ونەردىڭ قۇدىرەتى بولەك. ونى تارازىعا تارتىپ, نە مەترلەپ, بولماسا قارىستاپ, سۇيەمدەپ, تەڭشەپ ولشەي المايسىڭ. ونەردى ءتۇسىنۋ كەرەك, ءتۇيسىنىپ, كوڭىلىڭنىڭ كىرسىز تەرەزەسىنەن سىعىرايماي اشىق قاراي الۋىڭ قاجەت. سوندا عانا ونىڭ بۇكىل بولمىسىن, سىر-سيپاتىن, ىشكى ءيىرىمىن, سىرتقى ءبىتىمىن تانيسىڭ. اناۋ الىپتار ءومىر سۇرگەن سۇرقاي دەلىنەتىن زاماندا وسى ونەرىڭىز وردە, بيىكتە تۇردى. بەل تەمىردەي بەلگىلى وكىلدەرى توردە وتىردى. اۋزى دۋالى, ءوزى زيالى دەلىندى. سودان دا شىعار, قازىر اتتارى اڭىزعا اينالعان ۇلت ارىستارى ءوز بيىگىندە قىرانداي قالىقتاپ ءجۇر. كەيدە سولاردىڭ ورنىن بۇگىنگى قالتالى, باي-باعلان دەگەندەر قاعىپ كەتكەندەي كورىنەتىنى بار. بىراق بۇل ونەردىڭ ومىرشەڭدىگىن ەسكەرگەندە قاتە ۇعىم. قالتالىلاردىڭ اسىپ-تاسۋى, شالقالاپ باسۋى, شارىقتاۋى, ۇستەم سويلەپ, ۇستەل توقپاقتاۋى – ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەل-جەلىك سەكىلدى. تاريح تولقىنى ءبىر اۋناپ تۇسكەندە الگى توبىر تىرلىك يەسى جۇتىلادى. ۇلتتىڭ جانى, ءتانى بارى سانالاتىن ارلى ادامدار تامىرىن تەرەڭگە جايادى. ولاردىڭ قولىنان شىققان حالىقتىق جادىگەرلەر, سان عاسىرلاردان بەرى قالىبىن جوعالتپاي كەلە جاتقان ۇلگى, سالت-سانا جەلكەندى قايىقتاي سۋ بەتىنە قالقىپ شىعادى. بۇعان ارعى-بەرگى تاريحقا, كوپ جۇرتتىڭ وركەندەۋ جولىنا زەيىن قويساڭ كوز جەتكىزەسىڭ. ءتىپتى, الالىقتان مەملەكەتتىگىن جوعالتىپ العانداردىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە دۇنيە دۇرمەگى ۋاقىتشا شاڭ تۇسىرگەنمەن, مۇلدە وشىرە المايدى. قايتا زامان جاڭعىرعان سايىن الگى ەلدىڭ اتىن اسپانعا كوتەرىپ, قاتپار-قاتپار تاريحىن الدىڭا تارتادى. وعان ولەرمەندىكپەن وشىككەندەردىڭ ءوزى جويىلىپ تىنادى.
سوندا قانداي قۇدىرەتتى قۇندىلىق دەيمىز, ول – ۇلت ۇلىلارىنىڭ جان دۇنيەسىن جارىپ شىققان رۋحاني بايلىق. ياعني, سوزبەن ورىلگەن, سۋرەتپەن اسپەتتەلگەن ولشەۋسىز مۇرالارىمىز. سونىڭ ءبىرى – سۋرەت ونەرى دەر ەدىك.
ءيا, قازاق كوركەم بوياۋمەن كورىكتى وي ايتۋدى ادام اتا, حاۋا انادان بەرى جالعاستىرىپ, اسەمدىكتى حاق نۇرىمەن ساۋلەلەندىرىپ, ونەردىڭ كەمەرىن كەڭەيتۋمەن كەلەدى. ماسەلەن, حالقىمىزدىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ وتكەن عاسىرداعى, جاڭا داۋىردەگى كوش باستارى ءابىلحان قاستەەۆ وزىنەن بۇرىن دا بۇل سالانىڭ التىن ارقاۋى بولعانىن, ول جالعاسىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, «مەن سۋرەت سالۋدى تاۋدىڭ بۇلاعىنان, كولدىڭ قۇراعىنان, انامنىڭ كيىزىنەن, قوشقاردىڭ مۇيىزىنەن ۇيرەندىم», دەۋىنىڭ ارعى استارىندا ۇلت الدىنداعى كىشىلىك پەن كىسىلىك جاتقانى انىق. بۇدان ساباق الساق, ساناعا تۇيسەك, قاشاندا وي مەن بويدان شىعارماي جۇرسەك, ەستى ادامنىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە جاتسا, ۇتىلماسىمىز انىق. سەبەبى, قازاق ەلىنىڭ ىرگەتاسى كەشەلى بەرى دە قالانباعانىن, سالت-ءداستۇرى ەجەلدەن قالىپتاسقان. تاريحىمىز تەرەڭنەن تامىر تارتاتىنىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرساق, ولار تەكتى جەردەن شىققانىن ماقتان ەتەرى ءسوزسىز.
