جەڭىس – 65

مايدانگەر كۇندەلىگى ساعىنىشتان ابدەن سارعايعان, ۇمىتكە قۇنداق­تالىپ, وت پەن وقتىڭ اراسىنداعى ريۋكزاكتا ءجۇرىپ قاجالعان ەسكى كۇندەلىكتى ءبىزدىڭ رەداكتسياعا سەرىك دەگەن ازامات الىپ كەلدى. ول ونىڭ اكەسى جۇنىسبەك جارىلعاپوۆ دەگەن مايدانگەردىكى ەكەن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ىدىراپ كەتكەنىن ۇمىتىپ, تمد ەلدەرى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ۇلى جەڭىستى تويلايىن دەپ جاتقاندا, اكەنىڭ جىرىم-جىرىم قاعازدارداعى جىرتىق تاعدىرى ۇلىن جاتقىزباعان بولۋ كەرەك. مىنە, ءوستىپ مايدان دالاسىنىڭ شەجىرەسى ءالى تۇگەندەلىپ جاتىر. سول سوعىستا ومىرلەرىن وتان ءۇشىن تارك ەتكەن تاعدىرلاردىڭ ءبارى – قاھارمان, الاپات جىلداردا تىلدا تيتىقتاپ, توق بولىپ كورمەگەن, ەكى كوزدەرى جاۋدىرەپ اكەسىن, جارىن, باۋىرىن كۇتكەندەردىڭ بارشاسىن باتىر دەپ بىلەر ەدىك. ءىز-ءتۇسسىز كەت­كەن­دەر بولسا, ءالى دە ىزدەستىرىلىپ جاتقانى باسپاسوزدەن بەلگىلى. رەداكتسياعا ارنايى كەلگەن سەرىك ءجۇنىس­بەك ۇلىنىڭ داتكە قۋات قىلاتىنى, 1943 جىلى سوعىسقا اتتانعان اكەسى ءجۇنىس­بەك جارىلعاپوۆ 1949 جىلدىڭ مامىرىندا ەلگە امان ورالعان. ونىڭ باۋىرى – ءبايجۇنىس 1941 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, سودان حابار-وشارسىز كەتكەن. وسىدان 15 جىل بۇرىن, شىلدەدە ءومىر­دەن وتكەن مايدانگەردىڭ كۇندەلىگى نە دەيدى؟ “1943 جىلى ءبىز نەبارى 18 جاستا ەدىك. نارىن­قولدان سارەتباەۆ نۇراقىن, جۇما­عۇلوۆ سۇلەيمەن, جاپباسوۆ ءجۇمادىل, بولەك­باەۆ نۇسىپبەك, بوقباساروۆ راقىمبەردى جانە باسقا جىگىتتەر بولىپ اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ات-اربا­مەن, جاياۋ- جالپىلى سەگىز كۇندە الماتىعا جەت­تىك. الماتىدا اسكەري كيىم كيىپ, 1943 جىلى 23 مامىر كۇنى جۇك پوەزىنا ءمىنىپ, باتىسقا قاراي تارتتىق دا وتىردىق. سونىمەن 26 كۇن جول ءجۇرىپ ۋكراينا جەرى, كيەۆ قالاسىنىڭ توڭىرەگى بولۋ كەرەك ءبىر ورماننىڭ ىشىنە كەلىپ بىراق توقتادىق. سول جەردە جاڭادان قۇرالىپ جاتقان 210-تانك ءبولىمىنىڭ ديۆيزياسىنا اۆتوماتشى-دەسانت بولىپ تىزىمدەلدىم. سول جەردە اسكەري جاتتىعۋلاردى ۇيرەنىپ, بىرنەشە ايلار تۇرىپ قالدىق. 1944 جىلى ناۋرىزدا 2-ۋكراينا مايدانىندا العاشقى سوعىسقا كىرىستىك. وسى جىلى ءساۋىر ايىنىڭ 28-ءى كۇنى وڭ اياعىمنان جارالا­نىپ, تيۋمەندە گوسپي­تال­دا جاتتىم. سودان تامىز ايىنىڭ باسىندا گوس­پي­­تال­دان ايىعىپ شىعىپ, قايتادان 20-30-شى شاما­سىندا پولشا ارقىلى نەمىس جەرىنە كەلىپ, ۆايمەر دەگەن سەلودا, 25-تانك بريگاداسىنداعى 7-تانك كور­پۋسى­نىڭ 3-باتالونىنا تاعى دا دەسانت بولىپ ورنا­لاستىق. سول ارادا كورپۋس­تى تولىقتىرىپ 4-5 اي شاما­سىندا جاتتىعۋلار ۇيرەنىپ, 1945 جىلى اقپان ايىندا بەرلين تۇبىندە سوعىسقا قايتا كىردىك. سوعىس بۇرىنعىداي ەمەس. جاۋىزداردىڭ ۇرەيى ۇشىپ قالعان كەز ەكەن. “ۋرا, زا رودينۋ, زا ستالينا!” دەپ جۇرگەندە ءساۋىر ايىنىڭ 13-ءى كۇنى سول يىعىمنان جارالانىپ, ۋكراي­نا جەرىندە, لۆوۆ قالاسىندا گوسپيتالدا جات­تىم. وسىندا جاقسىلىق كۇن تۋدى. 1945 جىلى 7 مامىردا ەرتەڭگى ساعات 10-داعى سوڭعى حاباردا: “نەمىس باسقىنشىلارى جەڭىلدى, ءبىز جەڭدىك!” دەگەن سوزدەردى ەستىگەندە سول جاتقان گوسپيتالدا ۋرالاعان ايقاي, كۇلگەن, جىلاعان, قۋانىشتى داۋىستار ءدال بۇگىنگىدەي ءالى ەسىمدە”, – دەپ سىر شەرتەدى جاۋىنگەر كۇندەلىگىنىڭ العاشقى بەتتەرى. *** “سونىمەن, سوعىستى بىتىردىك, بەيبىتشىلىك كۇن تۋدى. 26 مامىر كۇنى گوسپيتالدان ايىعىپ شىققان­نان كەيىن, مەن باتىس ۋكرايناداعى كارپات تاۋىنىڭ بوكتەرىندە پولشا مەن كەڭەس وداعى شەكاراسىن­داعى 218-شەكاراشىلار پولكىنىڭ 6-شەكارا وتريادىنا جىبەرىلدىم. سونداعى دروگوۆيچە­سكي وبلىسى دوبروموبيل قالاسى ىرگەسىندەگى ترۋشەنو­ۆيچ پوسەلكەسىنە