شەشەننىڭ ءسوزى مەرگەن,
شەبەردىڭ كوزى مەرگەن.
(حالىق دانالىعىنان).
مۇرات اقىننان قالعان مۇرا
ادەتتە ءبىز ءدىلماردى, ياعني شەشەندى (وراتور) توقتاماي ءسويلەيتىن, سوزدەن سۇرىنبەيتىن ادام دەپ ويلايدى ەكەنبىز. اۋزى اۋزىنا جۇقپاي سويلەسە, ءبىز ءۇشىن سول ادام شەشەن ەكەن. اسىلىندا, سولاي ما؟ جوق. ولاي ەمەس ەكەن. شەشەن ادام – وزگەلەردى بار بولمىسىمەن, سوزىمەن ءارى ىسىمەن باۋراپ الاتىن, ولاردى ءبىر ويدىڭ توڭىرەگىندە قاناعاتتاندىرا بىلەتىن قابىلەتكە يە تۇلعا. تسيتسەروننىڭ: «جاقسى شەشەن بولعىڭ كەلسە, الدىمەن جاقسى ادام بول», دەيتىنى سوندىقتان. تسيتسەرون نەگىزىن قالاپ كەتكەن شەشەندىك ءسوزدىڭ 5 ءتۇرى بار. ولار: الەۋمەتتىك-ساياسي شەشەندىك; اكادەميالىق شەشەندىك; الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق شەشەندىك; سوت ىسىندە قولدانىلاتىن شەشەندىك; ءدىني شەشەندىك. ءبىزدىڭ ءسوز ەتكەلى وتىرعانىمىز – ءدىني شەشەندىك. تسيتسەروننىڭ «ءدىني شەشەندىك» دەپ ات قويىپ, ايدار تاعۋى تەگىن ەمەس-اۋ. ءجا, تسيتسەروندى تىم اسىرا « ۇلىقتاپ» كەتتىك قوي. اسىلىندا, بۇل كەشەگى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س.), ار مەن نامىستى تۋ ەتكەن تەكتى اتالارىمىز – جيرەنشە, بولتىرىك شەشەندەردەن, سىرىم دات ۇلى باتىر بابامىزدان, شالكيىز, بۇقار جىراۋ, دۋلات, مۇراتتان قالعان مۇرا, بەرىسى اباي, شاكارىم, احمەت سىندى اقىن-جىراۋلاردان جەتكەن ونەر عوي. ەندەشە, دىندارعا دا شەشەن بولۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق دەپ بىلەمىز. سەبەبى, ءدىنداردىڭ جاماعاتى – حالىق. حالىق پەن ءبىزدى بايلانىستىراتىن قۇرال – ءسوز, ىزگى ءىس, قايىرلى امال, جاقسى مامىلە, سىپايى قارىم-قاتىناس.ءدىنداردىڭ ديكتسياسى دۇرىس پا؟
بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە ماسەلە كوتەرۋگە ءبىر وقيعا تۇرتكى بولىپ ەدى. وتكەن جولى ەسىمى ەلگە بەلگىلى ءبىر جازۋشى اعامىز: «ءبىر يمام كەرەك ەدى. قايتىس بولعان اجەمىزدىڭ جىلدىق اسىن بەرىپ جاتىرمىز...», دەپ ءوتىنىش ايتتى. ءمۇيىزى قاراعايداي قالامگەر, قوعام قايراتكەرى حابارلاسىپ تۇرعان سوڭ ءاپ-ساتتە ورتالىق مەشىتتىڭ يمامى نۇربەككە تەلەفون شالدىق. ول ءبىر يمامدى بەكىتىپ بەردى. الگى جازۋشى اعامىزعا حابارلاسىپ, ءوتىنىشىنىڭ ورىندالعانىن جەتكىزدىك. ايتقانىمىز سول ەدى, ول بىزگە: «ءاي, باۋىرىم, تاڭداعان يمامىڭ قالاي ءوزى؟ ديكتسياسى (ماقامى, سويلەۋ مانەرى) دۇرىس پا؟ جۇرتتان ۇيات بولىپ قالماسىن», – دەمەسى بار ما. نە دەرىمدى دە بىلمەيمىن. «ا-ا-ا-ا, جاقسى ول, ول جاقسى», – دەي بەرىپپىن ساسقانىمنان. ءويتكەنى, شاقىرۋشىلار تاراپىنان مۇنداي تالاپ بۇرىن-سوڭدى قويىلا بەرمەيتىن. ويلانىپ قالدىق. «راسىندا دا يمامدارىمىزدىڭ ديكتسياسى دۇرىس پا ەكەن؟» دەگەن سۇراققا قۇلاي بەردىك. بىرەۋ كەلىسەر, بىرەۋ كەلىسپەس, ءبىز شەشەندىك ونەر ءدىندارلارعا دا اسا قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدىك. ويتكەنى, سۇرانىس سولاي. حالىقتىڭ تالابى بۇل. باسەكەگە قابىلەتتى يمام دەگەن تۇسىنىك پەن تەرميندى ءجيى ەستيمىز, ءجيى كورەمىز. سونىمەن, از-كەم ىزدەنگەنىمىز, كورگەن-ەستىگەنىمىز بار, تاقىرىپقا ساي جيعان-تەرگەنىمىزدى وزدەرىڭىزبەن بولىسۋگە بەكىدىك. كەيبىرەۋلەر كادەسىنە جاراتار, بالكىم. سونىمەن, ءدىندار قايتىپ ءدىلمار بولماق؟ وزگەلەردى وزىنە قايتىپ قاراتا الماق؟«وي دا جوق, ۋايىم دا جوق ويناي بەرسەڭ...»