جۇرتىمىز بوياۋدان ءومىردى تانىپ, ويۋدان وي تۇيگەن, كەرەك بولسا, سول ويۋ ارقىلى تىلەكتەسىنە سالەم «حات» جولداپ تىلدەسكەن, سويلەسكەن, وزگەگە كوكەيىندەگى كوپ ءتۇيىندى جەتكىزە العان. وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاق سۋرەت ونەرىن ەرتە زاماندا مەڭگەرگەنىن, تىلسىم عالامنىڭ سىر-سيپاتىن بىلگەنىن سەزەسىڭ. ءبىر قاراعاندا, ەلەۋسىزدەۋ كورىنگەنمەن, شىندىعىنا كەلگەندە, شىنايى بولمىسىمىز, ياعني جاقسى مەن جايساڭدار, كەمەل كەمەڭگەرلەر باستاعان ۇلتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردە, ودان كەيىنگى جادىگەرلەردە شىم كەستەدەي سان ءتۇرلى جولمەن بەرىلىپ وتىرعان. دالاقتاپ شاپقان جاقسى, بىراق وسىنداي ۇلى دۇنيەلەر تۋرالى, حالقىڭنىڭ, قازاعىڭنىڭ ونەگەسىنە كوز قىرىڭدى سالىپ, تىزگىن تارتىپ ارتىڭا دا ءبىر قاراۋ دا بىلگەندىكتىڭ بەلگىسى عوي. سونى كەشەگى الىپ جۇرەك, الىپ ويدىڭ يەسى, داۋىردەن وزا تۋعان دارا دانامىز باۋىرجان مومىش ۇلى بىلايشا ەسكەرتكەنى بار ەدى: «ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ الدىندا ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن ءيمانجۇزدى ۇلكەندەر بولدى. شەجىرە قارتتار بولدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە سول العان ۇلتتىق ءتالىمدى وزىمىزدەن كەيىنگى وكشە باسارلارىمىزعا جارىتىپ جەتكىزە المادىق. بۇعان باسقانى كىنالاي بەرۋدىڭ رەتى جوق. باردى جوعالتۋعا كەلگەندە, الدىمىزعا جان سالمايتىن پىسىقپىز. قاشقانعا دا, قۋعانعا دا قورعان بولا كەتەتىن, سونى ماقتان ەتەتىن داراقىلىعىمىز تاعى بار... تۇرىكمەن اعايىندار انا ءتىلى مەن داستۇرىنەن ءدال قازاق سەكىلدى اۋلاقتاعان جوق. بۇل – شىندىق! ءداستۇر ساباقتاستىعى ۇزىلسە, قايتا جالعاۋ وڭايعا تۇسپەيدى». مىنە, بۇل حالقىم, سالتىم دەگەن قاس باتىردىڭ بىزگە قالدىرعان وسيەت ءسوزى. وسىنى ۇعا الماساق, ۇلتتىق ۇدەدەن شىعا الماساق, بۇرىنعى وكىنىش وكىنىش پە, مىنا تىرەسىپ تۇرعان زامانداعى وكىنىش وماقاستىرماي قويمايدى.
قازاق تالانتتان, تالاپتىدان كەندە دە, كەم دە بولىپ كورگەن جوق. تەك كەيدە بابىن كەلتىرە الماي, باعىن بايلايتىنىمىز بار. ونىڭ ۇستىنە, مىڭنان تۇلپار, جۇزدەن سۇڭقار ىلۋدە ءبىر شىعاتىنىن ەسكەرمەي, باس-باسىمىزعا بي بولىپ, باس-باسىمىزعا بيلىك ايتىپ, شىن مىقتىنى شاڭعا كومىپ كەتەتىن ءساتىمىز دە جوق ەمەس. ارينە, ول ۋاقىتشا الدامشى تىرلىك ەكەنىن كەيىن ءتۇسىنىپ, ءوزىمىز «اتتەگەن-اي!» دەسەك, كەيىنگىلەر «ءاي, پەندەلەر-اي!» دەيتىن تۇس تا بولىپ قالادى.
ءبىز وسىنداي ويلارعا جاسى وردا بۇزار وتىزدىڭ ءىشىن ارالاپ كەتكەن الماس سىرعاباەۆ دەگەن تالانتتى جىگىتتىڭ بوياۋى قانىق, ويى انىق, قاراساڭ كوزگە ورالىپ تۇراتىن, ايتارى اقيقاتقا تولى تۋىندىلارىن كورگەن سوڭ كەلىپ وتىرمىز. «قانداي سىي تارتسام ەكەن, اعا ساعان, (بىلمەيمىن, جاراسپاي ما, جاراسا ما؟!) ەشبىر سىي تابا الماسام, اعا ساعان, اپپاق تونىن – اتامنىڭ تابارىگىن, جۇزگە كەل دەپ ارقاڭا جابا سالام» دەيتىن مۇقاعالي ولەڭىنەن تۋىنداتىپ, «ادىلەتتىلىك قاشاندا جەڭەدى, بىراق كەشىگىپ جۇرەدى» دەيتىن جانارى وت شاشقان, سۇسى باسىم «باتىر باۋىرجان», سول سەكىلدى «تۇندىگىن ءتۇرتىپ تۇرعان كوك اسپاننىڭ... شانشىلىپ انەۋ تۇرعان حان ءتاڭىرى» – «حان ءتاڭىرى», «سەنبەيمىن اكەم ءولدى دەگەنگە مەن, سەبەبى, ول ۇيىمىزدەن ءتىرى اتتانعان» – «كۇتۋ» دايەككە العان اقىن ولەڭدەرى باستاۋ باسى بولعان – سۋرەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا كەرەمەتتىگىمەن كوز تارتادى.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, «مىلقاۋلارعا ءتىل ءبىتىپ, كەرەڭ ەستىپ, جانار پايدا بولادى سوقىرلارعا» دەپ جىر قۇدىرەتىن تاپ باسىپ ايتقان جىر جامپوزى مۇقاعالي ولەڭدەرى قازىر جۇزدەگەن, ءتىپتى, مىڭداعان ءاننىڭ تۋىنا سەبەپكەر بولسا, الماستىڭ قىل قالامى ارقىلى سۋرەت ونەرىندە دە كەلىستى كورىنىس تابا باستاپتى. سونى قادامنىڭ سوقپاعىنا تۇسكەن تالانت يەسى جوعارىداعى تۋىندىلارىن اقىننىڭ جىرىن وقي وتىرىپ, بوياۋ تىلىندە سويلەتىپتى. اقىن حان ءتاڭىردى سوزبەن قالاي ادەمى جىرلاسا, سۋرەتشى سان ءتۇرلى بوياۋمەن ادەمى بەرەدى. الىستاعى اق باس شىڭ, ونى توڭىرەكتەپ جۇرگەن اق شاربى بۇلتتار, تومەندەگى جال-جال تاۋ سىلەمدەرى, ەتەكتەگى قالىڭ قاراعاي, جاسىل جەلەك, قوي تاس – ءبارى دە جاراسىپ تۇر. ال «كۇتۋ» اتتى شىعارما دا شىرايلى. اقىن ولەڭىمەن استاسىپ-اق تۇر.