ورنالاسقان 1-پوگران زاستاۆادا شەكاراشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. سول كارپات تاۋىندا شەكاراشى بولىپ جۇرگەندەگى قىزمەتتەن باندەروۆشىلاردىڭ (ۋكراينانى كسرو-عا قوسپاۋ ءۇشىن كۇرەسكەن ادامدار) كورسەتكەن ارەكەتتەرىنەن دە ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتا قويعان جوقپىن”, دەيدى كۇندەلىك بەتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك. سوعان قاراعاندا جۇنىسبەك جارىلعاپ ۇلى بۇل جازبالاردى كەيىنىرەك, ەستەلىك ءۇشىن جازعانى اڭعارىلادى. “...1948 جىلى قىركۇيەك ايىندا وسى سەلوداعى قۇپيا جاعدايدى ايتىپ تۇراتىن ەكى جاس بالا بار ەكەن. سول بالالار ءبىر كۇنى: “3-4 باندەروۆشىلار سەلوداعى ءبىر ۇيگە كىرىپ كەتتى, تەز جەتىڭدەر”, دەپ زاستاۆاعا حابار بەردى. 15 جاۋىنگەردى بىردەن سوندا جىبەردى. باسشىمىز زاستاۆا باستىعىنىڭ ورىنباسارى لەيتەنانت لوسەۆ الگى ۇيگە جەتكەن سوڭ, 10 جاۋىنگەردى قورشاۋعا قويىپ, كوماندير جانە 5 جاۋىنگەرمەن ۇيگە كىردىك. 3 بولمەلى ءۇي ەكەن. كىرىپ كەلسەك, جاسى 25-30 شاماسىنداعى ۋكرايننىڭ ادەمى جاس كەلىنشەگى ۇستەل ۇستىنە كوپ ەتىپ تۇشپارا دايىنداپ جاتىر. ۇيدە باسقا ءتىرى جان جوق. لەيتەنانت: “بۇل تۇشپارانى كىمگە دايىنداپ جاتىرسىڭ؟” دەپ سۇرادى. ول: “ەرتەڭ ءبىزدىڭ روجدەستۆو مەرەكەمىز, سوعان تۋىستار كەلەدى”, دەدى. وفيتسەر بىزگە بولمەلەردى تىنتۋگە بۇيرىق بەردى. ءبىز جاپپاي ءۇي تىنتۋگە كىرىستىك. ۇيدە ەشكىم جوق, ەشتەڭە تاپپادىق. قايتا اينالىپ, اس ۇيگە كەلسەك بۇرىشتا ۇلكەن ءبىر بوشكەدە تۇزدالعان كاپۋستا تۇر ەكەن. الگىنى اۋدارىپ قاراساق, استىندا كادىمگى جەرتولەنىڭ اۋزىنداي ۇرا كورىندى, ۇڭىلسەك, ىشىندە باسپالداق تۇر. وفيتسەر كەلىپ قاراپ, مىنانىڭ ىشىندە ادام بار دەپ شەشىپ, الگى ۇيدەگى ايەلدى ەرتىپ كەلىپ, تەرگەپ ەدى, ول ەشتەڭە ايتپادى. سول ارادا ايەلدى شەشىندىرىپ, ءبىزدىڭ ءبىر سولداتتىڭ سىرتقى كيىمىن كيدىرىپ, بەلىنە بەلدىك بۋىپ, قولىنا مىلتىقتىڭ زاتۆورىن بەرىپ, كادىمگى ءبىزدىڭ سولدات سياقتى ەتىپ, داۋسىن شىعارماۋعا بۇيرىق بەرىپ, جەرتولەگە ءتۇسىردى. الگى ايەل جالتاقتاپ, جان-جاعىنا قاراپ, باسپالداق­پەن 3-4 باسىپ, تومەن تۇسكەنى سول ەدى, جەر استىنان تارس ەتكەن مىلتىق داۋسى ەستىلدى دە ايەل قۇلاپ ءتۇستى. سول ارادا وفيتسەرىمىز 3 گراناتتى الگى تەسىكتەن ىشىنە لاقتىر­دى, ول جارىلىپ بىتكەن سوڭ, سول جەردە تۇرعان 5 سولدات­قا جاڭاعى جەرتولەگە تۇسۋگە بۇيرىق بەردى. ءبىز ىرشىپ-ىر­شىپ ىشىنە تۇسسەك, الگى جەردە التى باندەروۆ­شى ەس­تەرى اۋىپ, تالىپ جاتىر ەكەن, سۋىرىپ دالاعا شىعاردىق. جەرتولەدە وق-ءدارى مىلتىق, اۆتومات كوپ ەكەن. ءبارى دە بىزدىكى, جەرتولەدەن شىققان سوڭ ءبارى دە ەسىن جيدى, ايداپ زاستاۆاعا كەلدىك. سويتسەك, بۇلار وتە ءىرى باندەروۆ­شىلار ەكەن. سول جولى بىزگە العىس جاريا­لاپ, 1948 جىلى جەل­توق­سان ايىندا تۋعان ەلگە 40 كۇنگە دەمالىپ قايتۋعا رۇقسات بەردى. سونىمەن 1949 جىلى مامىر ايىندا اسكەري مىندەتتى اتقارىپ, تۋعان جەرگە قايتا كەلىپ, بەيبىتشىلىك زاماندا وتباسىن قۇرىپ, ءومىر كەشتىك”. *** مىنە, بۇل جولدار ءبىر عانا مايدانگەردىڭ جازبا­لارى­نان تابىلىپ وتىر. ال, سول نارىنقولداعى بايىرعى ەلدەن 400-دەن استام ادام سوعىسقا كەتكەن. ورالعانىنان, ورالماعانى قانشاما؟! بۇگىنگى كۇندەرى سول بوزداقتاردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى جينالىپ, مايداندا شەيىت بولعانداردى ەسكە الىپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن مونۋمەنت اشۋدىڭ قامىمەن جۇرگەن جايى بار. الماتى. سۋرەتتە: وڭ جاقتا مايدانگەر جۇنىسبەك جارىلعاپوۆ. 