وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ساياسات ارەناسىنا شىققان «نۇر وتان» ەڭ الدىمەن ەل مۇددەسىن كوزدەيتىنىن ناقتى ىسپەن كۇنبە-كۇن دالەلدەپ كەلەدى. ونى ءومىردىڭ كەز كەلگەن سالاسىنان انىق ايتا الامىز. سول سالانىڭ ءبىرى – ءتول مادەنيەت. «ءبىز قوعامىمىزدىڭ بىرەگەيلىگىن ايقىندايتىن مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, ۇلعايتا ءتۇسۋدى جاقتايمىز» – پارتيانىڭ كەزەكتەن تىس XV سەزىندە قابىلدانعان ساياسي دوكترينادا وسىلاي ايتىلعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا «نۇر وتان» زياتكەر ۇلتتى قالىپتاستىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ال مۇنىڭ سەنىمدى كەپىلىنىڭ ءبىرى – جاس ۇرپاقتىڭ جاقسى وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتىلۋى. پارتيا جانىنداعى مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى «ميراس» قوعامدىق كەڭەسى جاقىندا وتكەن وتىرىسىندا قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالداردىڭ ساپاسىن قاراپ, ساراپتايتىن جۇمىس توبىن قۇرعان بولاتىن. «ەگەمەن قازاقستان» بۇگىنگى نومىردە جۇرتشىلىقتىڭ جانىن اۋىرتىپ جۇرگەن وسى ماسەلەگە تۇتاس بەت ارناپ وتىر.
جاقسى ءداستۇر جالعاسىن تاپپادى
اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ءوزىنىڭ «ءومىر تاعىلىمدارى» اتتى ەستەلىكتەر كىتابىندا: «قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم... ول كىسى مەنىڭ اتى-ءجونىم تانىس ەكەنىن, قازاق مەكتەبىندە مەنىڭ وقۋلىعىممەن وقىعانىن ايتىپ كوڭىلىمدى كوتەردى», دەپ ەسكە الاتىنى بار. ءبىز ەلدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى ءبىلىم العان وقۋلىقتى جازعان عۇلاما ادەبيەتشىگە جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويدىق. - سەرىك سمايىل ۇلى, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە ارنالعان ادەبيەت ءپانى وقۋلىقتارىن جازۋداعى ءتالىم-تاجىريبەڭىزدى ورتاعا سالساڭىز؟ – جاس ۇرپاقتى ادەبيەت ارقىلى ءبىلىم مەن وتانشىلدىققا باۋلۋدا وقۋلىقتار اتقاراتىن قىزمەت وراسان زور. مەن – 1952 جىلدان بەرى, ياعني 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى ورتا مەكتەپكە ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىقتارىن جازۋعا بەل شەشىپ قاتىسقان, سونىڭ بەل ورتاسىندا بولعان اداممىن. 9-10-11 سىنىپتاردى قامتىعان بۇل وقۋلىقتاردان قازاق جاستارىنىڭ نەشەمە تولقىن ۇرپاعى ءبىلىم الدى. قازاق مەكتەبى تاريحىندا ءبىرىنشى رەت فاكۋلتاتيۆتىك كۋرس ءۇشىن 1973 جىلى «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىن دا جازعان مەن بولاتىنمىن. ول بۇگىنگى تاڭعا دەيىن فاكۋلتاتيۆ ءۇشىن ارنايى جازىلعان جالعىز وقۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. زامان وزگەرىپ, قوعام اۋىسىپ جاتادى. يدەولوگيا جاڭارادى. وسىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ادەبيەتكە سوقپاي كەتپەيدى. جاڭا زاماننىڭ جاڭا كوزقاراسىنا ساي وقۋلىقتاردى جاڭارتىپ وتىرۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك رۋحىندا تۋىنداعان تالاپ-مىندەتتەردى ءبىز دە ەسكەردىك. مىسالى, 1997 جىلى ق.