«...سارعايعان قۇر ۇمىتپەن! ءسابي انا ساپاردان ۇلىن كۇتكەن», «ەسىمدە ءالى اجەمدى ولەرىندە, كوزىمشە كورشى شالدىڭ الداعانى...», «بالاڭ ءتىرى, ءتىرى ەكەن, حاتى كەلدى. قينالما ەندى, جانىڭدى قالجىراتپا...», «باسە... سولاي, كەبەنەك كيىپ كەتكەن», دەدى دە, ءبارىمىزدى ءسۇيىپ بەتتەن, مازاسىز جان الدانىپ, تولاس تاۋىپ, ماڭگىلىك ۇيقىمەنەن ۇيىپ كەتكەن». مىنە, و دۇنيەگە وسىلاي اتتانعان انا سۋرەتتە ەكى بۇكتەلىپ, وڭ قولىمەن كۇندى كولەگەيلەپ, سول قولىنداعى تاياققا سۇيەنىپ, ۇشى-قيىرى جوق دالاعا قادالا قارايدى. شاڭىراق تەكتەس كۇندىگى قوس جاۋرىنىن قىمتاپ, ونىڭ ەتەگى جەرگە ءسال تيمەي تۇر. ۇڭىلە قاراساڭ جۇرەك سىزدايدى. انا كوكەيىندە كەتكەن ءۇمىت, ءومىر ۇزىلمەيدى دەگەندى ۇقتىرادى.
الماس مۇقاعالي شىعارمالارى جەلىسىنە وتىزدان اسا سۋرەت سالعان ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە كوزدى باۋراپ, جۇرەك قىلىن تەربەيتىن «مۇقاعالي. رەكۆيەم». باۋىرجان مومىش ۇلى ومىردەن وزعاندا قاراسوزدىڭ قاس شەبەرى تاحاۋي احتانوۆ «نوقتالى زاماندا نوقتاعا باسى سىيماعان» دەگەن قاناتتى تىركەس ايتقان ەدى. سول سەكىلدى مۇقاعالي دا «اتامنان قالعان مۇرا – ىزەتتىلىك, ارىمدى سوعان قويدىم كۇزەتتىرىپ... ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ولتىرە الماس, الايدا ولەڭدى ەشكىم» دەپ ايتارىن ىركىلمەي ايتقان اقىن. جوعارىداعى سۋرەتتە «موتسارت. جان ازاسىنىڭ» اۆتورى كەلىستى كەسكىندەلگەن. «كەڭ دۇنيە, ءتوسىڭدى اش, مەن كەلەمىن, الىنباعان اقىم بار سەندە مەنىڭ. بۇيرات قۇمدار – بۇيىعىپ شولدەگەنىم, بۋرا بۇلتتار – بۋسانىپ تەرلەگەنىم. اسپانىڭداي كەي ساتتە كۇرسىنەمىن, جاس تالىڭداي جاۋقازىن بۇرشىك ەدىم. كەڭ دۇنيە, كەرەمەت قالپىڭمەنەن, جۇرەك بولىپ كەۋدەمە كىرشى مەنىڭ», دەپ نوقتا-رامكادان باتىل اتتاپ العا شىققان اقىننىڭ قىران قاباعى ءتۇيىلىپ, وتكىر جانارى الدىنا تەسىلە قارايدى. الگى نوقتا-رامكادان پوەزيا پىراعىنىڭ دا قوس قاناتى مەن العا شاپشىعان ەكى اياعى ءوتىپ, جەل ۇرلەگەن تاناۋى دەلديىپ, اۋىزدىقپەن الىسىپ, كوزى شاتىناپ كوككە ۇمتىلادى. شىلبىردىڭ ۇشى نايزاعاي جاسىنىنداي اقىن قالامىنىڭ ۇشىنا ءبىر قۇدىرەتتى كۇش بەرىپ, كوك جۇلدىزىنداي ساۋلە شاشادى. سەنىممەن باسقان نىق قادام جىر جامپوزىنىڭ ماڭگىلىك ءومىرىن دايەكتەپ تۇرعان ءتارىزدى. ءبىر شەتتە كورىنگەن رويال بىردە «تابىن ءۇنىن» سىڭسىتىپ «جاسا سەن ماڭگى! جاسا سەن ماڭگى! جارىق كۇن!» دەسە, اقىن ءتانى تابىتقا تۇسكەنمەن جىرى ماڭگى ەكەنىن «حالىق ءۇنى» جار سالا ايتىپ, «تابىتىڭدى جاسىرسا, جەر جاسىرار, ال ۋاقىت, ءوزىڭدى جاسىرمايدى» دەيتىندەي. «جەسىرلەر ءۇنى» «قاشاننان جەرىك قارا جەر, جەسىردىڭ قايعى-مۇڭىنا» دەپ زار توگەتىندەي. «جەتىمدەر ءۇنى» – «جەتىم بولىپ ءجۇرىپ-اق جەتىلەمىز» دەگەن مۇقاعالي داۋىسى قۇلاققا جەتكەندەي. «بەسىك جىرى» «ءالدي, ءالدي, اق بالام, ۇيىقتاي