1947 جىل. جەڭىس پارادىنا قاتىسقان تالقا اعانىڭ ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن قانشا جازساق تا تاۋسىل­مايتىن تاقىرىپ سياقتى بوپ كورىنە­دى بىزگە. ويتكەنى, بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن اعا بۋىننىڭ ءومىر جولى وزىندىك ورنەگىمەن بەدەرلەنىپ, تۇتاس ءبىر تاريحقا اينالعالى قاشان. تاريحتان تەبەرىك الىپ ۇيرەنگەن كەيىن­گى تول­قىن اعالار جۇرگەن جول­دان الدەنەنى ىزدەيتىندەي. ول ۇرپاق­قا — ۇران, ەرلىككە — مۇرا بولىپ قالعان ىزگى ءداستۇر شىعار دەپ ويلايمىز. 1945 جىلدىڭ 9 مامىرى. گەر­مان باسقىنشىلارىن ءوز اپانىندا وت-جالىنعا وراعان داڭقتى قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قۋانى­شىندا شەك جوق. بوركىن اسپانعا اتىپ, “ۋرالاعان” زور داۋىستىڭ ەكپىنى فاشيزمنەن ازات بولعان بار­لىق قالالار مەن سەلولاردى, قالىڭ ورمان مەن تاۋ-تاستاردى ءدۇر سىلكىندىردى. “جەڭىس” دەگەن جالعىز ءسوز ءبىرى — اكەسىن, ءبىرى — ۇلىن, ءبىرى — جارىن زارىعا كۇتكەن اۋىلداعى اتا مەن انانىڭ, كەلىن مەن بالانىڭ سارىتاپ بولعان ساعىنىشىن سامال بوپ ۇرلەدى. بىراق, سوعىستىڭ سولدات­تارى ەلگە اسىعار ەمەس. ويتكەنى, قىزىل ارميانىڭ جەڭىمپاز جاۋىن­گەرلەرىن ماسكەۋدەگى جەڭىس پارادى كۇتىپ تۇر ەدى... قىزىل الاڭ. ماۋسىم ايى. القىزىل گۇلدەر الاۋىنا شومىلعان سولداتتار لەك-لەگىمەن اياقتارىن نىق باسىپ, ۇكىمەت باسشىلارى تۇرعان مىنبەر الدىنان ساپ تۇزەپ ءوتىپ جاتىر. سولاردىڭ اراسىندا پيلوتكاسىن شەكەسىنە ءسال ىسىرا كيگەن, كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولى قازاق سولداتى تالقا ايمەنوۆ تە بار ەدى. سوعىستىڭ 1323 كۇنىن ال­دىڭعى شەپتە وتكىزگەن, تالاي قاندى قىرعىننىڭ كۋاسى بولعان ازامات ءدال سول ساتتە كەيىن ءوزى تۋرالى تالاي ەستەلىكتەر ايتىلىپ, تالاي شەجىرە جازىلارىن ويلاعان جوق. جەڭىس پارادىندا كەلە جاتىپ, وتان ءۇشىن اپات بولعان مايدانداس دوس­تارى ەسكە تۇسكەندە كوزىنەن ىستىق جاس ىر­شىپ ءتۇستى. كەۋدەسىن كەك قىسىپ, جۇرەگىنەن جالىن اتقىلاي­دى. ء“تىرى بولعاندا ولار دا قاسىمدا كەلە جاتار ەدى-اۋ”, – دەپ جان-جاعى­نان جارالى جولداستارىن ىزدەگەندەي بولادى. قايدان؟ سارت-سۇرت ءجۇرىس. جالىندى سوزدەر, ۋرال­عان داۋىس. الدەن ۋاقىتتا ءوزىن قۇشاق­تاعان, بەتىن سۇيگەن الدەبىرەۋ­لەردىڭ, الدە­بىرەۋلەر ەمەس-اۋ, قۋانىشتان كوز-جاسىنا ەرىك بەرگەن ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ قۇشاعىندا كەتىپ بارا جاتقانىن سەزدى. “بوتەنسىڭ” دەمەي باۋىرىنا باسقان حالىقتىڭ ىقىلاس-پەيىلىنە جۇرەگى ەلجىرەگەن قازاقتىڭ قارا بالاسى ەندى ەلگە جەتۋگە اسىقتى. قىزىل الاڭداعى ۇلى جەڭىس پارادىنا قاتىسقاننان كەيىن تالقا اعامىز 1946 جىلى جازدا امان-ەسەن ەلگە ورالىپ, ءۇيدىڭ تۇز-ءدامىن تاتادى. سوعىس سالعان جارانى ەمدەۋشىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەيبىت ەڭبەكتىڭ تىنىس-ءتىر­شى­لىگىنە قىزۋ ارالاسادى. تۋىپ-وسكەن جەرى – ءشاۋىل­دىر اۋداندىق سۋ شارۋاشى­لىعىن باسقارا ءجۇرىپ, سول وڭىردەگى سۋارمالى ەگىستىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا مول ۇلەسىن قوسادى. ارىس, اقسۋ, بادام سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ باس­قار­ماسىندا, وبلىستىق سۋ شارۋا­­شى­لىعىنىڭ باستىعى قىز­مەت­تەرىن اتقارا ءجۇرىپ, كۇش-قاي­راتىن قايت­كەندە دە ەل ءوڭىرىن وركەندەتۋگە جۇمسايدى. بۇل سالادا تاكەڭنىڭ ءىزى وبلىستىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا سايراپ جاتىر دەۋگە ابدەن بولادى. ارىس, تۇركىستان, كوك­ماردان, ءشاۋىلدىر, عازالكەنت كانال­دارىمەن قوسا ەلدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى ەرتىس – قاراعان­دى, ۇلكەن الماتى كانالدارى­نىڭ قۇرىلى­سىن ءوز قولىمەن سالدى. سونداي-اق, اقدالا, كەلەس, شىلىك, قوعالى, قىزىل­قۇم ال­قاپ­تارىن سۋلاندىرۋدا ونىڭ ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى اسا زور بولدى. ال­ماتىداعى وداقتىق “گلاۆريس­سوۆ­حوز­ستروي” مەكەمەسى باس­تى­عىنىڭ ءبىرىن­شى ورىن­­باسارى بو­لىپ قىز­مەت ىستەپ جۇرگەن­دە ديماش اح­مەت­­ ۇلى قو­ناەۆ­پەن بىرنەشە رەت بەتپە-بەت كەزدەسىپ, ءاڭ­گى­­مە­لەسۋ, پىكىر الىسۋ قۇر­­مەتىنە يە بولعان تالقا اعانىڭ دارا تۇلعا تۋرالى ەستەلىگىن تىڭ­داساڭىز ءبىر كىتاپقا جۇك بو­لارلىق عيبرات الا­سىز. ۇزاق جىلدار بويى باسشى­لىق سالادا قىزمەت ەتىپ, حالىق يگىلىگىنە جارايتىن ءىس-شارالاردا وشپەس­تەي ەتىپ قول تاڭباسىن قالدىرعان ول ەكى رەت ەڭبەك قى­زىل تۋ, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەن­دەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپات­تالادى. “قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن گيدرو­تەحنيك” اتاعىن الدى. ءتىرى كەزىن­دە وتىرار, ارىس, شاردارا, ماقتاارال اۋداندارىنىڭ, تۇركى­ستان قالاسىنىڭ “قۇرمەتتى ازاماتى” اتاندى. بۇگىندە, بۇ­رىنع­ى كوكماردان كانالى وسى تالقا ايمەنوۆتىڭ ەسىمىن ەنشى­لە­گەن. ال, شىمكەنتتەگى ءوزى تۇر­عان كوشەگە دە ونىڭ اتى بەرىلدى. ءيا, كەشەگى قانقۇيلى سوعىستا دا, جايماشۋاق بەيبىت ومىردە دە العى ساپتا كورىنگەن تاكەڭ جاي­لى ايتىلار جىر, شەرتىلەر سىر كوپ-اق. اعامىز ءتىرى بولعاندا بيىل 88 جاسقا تولادى ەكەن. كەۋ­دە­سىن وردەن-مەدالعا تولتى­رىپ ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدى­عىنا ارنالعان شەرۋدە سالتانات قۇرىپ جۇرەر ەدى. بىراق ءاربىر پەندەگە ولشەنىپ بەرىلگەن عۇمىر بار. سول عۇمىردى ۇلكەن ءارىپ­تەر­مەن ءول­مەس­تەي ەتىپ جازىپ كەتكەن ماي­دان­گەر تالقا ءاي­مەنوۆ­تىڭ ەسىمى جەڭىس پارادىن­دا جۇلدىز­داي جانىپ تۇراتىنى انىق. نۇرلان كەنجەعۇلوۆ, جۋرناليست. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ەرلىككە تاعزىم وسكەمەندە شىعىس قازاقستان وبلىستىق اكىم­دىگى مەن س.امان­جولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاق­ستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن “قازاقستان ۇلى وتان سوعىسىندا: تاريحى, زەرتتەۋ ءادىسناماسى جانە زاماناۋي كوز­قاراس” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبە­لىك كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمى­سىنا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ عالىمدارى, مۇراعاتتار مەن مۇراجايلاردىڭ قىزمەتكەر­لەرى, قالا, وبلىس ارداگەرلەر ۇيىم­­دارىنىڭ وكىلدەرى, ۇستازدار قاۋىمى قاتىستى. كونفەرەنتسيادا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ 1418 كۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىستىڭ كەلتىرگەن زيانى جايلى ايتا كەلىپ, مايدان شەبىنە قاتىسقان كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ سانى 34 ميلليون 476 مىڭ 700 ادام بول­عانىن, ولاردىڭ 26,6 ميل­ليونى قۇربان بولعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءيا, قان مايداندا كەڭەس اسكەرلەرى ەر­لىكتىڭ ۇلگىسىن تانىتتى, فاشيستەردىڭ ارام ويلارىن جۇزەگە اسىرمادى, دەمەك, ەرلىك پەن ورلىك جايلى كەيىنگى تولقىنعا كەڭىرەك ايتىپ, ولاردىڭ باتىرلى­عىن ونەگە ەتىپ وتىرۋىمىز قاجەت دەدى, ءوڭىر باسشىسى. بۇدان كەيىن پارلامەنت ءما­جى­لىسىنىڭ دەپۋ­تاتى س.فەرحو ءسوز الىپ, قازاقستاندىق­تاردىڭ ۇلى جەڭىستى جاقىن­داتۋعا قوس­قان ەرەكشە ۇلەسى جايلى ايتىپ بەردى. جاساعان ەرلىكتەرى ءۇشىن 500 جەر­لەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ال 100-دەن استامى “داڭق” وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتاندى. قازاقتىڭ ەكى بىردەي قىزى – ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك ءما­مەتوۆانىڭ ەسىمدەرى اڭىزعا اينال­دى. قازىر ەكى بىردەي كەڭەس وداعى­نىڭ باتىر قىزدارىنا سانكت-پەتەربۋرگ, باسقا قالالاردا ەسكەرت­كىشتەر ورناتىلىپ, ولاردىڭ ەسىم­­دەرى­مەن