مىرزاعاليەۆپەن بىرلەسىپ ورتا مەكتەپتىڭ 10-سىنىبىنا ارنالعان وقۋلىق جازدىم, ال 2000 جىلدان باستاپ وسى ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ حرەستوماتياسىن قۇراستىرۋعا قاتىستىم. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپ وقۋلىعىن جاڭارتۋدى حال-قادەرىنشە قولعا الدى. وسى تۇستا تاجىريبەلى اۆتور ەسەبىندە ماعان 10-11 سىنىپتاردىڭ وقۋلىقتارىن جازۋدى باسقارۋ, مەكتەپ باعدارلامالارىن قايتا قاراۋ جۇكتەلدى. سوندا مەن جوعارى سىنىپتارداعى بۇرىنعى ادەبيەت تاريحىن داۋىرلەۋ جۇيەسىن جاڭارتىپ, ەكى سىنىپتا ءحىح جانە حح عاسىر ادەبيەتتەرىن وقىتۋدى ۇسىنعانمىن. عاسىرعا جىكتەيىك, يدەولوگيا كەرەك ەمەس دەگەنبىز. بۇل – ادەبيەتتى بەلگىلى ءبىر ساياساتتىڭ ىزىمەن ەمەس, عاسىرلىق ءتاجىريبە, حالىق ءومىرىنىڭ شىندىعى تۇرعىسىنان باعالاۋ نيەتىنەن تۋعان ەدى. ءسويتىپ, مەنىڭ باسقارۋىممەن 2002-2003 جىلدارى بايقاۋ وقۋلىقتارى جازىلىپ, كەيىن ولار تولىقتىرىلىپ, ءجوندەلىپ, وقۋلىق كۇيىنە ءتۇستى. 10-سىنىپ وقۋلىعى 2006 جىلى, 11-سىنىپ وقۋلىعى 2007 جىلى جارىق كوردى. – سونىمەن, قازىر شىعىپ جاتقان وقۋلىقتارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ – قازىر ماعان وسى وقۋلىق دەگەن نارسەنىڭ جاناشىر يەسى جوق سياقتى بولىپ كورىنەدى. ارينە, مينيسترلىك تىزگىنىن ۇستاپ وتىر عوي. دەگەنمەن, ناقتى جۇمىس, باسيەلىك جەتىسپەيدى. بۇرىن وسى ىسپەن تىكەلەي اينالىساتىن تىسقاققان ناقتى ادامدار بولۋشى ەدى. ءبارىن ءجون-جونىمەن, رەت-رەتىمەن اقىلداسىپ شەشەتىنبىز. قازاقستان ءبىلىم اكادەمياسى جانىنداعى وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەسى, ونىڭ ادەبيەت سەكتسياسى دەيتىن بولدى. مەن وسى سەكتسيانى كوپ جىلدار باسقاردىم. باعدارلامالاردىڭ بارلىعىن تالقىلاپ بارىپ بەكىتەتىنبىز. وسىنداي يگى داستۇرلەر ۇمىتىلىپ قالدى. الدىڭعى كەزەككە شىعارماشىلدىق ەمەس, شەنەۋنىكشىلدىك شىعىپ كەتتى عوي دەيمىن. – سوندا وقۋلىق قانداي بولۋى كەرەك دەيسىز؟ – وقۋلىق جايىن كوپ زەرتتەدىم, شاما-شارقىمشا بىلەمىن. قازىر وقۋلىق جاساپ جۇرگەن ادامدار, مەنىڭشە, ونىڭ تەرەڭ مانىنە ۇڭىلە بەرمەيتىن سياقتى. وقۋلىق دەگەنىمىز بىلگەن نارسەنىڭ, بولعان نارسەنىڭ ءبارىن ىشىنە تىعا بەرەتىن قاپشىق ەمەس. ول – نەگىزگى ادەبيەتتىڭ دامۋى, قوعاممەن بايلانىسى, سونىڭ باستى باعىتتارى, كورنەكتى وكىلدەرى ءجونىندە ماعلۇمات بەرەتىن وقۋ قۇرالى. قوسىمشا ماتەريالداردى مۇعالىمنىڭ كومەگىمەن بالالار وزدەرى تولىقتىرىپ الادى. ەندىگى ءبىر قىنجىلاتىن جاي, شولۋ تاراۋلاردا ادامداردىڭ اتى-ءجونى (فاميليالار) كوپ. كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ بولمايسىڭ. تالداپ ايتارلىق ەڭبەگى بولماعاننان كەيىن ولاردىڭ اتى ەشكىمنىڭ ەسىندە قالمايدى. مىنە, وسىنداي جالپىلاما, جايداقتىقتان قاشۋ كەرەك. ول