شەشەندىككە قويىلار تالاپتاردى سانامالاپ كورەيىكشى. سونىمەن: 1. شەشەن بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن سويلەپ ەمەس, ويلاپ ۇيرەنۋ كەرەك. ويلانۋ – ۇلى ىستەردىڭ باسپالداعى. ادام ويىندا بار اسىل دۇنيەسىن سويلەۋ ارقىلى جەتكىزبەك. ويى جوقتىڭ – ءسوزى جوق. ءسوزىمىزدى حالقىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ناقىلىمەن تۇيىندەسەك: «وي دا كوپ, ۋايىم دا كوپ ويلاي بەرسەڭ, وي دا جوق, ۋايىم دا جوق ويناي بەرسەڭ». 2. ءسوزدى, ۋاعىزدى, ياكي باياندامانى جىلى جۇزبەن, جىلى شىرايمەن باستاعان ۇتاتىن كورىنەدى. تانىمايتىن ورتانىڭ الدىنا شىققان كەزدەگى العاشقى سەكۋندتار اسا ماڭىزدى سانالادى. كەيبىر عالىمدار ءدىلمار العاشقى 7 سەكۋندتا قالاي كورىنسە, جۇرتتىڭ ويىندا ۇدايى سولاي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «جىلى-جىلى سويلەسەڭ, جىلان ىنىنەن شىعادى, قاتتى-قاتتى سويلەسەڭ, مۇسىلمان دىنىنەن شىعادى», دەيدى حالىق دانالىعى. جىلى ءسوز جۇرەك ەلجىرەتەدى. 3. ەلدىڭ نازارىن وزىمىزگە اۋدارۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءسوزىمىزدى ولار قولدايتىن قۇندىلىقتاردان نەمەسە ماسەلەدەن باستاعانىمىز ابزال ەكەن. مىسالى: «قۇرانىمىز ءبىر, پايعامبارىمىز ءبىر, وندا نەگە بولىنەمىز؟» دەگەندەي, ورتاق سوزدەر ارقىلى ورتاق ماقساتقا ۇندەۋ, ت.ب. اسىرەسە, تۇلعالارىمىزدىڭ سوزىنەن مىسال كەلتىرۋ. ابايدىڭ, بي-شەشەندەرىمىزدىڭ سوزىنە قۇلاق اسپايتىن قازاق جوق شىعار, ءسىرا. 4. تىڭدارمانمەن قارىم-قاتىناستى بۇزىپ الماۋ ءۇشىن «سىزدەر» دەپ ەمەس, «ءبىز» دەپ ءبىرىنشى جاقپەن سويلەگەنىمىز ءجون كورىنەدى. ويتكەنى, ماسەلە بارىمىزگە قاتىستى. مىسالى, ءوزىمىزدى كەيدە كۇنادان پاك سەزىنىپ: «سىزدەر ءجيى كۇنا جاساپ قوياسىزدار, سىزدەر تۇزەلىڭىزدەر, اللادان كەشىرىم سۇراڭىزدار», دەگەن سوزدەردى ءجيى ايتامىز. بۇل كەيبىرەۋلەردىڭ كەلىسپەۋشىلىگىن تۋدىرىپ: «الدىمەن ءوزىن تۇزەپ الماي ما؟» دەگەن ءسوزدىڭ سۋىرىلىپ شۋعۋىنا وزگە ەمەس, ءوزىمىز سەبەپشى بولىپ قالامىز. وسىلايشا, ءوز ءسوزىمىزدىڭ تۇتقىنىنا اينالامىز. 5. سويلەيتىن سوزىمىزگە تىڭعىلىقتى دايىندىق قاجەت ەكەنى داۋسىز. ءسوزىمىزدى مول مالىمەتپەن, ماقال-ماتەلمەن, ولەڭ-جىرمەن, قىزىقتى وقيعامەن, ءدىني قيسسالارمەن تۇزدىقتاپ وتىرۋىمىز اسا ماڭىزدى. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ۆۋدرو ۆيلسون: «10 مينۋتتىق اڭگىمەگە دايىندىق ءۇشىن ماعان ءبىر اپتا كەرەك, 15 مينۋت سويلەۋ ءۇشىن – ءۇش كۇن, جارتى ساعاتتىق سوزگە – ەكى كۇن, ال ءبىر ساعات ءسوز سويلە دەسە, قازىر-اق ايتىپ بەرەمىن», دەپتى. ءازىل بولسا دا اقيقات ءسوز. ءبىز بۇدان «از ءسوز – التىن, كوپ ءسوز – كومىر» ەكەنىن ۇعامىز. 