مەكتەپتەر مەن كوشە­لەر اتا­لا­دى. نۇركەن ءابدىروۆ, تالعات بيگەلدينوۆ, باۋىرجان مومىش­ ۇلى, تولەگەن توقتاروۆ, ىزعۇتتى اي­تىقوۆ, باسقا دا باتىرلار ەسىمدەرى ماڭگى ەسى­مىزدە, دەدى حالىق قالاۋلى­سى. بۇدان سوڭ پارلامەنت دەپۋتاتى ۇكى­مەت تاراپىنان ارداگەرلەرگە جاسا­لىپ وتىرعان قامقورلىق جايلى ايتتى. رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر قالاسىنان كەلگەن رعا ءسىبىر بولىمشەسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۆلادي­مير لاميننىڭ ءسوزى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ول كەلتىرگەن دەرەكتەر جينالعانداردى ەلەڭ ەتكىزدى. “جەڭىس وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. بىزدەن قۇربان بولعان جاۋىن­گەرلەردىڭ سانى 12 ميلليون ادامعا تاياۋ, ال قازا تاپقانداردىڭ 13,7 ميلليونى بەيبىت تۇرعىندار بولا­تىن. كوپ ايتىلا بەرمەيتىن مىنا ءبىر دەرەكتەرگە نازار اۋدارالىقشى. سەبەبى, ءالى كۇنگە ولگەندەردىڭ ەسە­بىن تولىق الا الماي جاتىرمىز. ءبىر عانا مىسال. دنەپر وزەنىنىڭ وڭ جاعا­لاۋىندا تاس قامال بولىپ بەكىن­گەن جاۋدىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت كەتكەنىن بىلەسىزدەر. مىنە, سول شابۋىلدا كۇن سايىن ءبىزدىڭ 27 مىڭ 300 سارباز قۇربان بولىپ وتىرعان. ال 1943 جىلدان باستاپ فاشيستەر كوپ قىرىلا باستادى. 1922 جىلى تۋعان ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ 3 پايىزى عانا سوعىستان امان-ەسەن ورالعان. مىنە, سوعىس زاردابى وسىنداي قايعى-قاسىرەت اكەلدى”,– دەدى ۆ.لامين. س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ رەكتورى, پرو­فەسسور, حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ­گە باستاما كوتەرگەن بەيبىت مام­راەۆتىڭ بايانداماسى دا كوپشى­لىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. “جەڭىسكە جەتۋ جولىندا ميلليونداعان ادام ءوز ءومىرىن قيدى. بۇگىنگى كونفەرەن­تسيانى وتكىزۋ­دەگى ماقسات –سوعىس جىلدارىن­داعى قازاق­­ستان تاريحىن زەرتتەۋ, مۇراعات جانە مۇرا­­جاي قورىن قاراپ, قاراس­تىرىلعان ماسە­لە­لەردىڭ زاما­ناۋي تاريحتانۋدا ءتيىستى دارە­جەدە ايتىل­ماعان جاڭا كوزدەرىن عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزۋ, جاڭا زەرتتەۋ ادىستەرىن قول­عا الۋ  ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, رەسەيلىك عالىم­دار­عا كەلىپ قاتىس­قان­دارى, وي ءبولىس­كەن­دەرى ءۇشىن العىسىمىزدى ايتامىز”, دەدى بەيبىت بايماعامبەت ۇلى. كونفەرەنتسيا اياسىندا جەڭىس مەموريا­لىنا گۇل شوقتارىن قويۋ, شقمۋ ازىرلەگەن “سەمەينايا رەليك­ۆيا” كورمەسى, جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان كورمە ۇيىمداستى­رىلدى. جيىن الدىندا دەرەكتى فيلم كور­سەتىلدى. سول كۇنى پلەنارلىق وتىرىس­تان كەيىن سەكتسيالىق وتىرىس بولىپ, كەشكە دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى. وڭداسىن ەلۋباي. وسكەمەن. ەرلىگى دە, ەڭبەگى دە ەلەۋلى بۇگىنگى ۇرپاق – 1941-1945 جىلدارى بولعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاسىرەتىن باستان كەشكەن, اۋىرتپاشىلىعىن قارا نارداي كوتەرە بىلگەن اسىل تەكتى جانداردىڭ بالالارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى. سوعىستىڭ اجال سەپكەن قۇيىندى داۋىلى قازاقتىڭ ءاربىر دەرلىك شاڭىراعىن شايقالتىپ ءوتتى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكامىزدىڭ ءاربىر ازاماتى جاۋعا قارسى تىزە قوسا وتىرىپ جانقيارلىقپەن شايقاستى. جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ, قارشا بوراعان وقتىڭ استىندا, كەسكىلەسكەن ۇرىستاردا ەرلىك كورسەتكەن بوزداقتارىمىزدىڭ قانشاماسى ماڭگىگە سوعىس الاڭدارىندا قالدى. امان كەلگەن مايدانگەرلەردىڭ ءوزى مۇگەدەك بولدى. ەلىمىزدە سوعىس قاھارماندارىنا تاعزىم ەتۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. اكەلەرى مەن اتالارى سوعىسقا قاتىسقان اۋلەتتەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى دا وسى قالىپتان اينىماي كەلەدى. پاۆلودار وبلى­سىندا حالىققا جاساعان قالتقىسىز قىزمەتىمەن ەلگە تانىلعان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ۋاقاپ سىزدىقوۆ 1992 جىلى دۇنيەدەن وزعان ەدى. تاۋەل­سىز ەلىمىزدە وركەن جايعان ۇرپاعى ۇلى جەڭىس كۇنى جانە ونىڭ قايتىس بولعان كۇنى ۋاقاپ بەك ۇلى­نىڭ بەيىتىنە بارىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ وتىرادى. ۋاقاپ سىزدىقوۆ پاۆلودار وبلىسى, لەبياجى اۋدانىنا قاراستى تىلەكتەس اۋىلىندا تۋعان. جاستىق شاعى اشتىق زوبالاڭىنا, جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ لاڭىنا سايكەس كەلەدى. 1930 جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەت بۇل وتباسىنا دا بىرنەشە رەت قايعى­نىڭ اششى زاپىرانىن جۇتقىزىپ, جاقىن­دارىنان ايىرادى. نەگىزگى ازىعى بولعان مالى­نان كوز جازعان قازاقتىڭ قانشاما شاڭىراعى سەلدىرەپ قالدى. سىزدىق پەن كورليكونىڭ وتباسىندا ون ەكى بالا بولسا, سونىڭ تەك ەكەۋى ءتىرى قالعان! ولار – ۋاقاپ پەن ونىڭ ءىنىسى مۇتاش. 1937-38 جىلدارداعى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن, 1941 جىلى باستالعان ۇلى وتان سوعىسى حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتىن مولايتا تۇسكەن ەدى. كوپتەگەن ازاماتتار العاشقى كۇننەن سوعىسقا الىندى. سول تۇستا 9 سىنىپتى بىتىرگەن ۋاقاپ اسكەرگە الىنعان مۇعالىمنىڭ ورنىن اۋىستىرىپ, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ول ورتا جانە جوعارى ءبىلىمدى كەيىن جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ العان بولاتىن. ال 1942 جىلى قىركۇيەك ايىندا ۋاقاپ تا اسكەرگە الىنادى. باستاپقىدا تۇركىمەنستاننىڭ چاردجوۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەدە جەدەل دايىندىقتان وتەدى. 1943 جىلدىڭ اقپانىندا كىشى لەيتەنانت ۋ.سىزدىقوۆ سوعىسقا اتتانادى. بريانسك مايدانىنا كەلىپ تۇسكەن ول 235-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 732-ءشى اتقىشتار پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل كەزدە پولك سۋحينيچي قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ ۇرىسىن جۇرگىزىپ جاتقان بولاتىن. اقپان ايى. جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر قالىڭ قارعا كومىلگەن بلينداجدار مەن وكوپتاردا تۇرىپ جاتادى. نەمىستەر ترانشەيا مەن بلينداج­داردى ۇنەمى وقتىڭ استىنا الىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر دە ولارعا وقتىن-وقتىن “جاۋاپ” بەرىپ تۇرادى. ء“تىل” اكەلۋ, جاۋدىڭ ورنالاسقان جەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن بارلاۋشىلار جىبەرىلەدى. جاۋدىڭ وعىنان مەرت بولعاندار دا از ەمەس. العى شەپكە شىققان كۇندەرىنىڭ بىرىندە كىشى لەيتەنانت سىزدىقوۆ جاراقات الادى. اللانىڭ كوزى ءتۇزۋ بولىپ, مينا جارىقشاقتارى ىشكى ورگاندارىنا دارىماي, تەك بىرنەشە قابىرعاسى مەن وڭ جاق بۇعا­نانىڭ تومەنگى جاعىنداعى بۇلشىق ەتىن جارا­لاپتى. مايدانداعى دالا گوسپيتالىندە ەمدەلىپ شىققان ول 1943 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ءوز پولكىنە كەلىپ قوسىلادى. الايدا, بىرگە كەلگەن مايدانداستارىنىڭ قاتارى سيرەپ قالعانىن بايقايدى. كەيبىرى جاراقات الىپ, ەمدەلۋگە جىبەرىلسە, بىرقاتارى ۇرىس الاڭىندا كوز جۇمعان ەكەن. دەگەنمەن, پولك جاڭا جاۋىنگەرلەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىراتىنى انىق. اتقىشتار پولكى بۇل كەزدە ۆينتوۆكانىڭ ورنىنا پپش (شپاگين­نىڭ پيستولەت-پۋلەمەتى) جانە پپد (دەگتيارەۆتىڭ پيستولەت-پۋلەمەتى) اۆتوماتتارىنا قولدارى جەت­كەن. بارلىعى