عوي, ۇيىقتا, جات, بالام, ماڭگىلىك سەنى تەربەۋگە, ماڭگىلىك بەسىك ساقتاعام... سور دا جوق مۇندا, باق تا جوق, اتاق تا, قۇرمەت, داڭق تا جوق. جەتپەيدى مۇندا وسەك تە, جەتپەيدى ساعان اتقان وق, ءالدي, ءالدي, اق بالام, ماڭگىلىك تىنىش جات, بالام... ءومىردى قالاي سىيلاساڭ, ءولىمدى سونداي جات كورمە» دەپ تەربەلگەندەي. وسىنىڭ ءبارى سۋرەتشىنىڭ اتالمىش تۋىندىسىندا تۇنباداي تۇنىپ تۇر. اقىن بەينەسى دە ءار قىرىنان اسپەتتەلگەن.
سونداي سۋرەتتەرى جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلگەن كورمەدە كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى, جوعارى باعاسىن العانى ەستە. ونداي دۇنيەلەرى وتانىمىزدا عانا ەمەس, باۋىرلاس تۇركيادا بولعان جەكە كورمەسىندە كورگەن كوزدى سۇيسىندىرگەن. سول شاراعا ۇيىتقى بولعان حالىقارالىق «ديالوگ ەۋرازيا» پلاتفورماسى ەكەنىن ايتا كەتسەك دەيمىز. ولەڭىنەن حاباردار تۇركيالىقتار سۋرەتشىنىڭ سان ءتۇرلى بوياۋمەن ورنەكتەلگەن سۋرەتتەرىنە زەيىن قويعاندا ونىڭ شەبەرلىگىنە قول سوعىپ, ءتۇرلى باسىلىمداردا مۇقاعالي بەينەسىن جارىسا جاريالاپتى. اۋدارماسىز-اق تۇسىنەتىن ونەر ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى دەگەن وسى شىعار. اسىرەسە, ىستامبۇل, يزمير, بۋرسا قالالارىنىڭ تۇرعىندارى «حان ءتاڭىرى» سەرياسى بويىنشا سالعان «مايگۇل», «كوش», «بايىنقول», «دالا توسىندەگى جىلقىلار», «شەشە, سەن باقىتتىسىڭ», ت.ب. كارتينالارعا ەرەكشە ءىلتيپات تانىتىپتى. مۇقاعالي ولەڭدەرىندەگى اسەم تابيعات, سول تابيعاتتىڭ ءتول تۋماسى سانالاتىن تاۋلى مەكەن مەن تاعدىرلى ادامدار – ءبارى-ءبارى شىنايىلىعىمەن, شىمىرلىعىمەن ەستە قالادى. وسىنداي رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ءورىسىن كەڭەيتكەن قىل قالام يەسىنىڭ ءورىستى وي ولشەمىنىڭ كەرەمەتتىگىنە شىنايى كوز جەتكىزگەندە, بۇكىل ءبىر مەملەكەتتىڭ اتىمەن قاتار اتالاتىن ميكەلاندجەلونىڭ: «ءاربىر الىپ تاستىڭ ىشىندە ادامنىڭ بەينەسى بار. ءمۇسىنشىنىڭ قۇدىرەتى سونى بوستاندىققا شىعارا بىلۋىندە» دەگەن ءسوزى ويعا ورالدى. ءيا, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سۋرەتشى شەبەرلىگى اقىن ولەڭىنىڭ بولمىسىن, قىرىق قاتپار قۇپياسىن كەرەمەت بوياۋ تىلىندە سويلەتە الۋىندا جاتىر. قاي سۋرەتىن الساڭ دا مۇقاعالي ءتىل قاتادى. سول ساتتە ونىڭ وت شاشقان جىر شۋماقتارى ەسىڭە تۇسەدى. اقىننىڭ كوپ جۇرتتان بيىك ەڭسەسى, كوبىنە تۇلپارداي شۇلعىپ, ءبىر سىلكىپ قالعاندا قايراتتى شاشى ارتقا جاپىرىلىپ, ماڭدايى اشىلىپ شىعا كەلەتىن تۇسى, تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىكتەمەي, ادىمداپ باسار قادامى – كوز الدىڭنان جىپكە تىزگەن مارجانداي ءوتىپ جاتاتىنىن قايتەرسىڭ! وسىنىڭ ءبارىن الماستىڭ تۋىندىلارىنان اڭعارىپ وتىراسىڭ. بوياۋدى دۇرىس تاڭداپ, ورنىمەن قولدانىپ, وي قازانىندا قورىتا بىلسەڭ, وسىنداي ولمەس ونەر ومىرگە كەلەتىن كورىنەدى.