6. ءبىلىمدى دامىتۋ, قابىلەتتى ارتتىرۋ, ءوز-ءوزىن جەتىلدىرۋ. گازەت-جۋرنال, كىتاپ وقۋ, ينتەرنەتتى پايدالانۋ, ت.ب. مەشىتتىڭ ءبىر يمامى ۋاعىزىندا ايگىلى فيزيك ماكسۆەللدىڭ مىسالىن كەلتىرىپتى. سوندا جۇما نامازعا بارعان فيزيكا سالاسىنىڭ عالىمى: «يمام ماكسۆەللدى ايتتى. بۇدان بىلاي جۇمادان قالمايمىن», دەگەن ەكەن. الماتىدا بولعان تاعى ءبىر وقيعا: يمام جۇما ۋاعىزىندا اجىراسقان ادامداردىڭ سانىن ناقتى دالەل-دايەكتەرمەن تۇزدىقتاسا كەرەك. جۇماعا قاتىسقان «حابار» ارناسىنىڭ ءجۋرناليسى: «مىنا يمام مىقتى ەكەن. ءبىز بىلە بەرمەيتىن مالىمەتتەردى كەلتىردى. كۇشتى اسەر الدىم», دەپ جۇرگەن جەرىندە يمامدار تۋرالى پىكىرىمەن بولىسەدى ەكەن. گرەكتىڭ ماڭدايالدى شەشەندەرىنىڭ ءبىرى دەموسفەن ەل الدىندا العاش سويلەگەندە جۇرتتىڭ ءبارى ءاجۋالاپ ك ۇلىپتى. ك ۇلىپ قانا قويماي, ايقايلاپ نارازىلىق بىلدىرگەن جاعدايلار ورىن العان. ويتكەنى, ونىڭ ءتىلىنىڭ مۇكىستىگى بولعان. مىڭگىرلەپ سويلەيتىن تۇسىنىكسىز ءسوزىن جويۋ ءۇشىن اۋزىنا قيىرشىق تاستاردى تولتىرىپ الىپ, اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنەن ۇزىندىلەر وقىپتى. ءوزىن-ءوزى ۇزاق فرازالاردى دەم الماستان ايتۋعا بەيىمدەگەن. 7. بار ماسەلەنى وڭاي شەشىلەتىندەي ەتىپ سويلەگەنىمىز ۇتىمدى كورىنبەك. سوندا تىڭداۋشىعا رۋحاني كومەك بەرىپ, بولاشاققا دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرادى ەكەنبىز. بۇل رەتتە باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ ايتاتىن جاقسى مىسالى بار. «اعىم دەگەن اعىن سۋ سەكىلدى. ءبىر كۇنى اعادى دا كەتەدى. ەڭ باستىسى, ءبىز ءۇشىن باۋىرمالدىق قاتىناس قىمبات. ول دا قازاقتىڭ ءبىر پەرزەنتى عوي. بۇگىن اداسسا, ەرتەڭ التىن قازىعىنا قايتا اينالىپ كەلەدى. ولار دا ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان. جۇرەگى ءجىبىپ, ورتامىزعا ورالاتىنىنا سەنەمىن», دەيدى ءمۇفتي اركەز ۋاعىزدارىندا. «جاستارىمىز دىننەن بەزىپ, داستۇرگە قارسى شىعىپ جاتىر. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟» دەپ ازدى-كوپتى اشۋ شىعارىپ جۇرگەندەر ءۇشىن بۇل باسۋ, بايىپتى پىكىر, ۇكىلى ءۇمىت. ءتۇرلى موتيۆاتسيالاردى پايدالانۋ دەگەنىمىز وسى بولسا كەرەك. 8. وزگەلەردى ءبىلىمسىز, پاراساتسىز ساناماۋ كەرەك دەگەن دە دۇرىس ۇستانىم بار. راسىندا دا, اۋديتوريا اراسىندا ومىرلىك تاجىريبەسى مول, كوپتى كورگەن, ءىلىمى تولىسقان ءبىلىمپازدار وتىرۋى عاجاپ ەمەس. تىڭدارماندى ءبىلىمسىز ساناۋ – ادام ورەسىنىڭ تومەندىگىن ايعاقتايتىن سيپات.«تىزەسى شىققان تىركەس»
