسىنداي جوقتان بار جاسايتىن ىسمەرلىگى ونى ءماس­كەۋ­دەگى ادەمى بويجەتكەندەردىڭ قا­تا­رىنا قوسادى. ينستيتۋتتى ۇزدىك اياق­تاعان ستۋدەنتتى ماسكەۋدەگى «تريكوتاجنيتسا» فابريكاسى ءبىر­دەن جۇمىسقا قابىلدايدى. سا­بىر­كۇل وسى جىلدارى كسرو اس­تاناسىنداعى ءىىد جوعارعى مەك­تەبىندە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت ەس­مۇحامبەت اسانوۆپەن تانىسىپ, ومىرلىك جارىن تابادى. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا بالنۇر, اينۇر اتتى بالالارى دۇنيەگە كەلدى. قازىر بالنۇر اسانوۆا ەلىمىزدەگى تانىمال ديزاينەر, ونەرتانۋ عىلىمىنىن كانديداتى, اناسىنىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى. ايتقانداي, كوپ ۇزاماي ءماس­كەۋ­دە باس ينجەنەرلىككە دەيىن كوتەرىلگەن اسانوۆانى قازاق­ستاننان تاجىريبە الماسۋعا بار­عان ماماندار كورىپ, ءوز ەلى­مىزدەگى «الماگۇل» تريكوتاج فابريكاسىنا جۇمىسقا شاقىرادى. 12 جاسىندا-اق ەڭ العاشقى كويلەگىن تىگىپ, ءوز بيزنەسىن باستاعان سابىركۇل اسانوۆا بۇل ۇجىمعا 12 جىل جەتەكشىلىك ەتىپتى.

ءسان الەمىنىڭ كوشباسشىسى

بۇل كۇندە سابىركۇل اسانوۆا­نى جازباي تانيتىن جۇرت ونىڭ ەسىمىن «سىمبات» ءسان اكادەميا­سىنان ءبولىپ قارامايتىنى بەلگىلى. تالاپشىل دا تالعامپاز جان وسى ۇجىمدى 1990 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلەدى. سول جىلدارى ءومىر مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىلىپ, بۇكىلوداقتىق جۇيە بۇزىلىپ, جەكەشەلەندىرۋ باستالعانى بەلگىلى. نارىق كەلگەن كەزدە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە ءوز ۇجىمىمەن وسى زامانعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلگەن-ءدى. بۇل كەزدە «سىمبات» جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارى تۇرلەرىن دامىتۋ مەن مادەنيەت جانە مودا ورتالىعى بانكروت بولىپ, تاراۋدىڭ الدىندا تۇر ەدى. وسى جەردە «سىمبات» ءسان اكادەمياسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سابىركۇل اپامىزعا تاعى دا تاباندىلىق تانىتۋعا تۋرا كەلگەن. كۇنكورىس قامىمەن ساۋداعا, بازارعا كەتىپ جاتقان مىقتى مامانداردى, تەحنولوگتار مەن ينجەنەرلەردى قالاي دا ساقتاپ قالۋ كەرەك ەدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ سول كەزدەگى الماتى ماقتا-ماتا كومبيناتى, 1 ماي, يۋ.گاگارين اتىنداعى فابريكالار مەن ف.دجەرزينكي اتىنداعى فيرما عاجاپ ونەركاسىپ ورىندارى ەدى. ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن وسى جەڭىل يندۋس­تريادا سان مىڭداعان ماماندار قىزمەت ىستەيتىن. ماسەلەن, وتپەلى كەزەڭگە دەيىن ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ سالاسىندا 400 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيتىن. سونىڭ ءبارى قايدا؟ 1990 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە 47 بىردەي فابريكا بولعان ەكەن... ال «سىمبات» ديزاين جانە تەحنولوگيا اكادەمياسىنىڭ نەگىزى 1947 جىلى تىگىن لابوراتوريا­سى رەتىندە قالانعانىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ەسەسىنە, بۇل ونەر ورداسى ءبىر كەزدەگى مىقتى مامانداردى ساقتاپ جانە ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن كەيىنگى تالىمگەرلەرگە بەرىپ جاتقانىمەن دە مەرەيلەنە الادى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن «سىمبات» ءسان ءۇيى 30-دان استام مەملەكەتتە ۇلتتىق ءسان ۇلگى­لەرىن پاش ەتىپ, قازاقستاننىڭ ابىرويىن ارتتىرعانىن ايتۋ پارىز. بىزگە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جۇرتتىڭ ءبارى ينكۋباتوردان شىققان بالاپان سياقتى بىردەي كيىنگەن سياقتى كورىنەتىن ۇعىم بار عوي. الايدا, سابىركۇل جايلاۋبەكقىزى ولاي دەپ ەسەپتەمەيدى. – كسرو كەزىندە مودا بولمادى دەگەن جاي ءسوز. مودا بولدى. سوناۋ 1975 جىلدان باستاپ ءبىز بۇكىل ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ادامدارىن دۇرىس كيىندىردىك. ەلىمىزدىڭ ايتۋلى ونەر جۇلدىزدارىنىڭ كەزىندە جۇرتتىڭ ەسىندە قالىپ, جارقىراتقان كويلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى «سىمبات» ءسان ۇيىندە ومىرگە كەلگەن, – دەيدى ءسان الەمىنىڭ پاتشايىمى. ارينە, قازىر دە شوۋ-بيزنەستەگى جاڭا جۇلدىزدار «سىمباتقا» كەلەدى, قالاعانىن تىكتىرىپ جاتادى. دەگەنمەن, شەت مەملەكەتتەردەن كەلىپ جاتقان جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ اعىنى جاقىن جىلداردا تىيىلادى دەپ بولجام جاساۋ قيىن. قازىر «سىمبات» ءسان اكادەمياسىنا ۇلكەن باسەكەلەستىك تۋعىزىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. وتاندىق مودا الەمىندە جۇمىس جاساپ جاتقان ديزاينەرلەر شاما-شارىقتارى كەلگەنشە ءوز ايدىندارىندا ءجۇزىپ كەتۋگە ۇمتىلۋدا. ەندى بىرەۋلەر قىتاي مەن قىرعىزستاننان تاسىلعان كيىمدەرگە جالعان فيرما بەلگىسىن جاپسىرىپ, جۇرتتى ال­دا­ماق بولادى. بىراق, بارلىق قيىن­دىقتارعا ءتوزىپ, تالماي جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپكەرلەر دە بار. جەڭىل ونەركاسىپتىڭ بولاشاعى وسىلاردا, دەيدى سابىركۇل اپاي.