– مەن حالقىمنىڭ, الاشىمنىڭ ارىستارىن سۋرەت ارقىلى كورسەتۋگە بەل بايلادىم. قالامگەرلەر ولار تۋرالى كوركەم دۇنيەلەر تۋعىزسا, مەن سان ءتۇرلى بوياۋ تىلىمەن كورسەتسەم دەيمىن. الدا ۇلى ءانشى امىرەنى, تۇركى دۇنيەسى تۇگەل بول دەپ وتكەن مۇستافا شوقايدى, بۇكىل الاش ارىستارىنىڭ تۇعىرى مىقتى تۇلعاسىن قىل قالاممەن تۇگەندەپ, جۇرتقا جەتكىزسەم ماقساتىمنىڭ ورىندالعانى. ءسويتىپ, كەيىنگى تولقىنعا الدىڭعى الىپتاردىڭ بەينەسىن سىي قىلىپ تارتسام دەگەن ءۇمىت بار, – دەيدى الماس. حالقىن تولىق تانىپ بىلگەن ادام عانا وسىلاي دەي السا كەرەك.
قازاق «ءشوپ شىققان جەرگە شىعادى. تاقىرعا تىكەن دە ونبەيدى» دەپ جاتادى. بۇل دا اقيقات. الماستىڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىر حان ءتاڭىردىڭ باۋرايى بولسا, تۇيىردەي ناردەن زەيىندى ۇل وسىرگەن اتا-اناسى دا زەردەلى جاندار ەكەن. اكەسى وزگە ماماندىقتىڭ يەسى بولا تۇرىپ, بوياۋدى مىڭ قۇبىلتىپ سۋرەت سالىپتى. قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ اتاسى امەن حايداروۆتىڭ شەبەرحاناسىندا جۇمىس ىستەپتى. بىراق, وقۋدى بىتىرگەن سوڭ الماتىدا قالىپ, اتاق ىزدەمەي, اۋىلىنا بارىپ ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپتى. بۇكىل ءومىرىن سول سالاعا ارناپتى. ايتسە دە, «اكە بالاعا سىنشى» دەپ الماستىڭ بويىنا ءتاڭىر بەرگەن تالانتتى اكەنىڭ جان دۇنيەسى ەرتە اڭعارىپ, ءوزى اياعىنا جەتكىزە الماعان ونەر جولىنا ۇلىن جەتەلەپتى. سۋرەت مەكتەبىنە اپارىپتى. جەتىنشى سىنىپتا جۇرگەندە قىران قانات اقىن مۇقاعاليدىڭ جىرلارىن وقىتىپتى. سوندا الماسقا ەرەكشە اسەر ەتكەن ولەڭ «قايران جەڭگەم» بولىپتى. «سۋ سۇراسام, ءسۇت بەرگەن, ايران بەرگەن» دەگەن جولدى الدەنەشە قايتالاپ, قولىنا قارىنداش, قاعاز الىپتى. ءومىردىڭ ىستىعىن دا, سۋىعىن دا كورگەن, سۇق كوزدەرگە «جەم» بولىپ كەتپەي كەلە جاتقان مۇقاعاليعا جەڭگە, وزىنە انا بەينەسى بالا قيالى شامىرقانعان تۇستە قاعازعا ءتۇسىپتى. سول «قايران جەڭگەم» سۋرەتى اۋدان, وبلىس كولەمىندە جوعارى باعالانىپ, جۇلدە الادى. بۇل ونىڭ شابىتىنا شابىت قوسادى. قازاق پەن كوكپار ەگىز ۇعىم. الماس شالكودەنىڭ جايلاۋىندا كوكپار تارتقانداردىڭ قىزىعىنا تالاي رەت كوز مايىن تاۋىسىپ قاراعان. ءتۇسىرىپ قالماسا دا دالاقتاپ سوڭىنان ەرگەن. سول كورىنىستى بوياۋ تىلىندە ورنەكتەپ, «كوكپار» دەگەن كوركەم دۇنيەنى سالادى. تىرناق الدىسىنان كەيىنگى دۇنيەسى فينليانديادا جاس-وسپىرىمدەرگە ارنالعان حالىقارالىق كورمەدە جوعارى باعالانادى. جۇيرىكتەر قاتارىنان تابىلادى.
امال نە, ارسىز اجالعا توسقاۋىل جوق, بالاپانداي باۋلىپ, باعىن اشسام دەپ جۇرگەن اكەسى بولاتحان 49 جاسىندا ومىردەن وزادى. ارتىندا ۇرپاعى, سونىمەن بىرگە, «اۋليە شوقى», «جەلسىز تۇندە جارىق-اي», « ۇلىم سانجار», باسقا دۇنيەلەر قالادى. جوعارى مەكتەپتى ءبىتىرىپ, «بالدىرعان», «ۇلان» سىندى بالالار باسىلىمىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن الماس تۋعان توپىراعىنا ورالۋعا تۋرا كەلەدى. اكەسىنىڭ جولىن جالعايدى. مەكتەپتە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارادى. ەس جيا كەلە اناسى زاقان نۇرىمقىزى تولىسىپ كەلە جاتقان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى اۋىلدا تۇيىقتالىپ قالاما دەپ, الماتىدان اسىرىپ, استاناعا جىبەرەدى. قازىر الماس پاتەر جالداپ ەلوردادا تۇرىپ جاتىر.