وسى كەزدە الداعى بولاتىن جويقىن ۇرىستى كۇتكەن. كەيىن ول تاريحتا ورلوۆ-كۋرسك شايقاسى دەپ اتالعانى بەلگىلى. بۇل شايقاس ۇلى وتان سوعىسىندا كەڭەس ارمياسىنىڭ جاۋدى جەڭۋ­دەگى نەگىزگى باعى­تىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. شايقاستىڭ العاش­قى كۇنىندە ورلوۆ ءبيى­گى­نە دەسانتتار جىبەرى­لەدى. ونىڭ قۇرامىندا سىزدىقوۆتىڭ ۆزۆودى دا بار. دەسانتتارعا جاۋدىڭ كوممۋني­كا­­تسيالىق بايلانىس­تارىن تالقانداۋ ءمىن­دەتى جۇك­تەلگەن-ءتىن. دەسانت­تار ەكى تاۋلىك بويى جاۋدىڭ بەكىنگەن جەرلەرىن تالقاندايدى. نەمىستەر جاعى دا وق جاۋدىرادى. وسىنداي ۇرىستاردىڭ بىرىندە جاۋ اۆتوماتىنىڭ وعى ۋاقاپتىڭ جامباسىنان تيەدى. قاسىندا دەسانتتاردىڭ بىردە-بىرەۋى قالماعانىن كورەدى. ول نە جۇرە المايدى, نە جەر باۋىرلاپ قوزعالا المايدى. وسىلاي قانسىراپ جاتقاندا اعاشتاردىڭ اراسىنان ءبىر جاۋىنگەردىڭ كەلە جاتقانىن بايقايدى. جاۋدىڭ ادامى ما, الدە كەڭەس جاۋىنگەرى مە, انىق بىلمەيدى. “نە ءومىر, نە ءولىم” دەپ تاۋەكەلگە باسىپ, داۋىستاپ ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن جانە جارالانعاندىقتان جۇرە المايتىنىن ايتادى. كورەر جارىعى بار ەكەن, كەلە جاتقان جىگىت كەڭەس سولداتى بولىپ شىعادى. ول مۇنى ارقالاپ الادى, ال ۋاقاپ وعان وققا ۇرىنباي, جاۋدىڭ اراسىنان قالاي شىعاتىن جولدى كورسەتىپ وتىرادى. ءسويتىپ, ەكەۋى تاپ كەلگەن اجالدان امان قالادى. سوعىستا ءبىر تۋعان باۋىرداي بولعان ەكەۋى كەيىن بەيبىت كەزدە دە بايلانىستارىن ۇزبەي, ۇزاق جىلدار بويى حات جازىسىپ تۇردى. ۋ. سىزدىقوۆتىڭ بۇل جولعى جاراقاتى اۋىر بولىپ شىعادى. جاۋدىڭ وعى وڭ جاق جامباس سۇيەگى­نە ءتيىپتى. ۋاقاپ بىرنەشە اي بويى ساراتوۆ قالاسىن­داعى گوسپيتالدە ەمدەلەدى. جاراقاتىنا بايلانىس­تى سوعىسقا قايتا جىبەرىلمەگەنىمەن, اسكەر قاتارى­نان بوساتىلمايدى. “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالىمەن مارا­پاتتالعان, لەيتەنانت شەنىنە جوعارىلاتىلعان سىز­دىقوۆ باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆتەگى 8-ءشى گۆارديا­لىق اۆياتسيالىق ديۆيزيا­سىنىڭ اەرودرومعا قىزمەت كورسەتەتىن 619-شى جەكە باتالونىنىڭ شتابىنا جىبەرىلەدى. وسى باتالون قۇرامىندا ول ۋكراينا, بەلارۋس جانە پولشا جەرلەرىن باسىپ ءوتتى. 1945 جىلى 9 مامىردا ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالعانمەن, ول تەك سول جىلى جەلتوقسان ايىندا اسكەري قىزمەتتەن بوساپ, ەلگە ورالادى. اۋىلعا كەلسە, سوعىس قاجىتقان تىرشىلىكتى كوز­بەن كورەدى. اۋىر سالماق تۇسكەن قاريالار مەن انا­لار قاجىپ كەتكەن. كوپتەگەن زامانداستارى ورال­ماعان. امان كەلگەندەرى دە ءوزى سەكىلدى ءار ءتۇرلى جارا­قات العان جاندار. ەندى ولاردى سوعىس­تان كەيىنگى ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ مايدانى كۇتىپ تۇرعان ەدى. ۋ.سىزدىقوۆ اۋەلى جاڭااۋىل جەتى جىلدىق مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ الىنادى. باستاپقىدا باستاۋىش سىنىپتاردىڭ ۇستازى بولسا, كەيىن جەكە پاندەر بويىنشا ءدارىس بەرەدى. وسى جىلدارى پاۆلودار پەداگوگيكا ۋچيليششەسىن سىرتتاي بىتىرەدى. ءۇش جىلدان كەيىن جاس تا بولسا, تالابى جوعارى مۇعالىم مەكتەپ ديرەك­تورى ەتىپ تاعايىندالادى جانە دە ول جەرگى­لىكتى ۇجىمشاردىڭ پارتيالىق ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. 1951 جىلى ۇجىمشارلاردى ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلەدى. لەبياجى اۋدانىنداعى ەكى ۇجىم­شاردان ستالين اتىنداعى جاڭا ءىرى ۇجىم­شار قۇرىلعان. وسى ۇجىمشاردىڭ پار­تيا ۇيى­مىنا ءوز قىزمەتىنە دەگەن بەلسەندى دە ۇقىپتى قاسيەتتەرىمەن باعالانعان ۋاقاپ بەك ۇلى حاتشى بولىپ بەكىتىلەدى. ءبىر جارىم جىلدان كەيىن ول وسى ۇجىمشاردىڭ توراعاسى بولادى. سول كەزدە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جاعدايىن كوتەرۋ ءۇشىن قانىن دا, جانىن دا اياماي قىزمەت جاسايتىن ادامدار كەرەك بولدى. كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن مامان­دار پارتيا جانە شارۋاشىلىق جۇمىس­تارىنا تارتىلىپ, لاۋازىم­دىق قىزمەتتەرگە كوتەرىلدى. ادال قىزمەتىمەن ابىروي جينا­عان ۋ.سىزدىقوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى, “شاقات” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولدى. سودان كەيىنگى 25 جىلداي ەڭبەگى ونىڭ ەڭ بەلسەندى قىزمەتى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن ايقىن كورسەتكەن كەزەڭ بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول پاۆلودار, ۋسپەن, لەبياجى جانە ەرتىس اۋداندارىندا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. ودان سوڭ شارباقتى جانە ماي اۋداندارىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى. ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن 1960-70 جىل­دار­داعى كەزەڭدە ۋاقاپ بەك ۇلى پاۆلودار وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلى­عىنىڭ يندۋستريالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوستى. سول جىلدارى ماي اۋدانىندا مال شارۋا­شىلىعى دا وركەن جايدى, ەت پەن ءسۇت ونىمدىلىگى ارتتى. ەڭبەك ادامدارى­نىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ەڭبەكتەرى باعالاندى, ءار ءتۇرلى جوعارعى مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولدى. اۋىل تۇرعىندارىنا جاڭا ۇيلەر بەرىلدى. جەرگىلىكتى اۋىلدىق مەكەندەر جاڭاشا تۇرگە ەندى. ال ساناۋلى جىلدار ىشىندە جاڭا ۇلگىدەگى تۇرعىن ۇيلەر سالىنعاندىقتان, اۋدان ورتالىعى اباتتاندىرىلعان كەنتكە اينالدى. زامانداستارى ونى وزىنە دە, وزگەگە دە وتە تالاپشىل, شارۋاشىلىقتى دۇرىس جۇرگىزە بىلە­تىن باسشى رەتىندە ەسكە الادى. ەگەر جۇ­مىس ورىندالماي جاتسا, قاتال مىنەز كورسە­تەتىنىن, ال بىلايعى كەزدە سابىرلى قالپىنان اينى­مايتىنىن جانە ايتادى. ءبىر كەزدەردە كومەك سۇراپ الدىنا بارعان ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن ونى ەسكە الىپ, “ارۋاعى رازى بولسىن” دەپ ماقتان تۇتىپ وتىرادى. ولار ۋاقاپ بەك­ ۇلى­نىڭ كىسىلىك كەلبەتىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتەدى. ماي اۋدانىنداعى قىزمەتتەن كەيىن زەينەتكەرلىككە شىقتى. جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ءوتىلى بار ۋ.سىزدىقوۆ ارتىندا جارقىن ءىز قالدىردى. ونىڭ حالىق پەن وتان الدىنداعى ەڭبەگى جوعارى باعالاندى. ول وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ءۇش مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق “قۇرمەت بەلگىسى” جانە ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىنىڭ, بىرقاتار مەدالداردىڭ يەگەرى بولدى. ۋاقاپ بەك ۇلى زايىبى بيعايشا ەكەۋى ءتورت ۇل, ەكى قىزدى دۇنيەگە اكەلىپ, ءومىر جولىنا شىڭدادى. بالالارىنىڭ بارلىعى دا جوعارى ءبىلىم الىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى. بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ءار سالادا, ءار وڭىردە ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, ۇلى جەڭىستىڭ سالتانات قۇرۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان مايدانگەر ۋاقاپتىڭ ابىرويلى اتاعىن جالعاپ كەلەدى. بالالارىنان تاراعان نەمەرە, شوبەرەلەرى دە اتالارى سالعان داڭعىل جولدا, بەيبىت تىرشىلىكتە ءبىلىم مەن عىلىم­نىڭ تەرەڭىنەن ءنار الىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە اتسالىسۋدا. ...مىنە, پاۆلودار ءوڭىرى قۇرمەت تۇتقان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ۋاقاپ سىز­دىقوۆتىڭ ەرلىك جانە ءومىر جولدارى وسىنداي. فاريدا بىقاي. پاۆلودار.