قۇسبەگىلىك قازاقتىڭ برەندى بولا الا ما؟

كاتاردىڭ دوحا قالاسىندا قاڭ­تار­دىڭ 27-ءى مەن 2 اقپان ارالىعىندا حالىقارالىق قۇسبەگىلەر قاۋىم­داس­تىعىنىڭ (IAF) 45-كەڭەسى ءوتتى. قازاق­ستاننان بۇل ۇيىمعا 2010 جىلى «قىران» رەسپۋبليكالىق فەدەراتسياسى مۇشە بولىپ كىرگەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا IAF 57 مەملەكەتتەگى 30 مىڭ قۇسبەگىنىڭ با­سىن قوساتىن 87 قاۋىمداستىقتى بىرىك­تىرىپ وتىر. ەرتەدەن كەلە جاتقان ءارى كونە ونەر سانالاتىن اڭشىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى – قۇس­بەگىلىك. الايدا, ونىڭ تاريحى ءالى تولىق جازىلىپ بولعان جوق. 2005 جىلى قىر­كۇيەك ايىندا ابۋ-دابيدە وتكەن «ساياتشىلىق: بۇكىلالەمدىك مۇرا» سيمپوزيۋمىندا قۇسبەگىلىكتىڭ وتانىن بىرەۋلەر موڭعول دالاسى, ەكىنشىلەرى پارسى ەلى دەدى. ءۇشىنشى بىرەۋلەرى جىرتقىش قۇستاردى قولعا ۇيرەتىپ ونىمەن ساياتشىلىق قۇرۋ تۇران مەن پارسى ەلدەرىندە ءبىر مەزگىلدە دۇنيەگە كەلىپ, قاتار دامىعان دەگەندى العا تارتتى. ماسەلەن, پارسى تىلىندەگى قۇجاتتىق دەرەكتەردە جىرتقىش قۇستاردى العاش رەت زورواستراعا دەيىن ەكى مىڭ جىل بۇرىن پيشداديد (Pishdadid) ديناستياسىنىڭ پاتشاسى تاحموورەت (Tahmooreth) پايدالانعانى ايتىلادى. دەمەك, بۇل قۇسبەگىلىكتىڭ تاريحىن 10 مىڭ جىلعا دەيىن ۇزارتادى. جىرتقىش قۇسپەن اڭشىلىق قۇرۋ تۋرالى العاشقى كىتاپ ءحىى عاسىردا پارسى ەلىندە ناسەرەددين شاحتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جازىلعان كورىنەدى. كەيىن ول اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرىنە اۋدارىلعان. الەمگە اقسۇيەكتىك, بەكزاتتىق ونەر رەتىندە ايگىلى بولعان قۇسبەگىلىك ەۋروپا ەلدەرىنە ورتا عاسىرلاردا عانا تاراعانىن يتاليالىق ماركو پولو, رەسەيلىك نيكولاي كارامزين, پولياك ادولف يانۋشكەۆيچ سياقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ جازبالارىنان اڭعارۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە, 1254-1324 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قۇبىلاي حاننىڭ قول استىندا 15 جىل قىزمەت ەتكەن جيھانگەر ماركو پولونىڭ پيزالىق جازۋشى رۋستيچەللو جارىققا شىعارعان ەستەلىگىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ول قۇبىلاي حاننىڭ ساياتشىلىق ماقساتىندا قولعا ۇيرەتكەن 500 اڭ سۇڭقارى مەن وزگە دە قىران قۇستارى بولعانىن جانە ولاردى باپتايتىن 10 مىڭ قۇسبەگىسى بولعانىن تامسانا جازادى. تاريحتا سونداي-اق, شىڭعىس حاننىڭ 3 مىڭ بۇركىت, 2 مىڭ قارشىعا, 12 مىڭ سۇڭقارى بولعانى, ال قازىرگى قازاق دالاسىندا بيلىك قۇرعان حانداردىڭ اراسىندا جوشىنىڭ 3 مىڭ, ابىلاي 500 بۇركىت پەن 300 قارشىعا مەن سۇڭقار ۇستاعانى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان. وكىنىشكە وراي, رەسەيلىك جانە كەڭەستىك وتارلىق داۋىرلەردە قازاق حالقىنىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىن زەرتتەۋگە عالىمدار تاراپىنان جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءمان بەرىلگەن جوق. بۇل وزگە حالىقتارعا قاراعاندا كوشپەندى ءومىر سالتىنان ۇزاق ۋاقىت بويى قول ۇزبەۋىنە بايلانىستى قازاق