9. وزىڭە ءارى سوزىنە سەنىمدى بولۋ دا ۇلكەن ءرول اتقاراتىنى انىق. ويتكەنى, وزىنە سەنىمسىز ادامدى كورەرمەن بىردەن ايىرادى. «جاڭاعى», «ياعني», «نە عوي», «مىسالى», «سوسىن», «مممم», «نەتىپ» دەگەن سوزدەردەن ارىلعان ابزال بولار, ارينە. مۇنى كەيبىر تىلشىلەر قالجىڭعا باسىپ: «تىزەسى شىققان تىركەس», دەيدى. تاۋىپ ايتىلعان ءسوز. ماڭىز بەرەر تاعى ءبىر ءجايت رەت پەن جۇيە بولسا كەرەك. كەيدە تاقىرىپتان اۋىتقىپ, «مەن نە دەيمىن, دومبىرام نە دەيدىنىڭ» كەبىن كيەتىنىمىز جاسىرىن ەمەس قوي. نەگىزگى ماسەلەنى ءسوز ەتۋگە كەلگەندە ۋاقىت شىركىن ءوز مارەسىنە جەتىپ, ءوزىمىز دە ءبىرتۇرلى, تىڭدارمان دا ءبىرتۇرلى ەكىۇداي سەزىمدە قالامىز. ءاربىر ءسوز فۋتبولداعى ءار ويىنشىنىڭ ءرولىن اتقارۋى ءلازىم. 11 ويىنشىنىڭ ماقساتى قارسىلاستىڭ قاقپاسىنا گول سوعۋ بولسا, ءبىزدىڭ ءاربىر ءسوزىمىز تىڭدارماندى يگى امالعا جەتەلەپ, ياكي جاقسى ويلاۋعا اسەر ەتۋ. 10. ءسوز ىرعاعىنا ءمان بەرۋدە اسا ماڭىزدى ماسەلە سانالادى. سانداردى, مالىمەتتەردى ايتقاندا, اقىرىن ءارى انىق جەتكىزگەن ءجون كورىنەدى. ماڭىزدى سوزدەرگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت ەكەن. بۇل – استىن سىزىپ ايتۋ دەگەن ءسوز. جاعدايعا, بولعان وقيعاعا (قۋانىش نەمەسە كوڭىلسىز جاعداي بولسىن) وراي داۋىس ىرعاعىن قۇبىلتۋ, كوتەرۋ, ياكي باسەڭدەتۋ ادام جانىن تەبىرەندىرمەي قويمايدى ەمەس پە؟! كوڭىلدى وقيعانى كوڭىلسىز داۋىسپەن جەتكىزۋ دۇرىس ەمەس نەمەسە كەرىسىنشە ەكەنى تاعى اقيقات قوي.توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى
اۋەلدە ءسوز ەتكەن وقيعاعا قايتا قايىرىلساق. الگى جازۋشى اعامىز اجەسىنىڭ جىلدىق اسىن وتكىزىپ بولعاننان كەيىن تەلەفون شالىپ, العىسىن ءبىلدىردى. «يمامنىڭ ديكتسياسى دۇرىس ەكەن. بىزگە ۇنادى. ءوز ورنىن ءبىلىپ, ءسوز ساپتادى. ءسوزى دۇرىس ەكەن. راحمەت, اينالايىن!» – دەدى. ءىشىمىز جىلىپ قالدى. تەك «بارلىق يمام وسىلاي بولسا عوي, شىركىن» دەگەن وي مازالادى ءبىزدى. اللا ءناسىپ ەتسە, وعان دا جەتەرمىز. ەجەلگى ريم شەشەنى كۆينتيليان: «شەشەنگە دەگەن سەنىم تۋعىزاتىن ءۇش نارسە بار: پاراسات, ىزگىلىك, سىيلاستىق», دەپتى. ءبىزدىڭ دە ايتپاعىمىز وسى ەدى. اعابەك قونارباي ۇلى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.