وقۋشىلارعا ءبىلىم بولىپ جارىتپايدى. ءبۇگىنگى باعدارلامالاردا وسىنداي كەمشىلىكتەر بار. ءبارىن ءبىر وقۋلىققا سىيعىزعىسى كەلەدى, ءبارىن تىقپالاپ ايتقىسى كەلەدى. ولاي بولمايدى عوي. ول – ورتا مەكتەپتىڭ عانا وقۋلىعى. ودان كەيىن جوعارى مەكتەپ بار, مۇنداعى تاقىرىپتار سوندا كەڭەيتىلەدى. سوندىقتان, مەكتەپ وقۋلىعىن ءوزىنىڭ بويىنا, ماقسات-مىندەتىنە شاق قىلىپ, ىڭعايىنا قاراي مولشەرلەپ بەرگەن قۇبا-قۇپ بولادى. – كەشەدەن بۇگىنگە تارتقان ساباقتاستىق ساقتالمادى ما؟ – تاريحي جۇيە, نەگىزگى ۇستانىم, قاعيداتتار دەگەن بولادى. سوڭعى باعدارلامالارعا قاراساڭىز, ءبىر كەزدەگى ادىستەمە ماماندارى بۇگىن جەتپەي تۇرعانداي. بۇعان مەكتەپتىڭ وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن بىلەتىن تاجىريبەلى ادامدار كەرەك. كەزىندە مەكتەپ مۇعالىمدەرى عالىمدارمەن بىرگە اۆتور بولعان ەدى. وسىنداي ادامدار ازايىپ كەتتى. دەمەك, قازىر وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارىن ىرىكتەۋگە جەتە كوڭىل بولىنبەيدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن العاشقى وقۋلىق جاساعاندا زەينوللا قابدولوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ – ءبارىمىز ءوز شاكىرتتەرىمىزبەن اۆتورلىق ۇجىم بولىپ جازايىق وقۋلىقتى دەگەنمىن. «ەرتەڭ ءبىز كەتكەندە ءىسىمىزدى ءشاكىرتتەرىمىز جالعاستىرادى. وقۋلىق جاۋاپكەرشىلىگىن سولار ارقالايدى» دەپ ەدىم. وسىنى مينيسترلىكتەگى ادامداردىڭ ميىنا جەتكىزە المادىم. زەينوللا قابدولوۆ, حاسەن ادىباەۆ جانە مەن ءبىر اۆتورلىق ۇجىم بولىپ بەكىتىلدىك. زەينوللا مەن حاسەن دۇنيەدەن وزدى. مەن دە 90-عا تايادىم. ەندى ءبىزدىڭ وقۋلىققا يە بولاتىن ادام جوق, جەتىمسىرەپ قالدى. جاقسى ءداستۇردى جالعاستىراتىن ساباقتاستىققا ءمان بەرمەۋدىڭ سالدارىنان وسىلاي بولدى. مۇنىڭ ءبارى ويلانباي ىستەلگەن نارسەلەر. جاقىندا ماعان جوعارى سىنىپتاردىڭ وقۋلىعىنا بەكىتىلگەن جاڭا باعدارلامانى جىبەرىپتى. بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگەن. بىراق سول وزگەرىستەردىڭ ەشبىرى ميعا قونبايدى. كىممەن اقىلداسقانىن دا بىلمەدىم. ادەبيەت تاريحىن, باستى باعىتىن ۇلكەن تۇلعالى جازۋشىلار تانىتادى. تاريحتى قوپارعان ءىلياس ەسەنبەرليندى باعدارلامادان مۇلدەم الىپ تاستاپتى. وقۋلىققا ەكىنشى كەزەكتەگى مانسىزدەۋ نارسەلەر ەنىپ كەتكەن. وقىپ-زەرتتەلۋى مەكتەپتىڭ شارۋاسىنا جاتپايتىن ءبىرسىپىرا اقىن-جازۋشىلار ءجۇر. نەمەسە, ءحىح عاسىر ادەبيەتىنەن دۋلات, ءسۇيىنباي, مۇراتتاردىڭ وقىلۋى دۇرىس. ال وسى قاتارعا مايلىقوجا, قاشاعان, سونداي-اق ەلتوق, جانۇزاق دەگەن جاڭگىر حاننىڭ ماڭايىنداعى اقىنداردىڭ ءبارىن شۇبىرتا قوسقاندا نە ۇتامىز؟ ول مىندەتتى ەمەس قوي. بۇل بالالاردىڭ باسىن قاتىرۋ بولىپ شىعادى. ەندەشە, جاڭارعان ەلگە جاڭارعان جاقسى وقۋلىق جاساۋ ءۇشىن تەك اتى-جوننەن تۇراتىن تاراۋلاردى توقتاتىپ, جاڭا باعدارلامانىڭ كىلتىن تاۋىپ, اقىلداسا وتىرىپ ناقتىلاۋ كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.