– ءبىز قازىر قالىپتاسقان كىتاپ بەزەندىرۋ داستۇرىنەن ايىرىلىپ قالدىق. باسقانى قايدام, بالالار كىتابىنا وبال. ۇل مەن قىزدى ىزگىلىككە, نازىكتىككە باۋلۋدىڭ ءبىر جولى سۋرەت ونەرى. قازاق بالاسى تالانتتى, تالاپتى. ول ەس بىلە سالىپ جازىپ, نە وقىپ كەتپەيدى. سۋرەت سالۋعا ۇمتىلادى. وسىدان-اق كوپ نارسە اڭعارىلىپ تۇر ەمەس پە؟ باياعى قازاقتىڭ بالاسى اكەسى قامشى ءورىپ وتىرسا, سونى ۇيرەنسەم دەپ تالپىناتىن. سۋرەت سالۋ دا سولاي. مەن دە اكەمە قاراپ وي جەتىلدىرىپ, بوي تۇزەگەم. سۋرەت كوزبەن كورەتىن – ولەڭ, وقيتىن – شىعارما. قازىر كوپ جۇرت جاساندىلىق بيلەگەن ەۋروپاعا ەلىكتەيدى. ەۋروپاعا ەلىكتەپ وپا تاپپايسىڭ. ارينە, ءبىر كەزدەرى ول قۇرلىق قۇلپىرعان. كەرەمەت دۇنيەلەر تۋعان. مىسالى, ميكەلاندجەلو يتاليانى كوككە كوتەردى. ۇلى تۇلعا ءالى سول بيىگىندە تۇر. ال مەملەكەتى بىردە ولاي, بىردە بىلاي. وسىنىڭ وزىنەن-اق ونەردىڭ ماڭگىلىك ەكەنىنە كىم كۇمان كەلتىرە الادى. ءيا, قايتالاپ ايتايىن, ەۋروپا ادەمى مادەنيەتىن جوعالتتى. ونى ەندى قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي ەمەس شىعار. ىرگەدەگى رەسەي سۋرەت سالۋدى تابانداپ تۇرىپ بەس جىل وقىتادى. سەبەبى, «سۋرەت ونەرىندەگى ءداستۇردى بۇزىپ المايىق. جالعاسا بەرسىن», دەيدى. ءتۇرلى-ءتۇستى قارىنداش پەن قاعازدان ۇرپاعىنىڭ قولىن بوساتپاي وتىر. ءبىزدىڭ مەكتەپتەردەگى سۋرەت پانىنە ءبىر ساعات قانا بولىنگەن. ونىڭ ءوزى دۇرىس وقىتىلمايدى. كوپ جەردە جانباقى تىرلىككە اينالىپ تۇر. مۇنداي اتۇستىلىك تالانتتى كوكتەي سولدىرۋ دەپ بىلەمىن. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, بالانىڭ وي-ساناسىن ءوسىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلار ارقىلى بەينەلەر جاسايتىن داپتەرلەر, كىتاپتار شىعارىلادى. بۇل كوبىنە ورىس ءتىلدى بولىپ كەلەدى. سونى قازاقشالاعان بولامىز. بىراق ۇلتتىق ۇلگى, قازاقى بەينە وندا جوق. بالالار بوياعاندا باسقالاردىڭ بەينەسى, افريكالىقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇسى شىعا كەلەدى. ەگەر سونداي ۇرپاققا قاجەت رۋحاني دۇنيەدە استانانىڭ اجارى, حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى, ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى, ۇلبىرەگەن ۇل, قىزعالداقتاي قازاق قىزى, اقساقالدى اتا, اق جاۋلىقتى انا, بايتاق دالا, اسقار تاۋ, ءمولدىر بۇلاق, تۇنىق كول بەينەلەنىپ, بوياعاندا سونىڭ ءبارى كوز الدىڭا تۇرا قالسا, جامىراي ايتىپ جۇرگەن وتانشىلدىق, ءپاتريوتيزمىڭىز سول ەمەس پە؟! كىتاپتى بەزەندىرۋ ارقىلى دا ۇلتتىق تاربيەنى بالا بويىنا سىڭىرۋگە بولادى. قانشا جەردەن قارا كۇيە جاقساق تا, كەڭەس داۋىرىندە كىتاپ بەزەندىرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلەتىن. اسىرەسە, حالىقتىق ۇلگىدەگى سيۋجەتتىك سۋرەتتەرمەن كوركەمدەلگەن جيناقتاردىڭ ءجونى بولەك ەدى. بالا كىتاپتى وقىپ وتىرىپ, باتىر, بي, اقىلدى انا, تاربيەلى بالا دەگەن قانداي بولاتىنىن ماتىنمەن قاتار, سۋرەتتەردەن كورىپ وتىراتىن. ولار بولماسا دا ۇقساپ باعۋعا تىرىساتىن. قازىر ونداي دۇنيە جوقتىڭ قاسى. كوز تارتار شىعارماشىلىق گرافيكانى كومپيۋتەرلىك گرافيكا باسىپ كەتتى. نازىك بوياۋدىڭ ءارى مەن ءنارىن قارابايىر ويسىز سالىنعان كەسكىندەر جۇتاتىپ, شىعارماشىلىق ىزدەنىستى جويىپ, قاتىپ قالعان, «بولا بەرەدى عوي» «جاۋلادى». اقىل-ويدان شىققان شىعارماشىلىق جەمىسىن فوتومەن سالىستىرۋعا ەش بولمايدى. تەحنيكا ادامنىڭ جاساعانىن جاساي المايدى. ونىڭ «سالعان» بەينەسى تارتىمدى شىقپايدى. ارينە, ونى زەردەلەي العاندار عانا ۇعادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونەر – اقشانىڭ ق ۇلىنا اينالۋدا. سوناۋ جىلدارى باتىرلار, ليرو-ەپوس جىرلارىنىڭ, ەرتەگىلەردىڭ بەزەندىرىلۋى قانداي ەدى؟ ك.بارانوۆ, ا.گۋرەۆ, ن.گاەۆتەردىڭ زامانىندا ادەمى سۋرەتپەن ارلەنگەن كىتاپتارداعى قوبىلاندى, الپامىس, ەرتارعىن, باسقا دا باتىرلار, سول تۇستاعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى كوز تارتىپ, كوڭىلدى تويعىزاتىن. قىلىشتاسىپ, نايزالاسىپ جاتقان جۇرەك جۇتقان ەرلەر, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, تابيعات كورىنىستەرى ايشىقتى دا تارتىمدى بەينەلەنگەن سۋرەتتەر الدىڭعى تولقىننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىنان كەتە قويماعانى انىق. اسىرەسە, ەۆگەني سيدوركيننىڭ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ءار تاراۋىنا سالعان عاجاپ بەينەلەر, ودان كەيىنگى تولقىن اراسىنان توپ جارىپ شىققان اعىمسالى دۇزەلحانوۆ, مەڭدىباي ءالين, باسقا دا شەبەرلەردىڭ كوركەم دۇنيەلەرى وقۋشىنى ۇلتتىق ونەگەگە تاربيەلەپ وتىراتىن ەدى. اسىرەسە, بالالار كىتاپتارىن بەزەندىرۋدە گرافيك بالتاباي تابىلديەۆتىڭ وزىندىك قولتاڭباسى ەرەكشە بولاتىن. قازىر ولاردىڭ اتى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. ەگەر سونداي ارداقتى ازاماتتاردىڭ يلليۋستراتسيالارىن قايتا جاڭعىرتساق, كەيىنگى جاستار سودان ۇلگى-ونەگە الار ەدى. مەن ارتتا قالعان ءداۋىردى اڭساپ وتىرعام جوق. دەگەنمەن, وتكەندى ەسكەرە بەرمەيتىن, تەك كوز الدىمىزداعىنى كورەتىن «كەسەلگە» تاپ بولعانىمىزدى جاسىرا المايمىن. ءبىز بۇرىنعى كەزەڭدەردەگى ساباقتاستىقتى, ءداستۇردى جالعاستىرا الماساق, ول بىزدەن كەيىنگىلەرگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ءوزىمشىل بولىپ وزەۋرەرى ءسوزسىز. مۇنداي جات قىلىق ۇلت رۋحانياتىن وسىرمەيدى, وشىرەدى. سۋرەت ونەرىندەگى ايتۋلى وكىلدەردىڭ مۇراسىن شاڭعا كومىپ, اتىن ۇمىت قالدىرۋ ءتارىزدى قىلىق دەمىكپەدەي دەندەتە بەرۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ءداستۇردى قاعا بەرىستە قالدىرماي, جاقسىلارىمىزدى جارقىراتىپ كورسەتسەك ۇتىلماس ەدىك. مەن جوعارىدا ايتقان ەۋروپا وسىنداي ءوزىم عانا بىلەم دەگەن ۇستەمشىلدىكتەن قۇلدىراۋعا ۇرىنىپ جاتىر. رۋحاني قۇلدىراۋ – ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدان دا قاۋىپتى. وعان ۇرىنعان جۇرت حالىقتىق قالىبىنان اجىراپ قالۋى عاجاپ ەمەس, – دەپ تۇينەكتەي تۇيىلەدى ونەر يەسى.
وسى ءسات ءبىزدىڭ ەسىمىزگە ءتورت ءجۇز بەتتەن اساتىن «يستوريا روسسي» اتتى كىتاپ تۇسكەن ەدى. بۇل نەگىزىنەن وقۋشىلارعا ارنالعان. كومپيۋتەرلىك گرافيكادان ادا 1500 ءتۇرلى-ءتۇستى يلليۋستراتسيا پايدالانىلعان. ءاربىر وقيعا الۋان ءتۇرلى بوياۋلارمەن سالىنعان بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ ەڭبەگىمەن كوركەمدەلىپ وتىرادى. ماسەلەن, ۆ.لەنين, ي.ستالين, ۆ.جۋكوۆ, تاعى باسقالار تۋرالى ماتەريالدارعا ولاردىڭ سۋرەتشىلەر سالعان بەينەسى بەرىلگەن. كومپيۋتەرلىك فوتو جوق دەۋگە بولادى. وقۋشى ەل تاريحىن وقي وتىرىپ, ونەر تۋىندىلارىمەن تانىسادى, تابىسادى. مول تاعىلىم الادى. تاربيە ۇيرەنەدى.