دالاسىندا ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە دامىعان اتالمىش ونەر ءتۇرىنىڭ كوپتەگەن قۇندىلىقتارىنىڭ ۇمىت قالۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزدى. قازىر جىرتقىش قۇستاردى ءسان ءۇشىن ۇستايتىندار مەن ونى ساياحاتشىلاردىڭ كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ ارقىلى تابىس كوزىنە اينالدىرۋشىلار سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتىر. وسىعان وراي قىران قۇستاردىڭ زاڭسىز ساۋداسى قىزىپ تۇر. «كوشپەندىلەر مۇراسى» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سەيدومار باتىرجاننىڭ ايتۋىنشا, وسىعان وراي ەلىمىزدەگى كيەلى قۇستارىمىزدىڭ ۇياسىنان بالاپان ءوربىتۋى كۇرت ازايىپ كەتكەن كورىنەدى. وڭاي ولجاعا قۇنىققاندار كيەلى قۇستى اڭدىپ ءجۇرىپ, قاناتى جەتىلمەي جاتىپ بالاپانىن قولدى ەتەدى ەكەن. سوندىقتان ولار قۇسبەگى رۋسلان ابىلدىڭ باستاماسى بويىنشا, بۇركىت مەكەندەيتىن جەرلەردى ارالاپ, كارتاعا ءتۇسىرىپ, قاي جەردە ۇياسى بولسا ونى ورمان ينسپەكتورلارىنا حابارلايدى ەكەن. ماقسات – بۇركىت بالاپاندارىنىڭ كوك اسپانعا كوتەرىلمەي جاتىپ قولدى بولۋىنا توسقاۋىل قويۋ. ماسەلەن, بىلتىر ماۋسىم ايىندا رايىمبەك اۋدانىن ارالاعان كەزدە ولار 15-تەي ۇيانى انىقتاعان. ونىڭ بەسەۋىندە بۇركىتتىڭ بالاپان باسقانى انىقتالعانىمەن, وڭاي ولجا ىزدەگەندەر وندا بىردە-ءبىر بالاپاندى قالدىرماپتى. وعان دەيىن مامىر ايىندا كەربۇلاق اۋدانىنداعى مالايسارى شىڭىنان بۇركىتتىڭ 15 ۇياسىن تاپقانىمەن, جەتەۋىندە قۇس پاتشاسىنىڭ ۇرپاق وربىتكەن بەلگىسى انىقتالعانىمەن, وندا دا بالاپاندار قولدى بولعانى انىقتالعان. «بۇركىت بالاپانىن كەربۇلاقتا مامىردىڭ اياعىندا, ال رايىمبەك اۋدانىندا ماۋسىمنىڭ اياعىندا ۇشىرادى. سوندىقتان بالاپاندار ۇشىپ كەتتى دەۋ­گە ەش نەگىز جوق. سونداي-اق, ءبىز بولعان جەردىڭ بارىندە اۆتوماشينا ىزدەرى بار. بۇل دا ءبىزدىڭ سوزىمىزگە ايعاق بولا الادى. بۇركىت ۇيا باسقان كەزدە ورمان ينس­پەكتورلارى ونى ءۇش-اق مارتە باقىلاي الادى. سول سەبەپتى, كوزدەن تاسا جەردە وڭاي ولجا ىزدەگەندەر ارام ويىن ەش قيىندىقسىز جۇزەگە اسىرادى», دەگەن سەيدومار باتىرجان براكونەرلەردىڭ بۇل ارەكەتىنەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا حاباردار ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك رامىزدە بەينەلەنگەن قۇس پاتشاسىنىڭ قازاقستانداعى سانىن قازىر ەشكىم ايتا المايدى. بۇل تۋرالى ورمانشىلاردا دا, بۇركىتشىلەر قاۋىمداستىعىندا دا ناقتى مالىمەت جوق. جالپى, 4 جاستان باستاپ ۇيا باسا باس­تايتىن بۇركىتتەر جۇپتاسقاننان كەيىن اققۋلار سياقتى تىرشىلىگىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىرگە جۇرەدى ەكەن. حالقىمىز ونىڭ ەركەگىن ءشاۋلى, ۇرعاشىسىن ۇيابا­سار دەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءار جۇپتىڭ ۇنەمى الماستىرىپ وتىرا­تىن 2-3 ۇياسى بولاتىن كورىنەدى. ولار قىستىڭ قاقاعان قاڭتارىندا شاعى­لىسىپ, ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا ۇياباسار نەگىزىنەن 1-2 جۇمىرتقا سالادى. ونى ءشاۋلى مەن ۇياباسار 40-45 كۇن بويى كەزەك­تەسىپ باسىپ, شايقايدى. بالاپان جۇمىرت­قانى جارىپ شىققاندا ءبىر اپتاداي قۇسىقپەن قورەكتەندىرىپ, ودان كەيىن ەتپەن تاماقتاندىرادى. ولار 65-75 كۇننەن سوڭ ۇشۋعا ارەكەتتەنە باستايدى. سان عاسىرلار بويى حات-حابار الما­سۋداعى ەڭ ۇشقىر كومەكشى سانالعان كوگەر­شىندەردىڭ جولىن كەسىپ, قۇپياسىن اشكەرەلەۋ ءۇشىن وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە كەيبىر ەۋروپالىق مەملەكەتتەر جىرتقىش قۇستاردى ارنايى ءوسىرىپ, ءوز ماقساتتارىنا پايدالانعان ەكەن. الايدا, تەحنيكا جەتىستىكتەرىنە بايلانىستى حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ولاردىڭ دا قىزمەتى اياقتالدى. دەگەنمەن, ونى جويىلۋدان ساقتاپ قالۋعا اراشا تۇسۋشىلەر دە تابىلدى. سونىڭ ءبىرى – قۇسبەگىلەردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا زيمبابۆەلىك ادريان لومبارد جەتەكشىلىك جاسايتىن بۇل ۇيىمنىڭ باسقارۋ توبىندا ءبىر جەرلەسىمىز بار. ول قاۋىمداستىقتىڭ ازيا, افريكا جانە مۇحيتتار ايماعى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى – تارازدىق باقىت قارناقباەۆ. جالپى, قۇسبەگىلىكتى قازىر ءبىر ۇلتقا, نە ەلگە عانا تەلۋ مۇمكىن ەمەس. ونى قۇسبەگىلەردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنان دا اڭعارۋعا بولادى. وندا – اۆستريا, اقش, ارگەنتينا, ءباا, بەلگيا, ۆەنگريا, گەرمانيا, يرلانديا, يتاليا, يسپانيا, جاپونيا, كانادا, كاتار, قازاقستان, ليتۆا, ماروككو, مەكسيكا, ناميبيا, نيدەرلاندى, وار, پەرۋ, پولشا, پورتۋگاليا, سەربيا, سلوۆاكيا, سلوۆەنيا, حورۆاتيا, چەحيا, فرانتسيا, شۆەيتساريا مەن ۇلىبريتانيادان بولەك, قاۋىمداستىرىلعان مۇشە, مۇشە-كوررەسپوندەنت, تىرەك ەلەمەنتى, باقىلاۋشى مارتەبەسىن يەلەنگەن وزگە دە ەلدەر بار. بىراق, وسىعان قاراماستان, ونى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءبىر برەندىنە اينالدىرۋعا قازاقتىڭ مۇمكىندىگى مەن الەۋەتى جەتەدى. ويتكەنى, باسقا ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى قازىر جىرتقىش قۇستاردىڭ ىشىنەن ساياتشىلىققا نەگىزىنەن سۇڭقار مەن قارشىعانى عانا باۋليدى. ال قازاق پەن قىرعىز حالىقتارىندا بۇركىتشىلىك تە وتە كەڭ تاراعان ساياتشىلىق ءتۇرى سانالادى. قازاق قۇسبەگىلەرى اراسىندا بۇركىت, سۇڭقار, قارشىعادان بولەك, بۇرىن, يتەلگى, لاشىن, تۇيعىن, تۇرىمتايدى دا باۋلىعاندار بولعان. وكىنىشكە وراي, كەڭەستىك داۋىردەگى وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سالدارىنان قۇسبەگىلىكتىڭ اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى مەكتەبى ءۇزىلدى. تاعدىر تالقىسىمەن التاي اسىپ موڭعوليا مەن قىتايعا قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇركىت, قارشىعا, سۇڭقار باپتاۋشىلار سانى قايتا وسۋدە. بىرتە-بىرتە ەندى وزگە قىران قۇستارىن قولعا ۇيرەتۋدى جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بار. قازىر وعان ءوزىمىز قىزىعۋشىلىق تۋدىرا الماي وتىرمىز. ەگەر بۇركىتشىلەر سياقتى ولاردى دا ىنتالاندىراتىن ەل چەمپيوناتتارى مەن فەستيۆالدەر ۇيىمداستىرىلاتىن بولسا, بۇل جۇمىستى تا ءبىر جۇيەگە تۇسىرۋگە بولادى. بۇعان سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ ىستەرى اگەنتتىگى, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعى, «بۇركىتشى» فەدەراتسيا­سى, رەسپۋبليكالىق «قىران» فەدەراتسياسى قوعامدىق قورى ۇيىتقى بولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, قۇسبەگىلىك تەك بۇركىتشىلىكپەن شەكتەلمەيتىنىنە قۇزىرلى ورگانداردىڭ كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە اقپارات, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت سياقتى. ءتىپتى, اكادەميالىق ەڭبەكتەر جازىپ, قازاق جەرىندەگى سان-سالالى قۇسبەگىلىكتى زەرتتەۋ ءۇشىن ارنايى ينستيتۋت اشسا دا ارتىق ەتپەيدى. ويتكەنى, ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستار اسا جوعارى جىلدامدىقپەن ءجۇرىپ جاتقان جاھاندانۋ ۇدەرىسى كەزىندە ءار ەل ءوزىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان ماتەريالدىق جانە رۋحاني بايلىعىن الەمگە پاش ەتۋگە ۇمتىلۋدا. سول ارقىلى ءوزىن وزگەلەرگە تانىتىپ, الەمدىك مادەنيەتتەگى ورنىن بارىنشا ايشىقتاۋعا تىرىسۋدا. بۇگىن ىستەلەتىن جۇمىستى ەرتەڭگە ىسىرىپ جۇرە بەرەتىن بولساق, «قاپ» دەپ سان سوعىپ قالۋىمىز كۇمانسىز. ويتكەنى, سلوۆەنيا سياقتى ەلدەر قۇسبەگىلىك تۋرالى ءپاندى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ قويعان كورىنەدى. سونداي-اق, cۇڭقار بەينەلەنگەن تۋ كوتەرىپ, كۇللى ەۋروپانى تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىنىڭ استىندا قالدىرعان ەدىل پاتشانىڭ شەتەلدىكتەر تامسانا جازىپ كەتكەن قىل قۇيرىقتىلارىنىڭ اسىل تۇقىمدارىنان ايىرىلىپ قالعانىمىز بىزگە ساباق بولۋى ءتيىس. ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن مەرزىمدى باسىلىمداردا, ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتاردا قۇسبەگىلىك ونەردىڭ تاريحى 3 مىڭ جىلمەن شەكتەلىپ ءجۇر. ولاردىڭ كەلتىرىپ جۇرگەن دايەكتەرى تۇگەلدەي كەڭەستىك داۋىردەن قالعان ەسكى ادەبيەتتەردەن الىنعان. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ وتكەن عاسىردا ايتقان «قۇبەگىلىك – ۇلى مادەنيەتىمىزدىڭ زەرتتەلمەي تۇرعان ۇلى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى», دەگەن ءسوزى ءالى ءوز ماعىناسىن جويعان جوق. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاق تىلىندە تىكەلەي بۇركىتكە قاتىستى عانا 1,5 مىڭداي ۇعىم بار. الماتىداعى عىلىم ورداسىنا قاراستى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى سياقتى عىلىمي مەكەمەلەر مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بول­عاندىقتان بۇل باعىتتا ءونىمدى جۇمىس اتقارا الماي كەلە جاتىر. 2 مىڭ جىل بۇرىن تاڭبالى تاسقا قاشالعان سايات­شىلىق ونەرى كورىنىستەرى مەن ەل اۋزىندا ساقتالعان قۇسبەگىلىك تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر, نانىم-cەنىمدەر جانە «ءبۇر­كىت» ءبيى سياقتى تۋىندىلار جان-جاقتى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ, عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاما جاساۋ ءىسى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتۋدە. ەرلىك ەرجان ۇلى, جۋرناليست. الماتى.