وقۋلىق جازىپ, ميلليونەر بولعان اۆتور جوق
وقۋلىقتىڭ ۇلتتىق نەگىزدەرى ونىڭ مازمۇنىنداعى ەلدىك رۋحپەن, ۇلتتىق دىلمەن ساباقتاسىپ جاتسا عانا تىڭ سيپاتقا يە بولىپ, شىن ماعىناسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولىنا اينالادى. ۇلتىن, ەلىن, جەرىن ءسۇيۋدىڭ دە شىنايى ۇلگىسىن تانىتقان ۇستاز-عالىمدار, ءتول وقۋلىقتىڭ العاشقى اۆتورلارى بولاشاق ۇرپاقتى بابالار ءداستۇرى مەن الەمدىك وركەنيەتتى ۇشتاستىرا وتىرىپ وقىتساق, تاربيەلەسەك دەدى. وزىندىك وي-تۇجىرىمدارىن ەگەمەن ەلدىڭ جاڭا بۋىن ءتول وقۋلىقتارىنا جۇيەلەپ ەنگىزە باستاپ ەدى. بىراق كەيىنگى جىلدارى سول داستۇرگە سەلكەۋ ءتۇسىپ, وقۋلىق ماسەلەسى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ جۇرگەن جايى بار. ءدال بۇگىنگى تاڭدا وقۋلىقپەن بايلانىستى ءورىس الىپ وتىرعان پروبلەمالاردىڭ بارلىعى وسى جۇيەسىزدىككە كەلىپ سايادى. بىرىنشىدەن, وزگەرمەلى دۇنيەنىڭ دۇربەلەڭىن جەلەۋ ەتىپ, جىل سايىن ءبىلىم مازمۇنىن, جۇيەسىن «جاڭارتۋ» ادەتكە اينالىپ بارادى. جىل سايىن وقۋ باعدارلامالارىن وزگەرتۋ, سوعان ساي «جاڭا» وقۋلىقتار جازۋ ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتپەيدى. كەرىسىنشە, داستۇردەن جاڭىلدىرىپ, تۇسىنىكسىزدىككە اكەلەدى. ال مۇنىڭ بارلىعىنىڭ زاردابىن الدىمەن بالا, مۇعالىم, اتا-انا مەن مەكتەپ تارتادى. ارينە, جاڭارتۋ قاجەت. بىراق ول بەل ورتادان كيىپ كەتپەي, ءابدەن زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ بارىپ جۇزەگە اسۋى ءتيىس. وزىمىزدەگى وزىق داستۇرلەرىمىزدى الەمنىڭ سىننان وتكەن تاجىريبەلەرىمەن ۇشتاستىرۋ عانا ءبىزدىڭ العا جىلجۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, يننوۆاتسيالىق سەرپىلىس جاساۋ ۇعىمىن باسقاشا ءتۇسىنۋ ەتەك الىپ تۇر. بۇگىنگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋداعى باستى تەندەنتسياسى – يننوۆاتسيالاردىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ەلدەگى ۇلتتىق داستۇرلەرگە جانە ۇلتتىق نەگىزدەرگە قارسى كەلمەۋى. بىزگە دە ءدال وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا الۋ قاجەت. اسىرەسە, ۇلتتىق ءتىل, ءدىل, رۋح قالىپتاستىراتىن گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ ءبىلىم مازمۇنىنا كەلگەندە اسا ساق بولۋ كەرەك. ماسەلەن, قازاق ءتىلىن, ادەبيەتىن, تاريحىن وقىتۋدى جاھاندانۋعا ىڭعايلاۋدان گورى, كەرىسىنشە, بۇل پاندەردى سول جاھاندانۋدىڭ ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەرىنەن ساقتايتىن رۋحاني-مادەني يممۋنيتەتتى كۇشەيتەتىندەي ەتىپ جەتىلدىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, قوعامداعى وقۋلىققا سىن ايتۋ مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى دە ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى. كوپكە توپىراق شاشاتىن, نەگىزسىز, سىڭارجاق سىن باسىم بولعاندىقتان, الەۋمەتتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىپ وتىر. ودان ەشكىمگە ەشقانداي پايدا جوق. جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىنا تالاي رەت سىن-پىكىرلەر ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە «سىنشىنىڭ» نە ايتقىسى كەلىپ تۇرعانىن تۇسىنبەيتىن كەزدەر كوپ بولدى. ەڭ قىزىعى, الگى «سىنشىلاردىڭ» اتى-ءجونىنىڭ وتە قۇپيا بولاتىنى. ەگەر ادام ايتار ءسوزىنىڭ اقيقاتتىعىنا ءوزى سەنىمدى بولسا, وندا جاسىرىنباق ويناۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ تورتىنشىدەن, وقۋلىق جازۋ – وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى, مىقتى جىگەردى, قاجىرلى ەڭبەكتى, تىنىمسىز ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە بۇل ءماسەلە ەشقاشان ەسكەرىلمەيدى. اۆتورلار ءوزىنىڭ قىزمەت ورنىنداعى جۇمىسىنان تىس ۋاقىتتا وقۋلىق جازادى. سوندا تەمىردەي تالاپ قايدا قالدى؟ شىنىن ايتقاندا, بار ويى, يدەياسىن بالاعا بەرسەك ەكەن دەگەن جانكەشتى جاندار عانا بۇگىندە وقۋلىقتىڭ اينالاسىنان ۇزاي الماي ءجۇر. كەيدە قولدى سىلتەي سالۋعا قازاق بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋلى كوڭىل, ار-نامىس جىبەرمەيدى. بەسىنشىدەن, وقۋلىقتىڭ اۆتورلارى تۋرالى ءسوز بولا قالسا, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ «تيىنىن» ساناۋعا ۇيىرلەر كوپ. شەتەلدەردە ءبىر وقۋلىق جازعان ادام ميلليونەر بولاتىن كورىنەدى. بىراق بىزدە وقۋلىق جازىپ, ميلليونەر اتانعان اۆتور جوق. وقۋلىقتىڭ ءبىر باسپا تاباعىنا جيىرما مىڭ تەڭگە تولەنەدى, سوندا ءبىر بەتكە مىڭ جارىم تەڭگەدەن دە كەلمەيدى ەكەن. ونى ءۇش نە ءتورت اۆتورعا ءبولىڭىز دە, ەسەپتەي بەرىڭىز. سالىستىرمالى ءتۇردە مەن «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ دۇرىس تولەيتىنىن ايتقىم كەلەدى. تارالىمنان دا تولەم بەرەتىن وسى باسپا. مەنىڭ ويىمشا, وقۋلىق پەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنگە تولەنەتىن قالاماقىنى بارلىق باسپالار ءۇشىن بىرەگەيلەندىرۋ قاجەت. وقۋلىققا تولەنەتىن قالاماقىنى قايتا قاراعان ءجون. قالاماقى ەڭبەكتىڭ جانرىنا بايلانىستى بولۋى شارت. مىسالى, ءپاندى وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك قۇرالى مەن حرەستوماتيانىڭ قالاماقىسى ءبىردەي قويىلادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى, ادىستەمەلىك قۇرال شىعارماشىلىقتى, كوپ ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى, ال حرەستوماتيا دايىن جۇمىستاردىڭ جيناعى بولىپ سانالادى. جانات داۋلەتبەكوۆا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 5-ءشى, 6-شى جانە 11-سىنىپتارعا ارنالعان «قازاق ءتىلى» وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى.
تۇشىمدى دا تۇجىرىمدى پىكىر ايتىلسا يگى
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, مەكتەپتى تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول وقۋلىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى العا قويىلدى. ونى ەلباسىمىز قولدادى. مۇنداي تاريحي مانگە يە مىندەتتى قىسقا مەرزىمدە ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ءىس بولعان جوق. وراسان زور كۇش-جىگەردى, ءبىلىم مەن بىلىكتى قاجەت ەتەتىن جاڭا باستاماعا 1947 جىلى قۇرىلعان, وقۋلىق شىعارۋ ىسىندە مول تاجىريبەسى بار, الەمدىك كىتاپ شىعارۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن مەڭگەرگەن «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ ۇجىمى دا زور قۇلشىنىسپەن كىرىستى. مىنە, سودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. باسپامىزدان جارىق كورگەن وقۋلىقتاردىڭ بۇل كۇندەرى ءۇشىنشى باسىلىمدارى وقۋ پروتسەسىنە ەندى. باسپامىزدا وقۋلىق اۆتورلارىنا ادىستەمەلىك كومەك بەرۋ ماقساتىمەن 2001 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاش رەت «وقۋلىق اۆتورلارى مەكتەبى» اشىلدى. «وقۋلىق اۆتورلارى مەكتەبى» جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن ازىرلەۋ بارىسىندا اۆتورلارمەن تىعىز جۇمىس جاسايدى. باسپادان جارىق كورەتىن وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر وقۋلىقتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنان ارنايى قۇرىلعان «وقۋلىق» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىندا ءاربىر ءتورت جىل سايىن ساراپتامادان وتكىزىلەدى. «وقۋلىق» ورتالىعىنىڭ ساراپتاماسىنان وتكەن, بارلىق تالاپتارعا ساي وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر عانا ءارى قاراي رەسپۋبليكالىق كەڭەستىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. سودان كەيىن عانا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن وقۋ باسىلىمدارىنىڭ تىزبەسىنە ەنگەن وقۋلىقتاردىڭ عانا كەلەسى باسىلىمىن شىعارۋعا ازىرلەنەدى. سونىمەن قاتار, باسپا تاراپىنان وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ بىلىكتى ماماندارىنا رەتسەنزياعا بەرۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. بۇگىندە ءىستىڭ بايىبىنا بارماي وقۋلىققا سىن ايتۋ ۇردىسكە اينالعانداي. مۇنداي نەگىزسىز پىكىرلەردى اقپارات قۇرالدارىنىڭ اق-قاراسىن انىقتاماستان بىردەن جاريالاپ جىبەرۋى, ارينە, وكىنىشتى. بۇعان ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەتىن بولساق, 2013 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى «ۇلاعاتتى جانۇيا» قورىنىڭ پرەزيدەنتى م.گۋرينانىڭ «نارودنىي كوممۋنيست» قوعامدىق فراكتسياسىنىڭ تىڭدالىمىندا: « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستالعان كۇنى «مەكتەپ» باسپاسىندا «1941 جىلعى 26 ماۋسىم», ال «اتامۇرا» باسپاسىندا «29 ماۋسىمدا باستالعان» دەپ قاتە جازىلعان. مىنە, ءبىز قانداي وقۋلىقتار شىعارىپ جاتىرمىز», دەپ ەكى بىردەي باسپاعا نەگىزسىز جالا جاپتى. سونىمەن قاتار, ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا كوپشىلىك مەكتەپتەردە وقۋشىلار رەسەيلىك وقۋلىقتارمەن وقيتىنىن, ال قازاقستاندىق وقۋلىقتاردى بالالار مەكتەپكە تەك تەكسەرىس كەزىندە الىپ كەلەتىنىن ايتتى. ونىڭ ءوز سوزىمەن بەرسەك: «س 1 كلاسسا روديتەليام, كوتورىە زاكۋپيلي پولوجەننىي پەرەچەن كازاحستانسكيح ۋچەبنيكوۆ, سوۆەتۋيۋت پريوبرەستي روسسيسكيە. پو نيم ي زانيمايۋتسيا بولشينستۆو شكول. روديتەلي سرىۆايۋت وبلوجكي, ۆستاۆليايۋت ۆ پەرەپلەت فايلى ي پرينوسيات ۆ شكولۋ دۆا ۋچەبنيكا. ي كوگدا پريحوديت كوميسسيا, وني پرياچۋت روسسيسكيە ۋچەبنيكي ي دوستايۋت كازاحستانسكيە. س ەتوگو ۆرەمەني, س ناچالنوي شكولى مى ۋچيم دەتەي ليتسەمەريت ي ۆرات», – سكازالا م.گۋرينا.». مۇنىمەنەن نە ايتقىسى كەلىپ وتىر, بۇل رەسەي وقۋلىقتارىن قايتارۋدى كوكسەگەنى مە؟! وسى جالعان اقپارات قوعامدىق پىكىردى تۋعىزىپ, ودان وقۋلىق اۆتورلارىنا مورالدىق زيان كەلسە, باسپانىڭ ىسكەرلىك بەدەلىنە دە نۇقسانى ءتيدى. ءبىر كەزدەرى وقۋلىقتى ءبىر عانا باسپا شىعاراتىن. قازىر ءبىر ەمەس, بىرنەشە باسپاعا جۇكتەلىپ وتىر. سونداي-اق, باسپامىزدان جارىق كورگەن كەيبىر نەگىزگى وقۋلىقتاردىڭ بالامالارىنىڭ اۆتورلارى تاراپىنان ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ماقالالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇل جەردە ماقالا اۆتورى ن.حالابۋزار 2013 جىلى «مەگاپوليس» گازەتىنە جاريالانعان 9-سىنىپقا ارنالعان «رۋسسكايا ليتەراتۋرا» وقۋلىعىنا (اۆت. سالحانوۆا ج. ح., ت.ب.) جازىلعان ماقالاسىندا بالاما وقۋلىقتىڭ اۆتورى ز.بورانباەۆانىڭ دايارلاپ بەرگەن نەگىزسىز ماتەريالدارىن پايدالانعان. ماقالا اۆتورى: «مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتى مەن وقۋ باعدارلاماسىندا قامتىلعان الەم ادەبيەتى وكىلدەرىن ورىس ادەبيەتىنە ەنگىزدى» دەپ كىنا تاعادى. مەكتەپ باعدارلاماسىندا الەم ادەبيەتى ءپان رەتىندە قاراستىرىلماعاندىقتان, وقۋشىلارعا ورىس ادەبيەتىن وقي وتىرىپ الەم ادەبيەتى وكىلدەرىن تانىستىرۋ بۇرىننان كەلە جاتقان ءۇردىس ەمەس پە؟! وتكەن اپتادا وسىعان ۇقساس جاعداي تاعى قايتالاندى. 