الماس سىرعاباەۆ كىتاپ بەزەندىرۋ جونىندەگى بايلامىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» پوەماسىنا سالعان سۋرەتىمەن دايەكتەدى. وتكەن جىلى عانا «ءۇش قيان» باسپاسىنان جارىق كورگەن ايتۋلى تۋىندىعا جاساعان يلليۋستراتسيادان پوەمانىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسى كورىنىپ تۇر. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاس ءۇشىن مىسالعا جۇگىنەر بولساق, الاپات جاۋ ويرانداعان ەلدىڭ شاڭىراعى تابان استىندا قالعانىن ويلى ەتىپ بەرگەن. ال «ءار ولىككە جالپ بەرىپ, قونىپ جاتىر, دالانىڭ تۇندىك قانات قۇزعىندارى» دەگەن جولدارعا سالعان اۋقىمدى يلليۋستراتسياداعى كوك جۇزىندە دامىلسىز ۇشقان قۇستار, شاشاق تاققان قيىقشا, ارسا-ارسا قابىرعاعا قادالعان جەبە, اسىرەسە, ونىڭ ۇستىندە وتىرعان موينى ءيىر قۇزعىن – توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزادى. ال ەلىنە ارا ءتۇسىپ, شەيىت بولعانىن, جەر قوينىنا تاپسىرا الماي, سونى زار قىلعان قاباي جىراۋدىڭ قۇلاعىنا ءبىر شىرىلداعان بالا داۋىسى ەستىلەدى. «و, جاساعان, كىمدىكى الگى داۋىس. ءتىرىلدى مە ارتىمدا قالعان ولىك» دەگەن قاباي الگى بالانى قولىنداعى تاسپىمەن جۇباتىپ تۇرعان ساتتە, «سەن عاناسىڭ, ق ۇلىنىم, سەن عاناسىڭ, مەن دە كوپكە بارماسپىن, سەن قالاسىڭ. ويران بولعان ورداڭنىڭ ورنىنا كەپ, وتاۋ تىگىپ, وتتارىن سەن جاعاسىڭ!» دەپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيدى. ابىزدىڭ قاسىنداعى جەبە شانشىلعان بەسىكتە امان قالعان بالا رايىمبەك ەكەنىن بىردەن تۇسىنەسىڭ. بالا وسە كەلىپ, ابىزبەن تىلدەسكەن تۇسى دا يلليۋستراتسيادا ەرەكشە كورىنىس تاپقان. بالا مەن قاباي جىراۋ اراسىنداعى اڭگىمەگە سالىنعان سۋرەتتەن ۇلتتىق رۋح مەن مۇندالاپ تۇرادى. ءبىر تۇستا رايىمبەك: «باتىرلار جوق بۇل ەلدە, قاتىندار بار بۇل ەلدە, اركىم قارا باسىنىڭ اماندىعىن تىلەۋدە», دەپ سۇراۋلى جۇزبەن قاراعاندا قارت: «جامانداما جۇرتىڭدى, جامانداساڭ, بولماسسىڭ», دەپ اقىل ايتاتىنى بار. بۇل جىراۋ مەن جىگىتتىڭ قاتار كەلە جاتقان ساتىندە بەينەلەنگەن.
پىشاقتىڭ قىرىنداي جيناقتى وقىپ وتىرىپ, ۇيلەسىم تاپقان سۋرەتتەرگە زەيىن سالاسىڭ. زەيىن سالاسىڭ دا بارەكەلدى دەيسىڭ. اۋىزدىقپەن الىسقان ارعىماقتار, قارۋ-جاراقتار, قىران قۇستار, بالا كوتەرگەن انالار, تۋ كوتەرىپ, نايزا ۇستاعان باتىرلار – ءبارى دە جاراسىمدى. وسىعان قاراپ الماستىڭ كىتاپ بەزەندىرۋ جونىندەگى ويىنا يلانباسقا بولمايتىنداي.
بۇكىل سانالى عۇمىرىن سۋرەت ونەرىنە ارناپ كەلە جاتقان الماس بولاتحان ۇلىنىڭ قىل قالامىنان تۋعان دۇنيەلەردىڭ ۇزىن سانى قازىر جۇزگە تاياپ قالسا, كوكەيىندە جۇرگەن دۇنيەلەرى دە از ەمەس. قازىر «ءتاڭىر تاۋ» سەرياسى بويىنشا تابيعات انانىڭ بۇكىل بولمىسىن كورسەتۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ ءجۇر ەكەن. سونىمەن قاتار, پوەزيا, پروزا سالاسىنداعى اتاقتى تۋىندىلاردىڭ جەلىسىندە يلليۋستراتسيا سالۋ ءۇردىسىن دە جالعاستىرىپ, ەرتەڭىمىزگە قاجەت ۇلت ۇلىلارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە زەيىن قويعان. ۇمتىلىسى دا, تالپىنىسى دا ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوسۋ. جاھاندانۋ زامانىندا قازاق ەلىنىڭ بەت-بەينەسىن, بايتاق دالاسىن, الىپ ادامدارىن, كوركەم تابيعاتىن وزگەلەردىڭ كوز الدىنا اكەلىپ, بۇل نەتكەن كەرەمەت ەل ەدى دەگىزۋ.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