كيىنۋدىڭ فيلوسوفياسى بار ما؟

«ادام كوركى – شۇبەرەك» دەگەندەي, كيىنە ءبىلۋ دە ونەر ەمەس پە؟! قوجاناسىردىڭ: «جە شاپانىم, جە» دەيتىنىندەي جونىمەن, سانىمەن كيىنۋ دە ادام ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن كىم بىلمەيدى. تويعا باراتىن كيىمدى قويعا, قويعا باراتىن كيىمدى تويعا كيىپ بارىپ كورىڭىزشى, سوڭى نە بولار ەكەن. كيىنۋدىڭ دە ءوز فيلوسوفياسى بار. سابىركۇل جايلاۋبەكقىزى دا كيىنۋدى عانا ەمەس, جۇرتپەن ءتىل تابىسىپ, ۇلكەن ۇجىمدى باسقارۋدى دا ونەر دەپ ەسەپتەيدى. ال ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانۋعا كەلگەن, تەك ءوزىنىڭ عانا «سۇلۋلىعى مەن اقىلدىلىعىنا» سەنگەن ەرەكشە كىنامشىل كليەنتتەرگە بىرەۋگە جاراساتىن دۇنيە ەكىنشى ادامعا ۇيلەسپەيتىندىگىن شامىنا تيمەي ءتۇسىندىرۋ وڭاي ەمەس. بۇل – ءاربىر ادامنىڭ تالعامىنان تابىلۋ ونەرى بولسا كەرەك. – ءالى ەسىمدە, 80-جىلداردىڭ باسى بولاتىن, ول كەزدە بۇكىل ساياسي ەليتا, شەنەۋنىكتەردىڭ ايەلدەرى بىزدەن كيىنەدى. قازىرگىدەي تولىپ جاتقان بۋتيكتەر جوق. ماعان بىردە دوكەيدىڭ زايىبى كەلدى. مەنىڭ كيىپ وتىرعان كيىمىمە تاڭدانا قاراپ, ءدال مەنىكىندەي تۇمان تۇستەس كوستيۋم تىكتىرگىسى كەلەتىنىن ايتتى. مەن ول كىسىنىڭ بىتىمىنە قاراپ, وعان ونداي ءتۇس جاراسپايتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەرە المادىم. ءسويتتىم دە باسىم بالەگە قالاتىنىن ءبىلىپ: – شەشىنىڭىز دە مەنىڭ كوستيۋ­مىم­دى كيىپ كورىڭىز, – دەدىم. دۇنيەنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇر­عانداي بولىپ كەلگەن تاكاپپار كليەنت مەنىڭ كوستيۋمىمدى يىعىنا ءىلدى دە, اينا الدىنا بارعاندا ءتۇرى بۇزىلىپ كەتتى. ءسويتتى دە ءۇن-ءتۇنسىز كيىمىمدى وزىمە قايتارىپ بەردى. ءبىزدىڭ ولشەمىمىز بىردەي بولعانىمەن, جاراتىلىسىمىز, بەينەمىز – ءتۇرلى-ءتۇرلى عوي. بۇل كاسىپ مەنى شىدامدى بولۋعا, ءتوزىمدى بولۋعا جانە ءوز ەموتسيام­دى يگەرۋگە كومەكتەستى دەيدى كەيىپ­كەرىمىز. ءومىر ءسۇرۋ ونەرىن ۇيرەنگەن ادامدارمەن سۇحباتتاسۋ قاشان دا تاعىلىمدى. «جاقسىمەن وتكىزگەن ءبىر كۇنىڭ – جاماننىڭ ءوتىپ كەتكەن عۇمىرىنداي» دەگەن راس-اۋ. كەي­بىرەۋلەرگە جۇرتقا قىزىل-جاسىل كويلەك تىگىپ بەرىپ, سودان تابىس تاۋىپ, تانىمال بولىپ جۇرگەندەي كورىنەتىن سابىركۇل اسانوۆانىڭ تەرەڭ مىنەزىنە بويلاۋ ءۇشىن ول كىسىنى تەك ءبىلۋ, سىيلاس بولۋ قاجەت. ءبىز دە ايتارى بار ادامداردان تاعىلىم الامىز. ءجۇسىپ بالاساعۇن ايتقانداي: «ادامدا جاقسى قاسيەت بولماسا وعان باق تا باقىت تا قونبايدى», دەگەن ءسوز اقيقات ەكەنىنە ءاربىر اتتاعان قادامىمىز بەن جاسامپاز جانداردىڭ ۇلگىسى كوز جەتكىزە تۇسەدى. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى. سۋرەتتەردە: سابىركۇل اسانوۆا; «سىمبات» ءسان اكادەمياسىنىڭ ۇلگىلەرى.