9-سىنىپقا ارنالعان «ەكونوميچەسكايا ي سوتسيالنايا گەوگرافيا كازاحستانا» وقۋلىعىنا (ە.احمەتوۆ, ت.ب.) «جوقتان باردى قۇراپ» ايتىلعان سىننان جەكە ادامنىڭ قيتۇرقى پيعىلىن بايقاۋ قيىنعا تۇسپەسى انىق. سوعان قاراماستان, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا جيىرما جىلدان اسسا دا, «ەرتيس, «بالكاش» دەگەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قازاق ترانسكريپتسياسىمەن جازىلۋىنا تۇبەگەيلى قارسى ەكەنىن جەتكىزگەن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بالاما وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارى ءبىر-بىرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراسا, مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار بولماس ەدى. ودان دا ۋاقىتىن ءوز وقۋلىعىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جۇمساسا يگى ەدى. ءسوز سوڭىندا ايتپاعىمىز, «سىن تۇزەلمەي – ءمىن تۇزەلمەيدى» دەگەنگە سايادى. ساپالى دا ساۋاتتى وقۋلىق شىعارۋعا باسپا مۇددەلى بولعاندىقتان, تۇشىمدى وي, تۇجىرىمدى پىكىر ايتىلىپ جاتسا, وقۋلىق جاناشىرلارىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. اۋەلاي وسپانوۆا, «مەكتەپ» باسپاسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى.ويى ولاق, ءتىلى شولاق
قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر جىل سايىن تولاسسىز جاڭارىپ جاتقانىمەن, ساپاسى مەن بەزەندىرىلۋى جونىندە ءالى دە كوپ سىن ايتىلىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. مەن ءوزىم ماتەماتيكادان 42 جىل جۇمىس ءوتىلى بار ۇستاز, اتا-انا بولعاندىقتان وقۋشى ۇعىمىنا اۋىر, ءتۇسىنۋى قيىن, ماعىناسى ەكىۇشتى مىسالداردى ءجيى كەزىكتىرەمىن. مەنىڭشە, وقۋلىقتاردىڭ دەڭگەي-دارەجەسىنىڭ تالاپقا ساي كەلمەي جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, ءالى دە سوزبە-ءسوز اۋدارىلاتىنى. سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم ءماتىننىڭ ءوزىن تىم كۇردەلەندىرىپ جىبەرەدى. 2012 جىلى «الماتىكىتاپ» باسپاسىنان جارىق كورگەن ماتەماتيكا كىتابىنان دەرەكتەر كەلتىرەيىن. «حايۋاناتتار باعىندا 7 اققۋ بار. قارا اققۋلاردىڭ ولاردان____. باقتا نەشە قارا اققۋ بار؟» /137-بەت/. وسى «جاڭىلتپاش» ەسەپتى شىعارۋعا 1-ءشى سىنىپ وقۋشىسى تۇگىل مۇعالىمنىڭ ءوزى مۇدىرەرى انىق. ا. اكپاەۆا, ل. لەبەدەۆا, ۆ. بۋروۆا دەگەن اۆتورلارىنا قاراعاندا ورىسشادان ساۋاتسىز اۋدارىلا سالعانى كورىنىپ تۇر. وسىعان ۇقساس مىنا ەسەپتىڭ دە مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان بالدىرعان ءۇشىن اۋىر سوعارى ءسوزسىز. «ءبىزدىڭ مەكتەپتەن 100 وقۋشى جازعى لاگەرگە بارادى. ولاردىڭ 60-ى – ەر بالالار. نەشە___ ؟»/186-بەت/. وقۋلىقتاردىڭ بەتتەرىن اقتارعان سايىن وقۋشىنىڭ ۇعىمىنا اۋىر تيەتىن نەبىر ەسەپتەردى ۇشىراتۋعا بولادى. «وقۋشى كىتاپتى ءۇش كۇن وقىدى. ول ءبىرىنشى كۇنى كىتاپتىڭ 0,2-ءسىن جانە 5 بەتىن وقىدى...» /5-سىنىپقا ارنالعان ماتەماتيكا. اۆتورلارى ە. بايشولاقوۆ, «اتامۇرا» باسپاسى, 2010 جىل, 294-بەت/. «كىتاپتىڭ 0,2-ءنىڭ ورنىنا بەستەن ءبىرىن وقىدى» دەسە, الدەقايدا ۇعىمدى بولار ەدى. ويدىڭ ولاقتىعى, ءتىلدىڭ شولاقتىعى وسىلاي جالعاسا بەرەدى. شىنىن ايتسام, مىنا مىسالدىڭ قۇلاققا تۇرپىدەي تيگەنى سونشالىق, وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ نە ايتقىسى كەلەتىنىن بىلە الماي داعداردىم. «ۆەلوسيپەدتىڭ جەتەكتەۋشى شەستەرنياسىنىڭ 32 ءتىسى بار. ونىڭ جەتەكتەلۋشى شەستەرنياسىنىڭ 18 ءتىسى بار. شەستەرنيالار باستاپقى قالپىنا كەلگەندە جەتەكتەۋشى شەستەرنيا ەڭ از دەگەندە نەشە اينالىم جاسايدى؟ جەتەكتەلۋشى شەستەرنيا شە؟». /86-بەت/ الدىمەن ەسەپتىڭ ءوزى قازاق بالاسىنىڭ تابيعاتىنا, ۇعىمىنا ساي كەلە بەرمەيدى. دايىن كۇيىندە كوشىرىلە سالعانى بايقالادى. ءبىر قىزىعى, اۋدارما وقۋلىقتاردا قازاقشا ەسىمدەر ءورىپ ءجۇر. بار «ايىرماسى» وسى عانا. ايتارىم, وقۋلىق اۋدارما ەمەس, ءتولتۋما بولۋ ءۇشىن تاجىريبەلى اۋدارماشىلار مەن مامانداردى كونكۋرس ارقىلى ىرىكتەپ الۋ كەرەك. سوسىن كىتاپتى كىمدەردىڭ اۋدارىپ, دايىنداعانى ناقتى كورسەتىلسە, جاۋاپكەرشىلىك ارتار ەدى. مارات مالاەۆ, اتا-انا. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.دەرەككە دۇرىس قاراسا ەكەن
ءبىز قازىر 2013 جىلى باسپادان باسىلىپ شىققان وقۋلىقپەن وقىپ ءجۇرمىز. جاڭا كىتاپتار بارلىعىمىزعا تولىق بەرىلگەندە قۋاندىق. بىراق وقۋ بارىسىندا بۇل وقۋلىقتاردىڭ «بۇل قالايىن» كورە باستادىق. ونى ءبىزدىڭ مۇعالىمدەرىمىز جاڭا وقۋلىق پەن وسىعان دەيىن شىعارىلعان وقۋلىقتار ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيتىندىگىمەن بايلانىستىرادى. باستى سەبەبى, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ سۇراقتارىنا جاڭا وقۋلىقپەن دايىندالىپ قايتارعان جاۋاپتارىمىز كەيدە سايكەس كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى, ەسكى وقۋلىقتاعى نۇسقا باسقا. ناقتى ءبىر مىسال كەلتىرسەم, «قازاقستان تاريحى» اتتى «اتامۇرا» باسپاسىنان 2013 جىلى جارىققا شىققان (اۆتورلارى بۇركىتباي اياعان, مەڭدىعانىم مەردەنوۆا) كىتاپتاعى «بەس ارىستىڭ حاتى» (ەل تاعدىرىن بايان ەتكەن حات) «گولوششەكينگە حات» دەپ نەگىزگى ماتىنىندە جازىلسا, تۋرا سول 128-بەتتەگى مايلى بوياۋمەن جازىلعان ءماتىن تۇسىندىرمەسىندە «ستالينگە حات» دەپ بەرىلەدى. بۇرىنعى وقۋلىقتا «ستالينگە حات» دەپ باسىلعان. مۇنداي فاكتىلەردى الگەبرا, گەومەتريا پاندەرىنە ارنالعان كىتاپتان دا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز ەسەپتەردى شەشكەندە قينالامىز. وسى كۇردەلى پاندەردەگى قارايتىپ بەرگەن سوزدەردى, ياعني ەسەپتىڭ بەرىلۋ ءماتىنىن ءبىز تۇگىلى مۇعالىمىمىز دە تۇسىنبەيدى. زەردەلەسەك, بۇل كىتاپتار ورىس تىلىنەن سوزبە-ءسوز اۋدارىلعاندا «مي باتپاققا» اينالىپ كەتكەن سەكىلدى مە. ايتەۋىر, قازاق تىلىندە جازىلعان دەگەن اتى عانا بار. الگى ءماتىندى اتا-انالارىمىز دا تۇسىنبەيدى. سودان فورمۋلاعا سۇيەنىپ ەسەپتى دۇرىس شىعارعانىمىزبەن, كىتاپتاعى «دۇرىس» جاۋابى مۇلدەم باسقا بولىپ تۇرادى. ۇبت-عا ارنالىپ شىعارىلعان سىناق كىتاپشادا قىرعىز اسر-ءى 1936 جىلى قازاق اسر-ءى بولىپ وزگەرتىلدى دەپ جازىلعان. ال ەسكى كىتاپتا 1925 جىلى دەپ كورسەتىلگەن. مۇعالىمىمىز الدىڭعىسى شاتاسۋ, سوڭعىسى دۇرىس دەدى. وقۋشىنى شاتاستىرۋ دەگەندە 2013 جىلى باسىلعان «قازاقستان تاريحى» كىتابىندا تىڭ يگەرۋ قازاقستاننىڭ 5 وبلىسىندا جۇرگىزىلدى دەپ بەرىلگەن. مۇعالىمىمىز: «بۇل دەرەكتىڭ دۇرىسى 6 وبلىستا جۇرگىزىلگەن. وسىعان دەيىنگى وقۋلىقتاردا سولاي جازىلعان» دەيدى. كىمگە سەنەمىز؟ سول ءبىر ولقىلىقتار ەرتەڭگى سىناقتا ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزعا وزىندىك زيانىن تيگىزۋى بەك مۇمكىن. ايگەرىم وماروۆا, №2 ورتا مەكتەبىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى. تالدىقورعان.
