ماڭعىستاۋدىڭ گەولوگيالىق الەۋەتى قانداي؟

گەولوگيالىق بارلاۋدى جاڭعىرتىپ, قولعا الۋ قاجەتتىگى ايتىلۋدا. بۇل ماڭعىستاۋ وڭىرىنە وتە-موتە قاتىستى. الايدا, «ماڭعىستاۋدا بارلاۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارى نە بەرەدى؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ويتكەنى, سوڭعى  جىلدارى وڭىردە مۇناي ءوندىرۋ ونىمدىلىگى تومەندەگەنى بار. وسى ورايدا, قوردىڭ ازايعاندىعى دا ايتىلماي قالمايدى. قازاننىڭ ەرنەۋىنەن اسىپ توگىلگەن بايلىقتى يگەرە الماي كۇبىنىپ ەمەس, دەڭگەيى تومەندەپ كەتتى دەپ قازان تۇبىنە ۇڭىلە قاراۋدىڭ سەبەبى نەدە؟ كارى تۇبەك قوينىنداعى قازىناسىن بەرىپ بولدى ما, الدە «قۇلاعىن جىمىپ, سۇرلانا قالعان» سۇر دالانىڭ ىشىنە بۇككەن سىرى بار ما؟ وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋشىسى, گەولوگ ساعىن قىرىمقۇلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.  – ساعىن ەرقاس ۇلى, مەملە­كەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «قا­زاق­ستان جولى – 2050: ءبىر ماق­سات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» ات­تى جولداۋىندا مۇناي-گاز سەك­تورىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن ساقتاي وتى­رىپ, باسقارۋ, ءوندىرۋ جانە كومىرسۋتەكتەردى وڭدەۋدىڭ جاڭا تاجىريبەلەرى كەرەكتىگىنە, گەولوگيا سالاسىن دامىتۋعا باسا نازار اۋداردى. وڭىردە مۇناي سالاسىن ءبىراز جىل باسقارعان بايىرعى باسشى ءارى وسى سالانىڭ تاجىريبەلى مامانى رەتىندە ايتىڭىزشى, ماڭعىستاۋدىڭ گەولوگيالىق مۇمكىندىگى قان­شا­لىقتى؟ – بۇل باستاما قازاق دالا­سى­نىڭ, ونىڭ قازىنالى بولىگى ماڭعىستاۋدىڭ كەزەكتى مۇمكىندىگىن اشۋعا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. كۇللى وداق الاقايلاي قول سو­عىپ, ىسكە قوسقاننان بەرى ماڭ­عىس­تاۋداعى مۇناي كاسىپشى­لىكتەرى ەل الەۋەتىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. مۇندا مۇناي كەن ورىندارى اشىلعاننان بەرى ونىڭ جەر قويناۋىنان 550 ميلليون تونناداي ءونىم الىندى. مۇنايدىڭ ەڭ كوپ وندىرىلگەن جىلى – 1975 جىل, بۇل جىلى ماڭعىستاۋدا 20 ميلليون توننا وندىرىلسە, وتكەن 2013 جىلى 18 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرىلدى. ماڭعىستاۋداعى كۇنى بۇگىن پايدالانۋداعى كەن ورىندارىنان 35 جىلدان 50 جىلعا دەيىن مۇناي ءوندىرىلىپ كەلەدى, ولاردىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارى ازا­يىپ, جىلدان-جىلعا ءونىم بەرۋ مۇمكىنشىلىكتەرى تومەندەپ بارادى, تۋرالاپ ايتقاندا, ولار وزدەرىنىڭ ەگدە تارتقان جاعدايىنا جەتتى. وسىنداي جاعدايدا مۇناي ءوندىرىسىن ءبىر قالىپتا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن نەمەسە ونى ارتتىرۋ ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزىپ, جاڭا كەن كوزدەرىن اشىپ, مۇناي وسىمىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە گەو­لو­گيا­لىق بارلاۋ جۇمىسىن جۇر­گىزۋ­دى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن مۇناي ءوندىرۋشى وندىرىستىك بىرلەستىكتەر وندىرىلگەن ءاربىر توننا مۇناي قۇنىنىڭ 10-11 پايىزىن بيۋدجەتكە اۋدارىپ وتىراتىن. وكىنىشكە وراي, ول ءۇردىس قۇردىمعا كەتتى. مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ ىرعاقتى دامۋى, ونىڭ شيكىزات رەسۋرستارىمەن جەتكىلىكتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. وندى­رىل­گەن مۇناي كولەمى شيكىزات وسى­مىمەن تولىقتىرىلىپ وتىرىلۋى ءتيىس. شيكىزات رەسۋرستارىن ىزدەستىرۋمەن اينالىساتىن سالا­لاردىڭ ءبىرى – گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن الەمدىك نارىققا شى­عارۋ. بۇل سالا شەتەلدىك ين­جي­نيرينگتىك كومپانيالاردان ين­ۆەستيتسيا تارتۋدى كوزدەيدى. ناقتىراق ايتساق, ماڭعىستاۋدا 1995 جىلدان بەرى مۇناي مەن گاز كەن ورىندارىن قۇرلىقتا ىز­دەستىرۋ, بارلاۋ تۇرعىسىندا ون­جەيلى قورى بار بىردەن-ءبىر جاڭا كەن ورىندارى اشىلعان جوق. سەبەپ – وسى جۇمىستارمەن با­سى­بايلى شۇعىلداناتىن مە­كە­مەلەردىڭ قوجىراپ, تاراپ كەتۋى. كەشەندى ەكسپەديتسيا «مان­گ­ىش­لاكنەفتەگازرازۆەدكا» «ماڭ­عىستاۋ بارلاۋ, بۇر­عى­لاۋ باسقارماسى», «مانگىش­لاك­نەف­تەگەوفيزيكا» ترە­سى, «ماڭعىستاۋ گەولوگيالىق بار­لاۋ تەماتيكالىق پارتياسى» سياقتى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەر تاراتىلىپ كەتتى. –ماڭعىستاۋدا الىپ الاڭدار بار ما؟ گەولوگيالىق زەرتتەۋ قاي وڭىرلەرگە باعىتتالۋى ءتيىس دەپ سانايسىز؟ – كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى بۇل تۇبەك ءالى تالاي زەرتتەۋدى قا­جەت ەتەدى. مۇرات اقىننىڭ «ماڭ­عىستاۋدىڭ بويى – مايلى قيان» دەۋى تەگىن ەمەس قوي. ءبىر جىلدارى اقباس, قاراساي, شان­جول, بايرام-قىزىلادىر, قاۋىندى, قورعامباي الاڭدارىنا بارلاۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل وڭىرلەر الەۋەتى جاعىنان جوعارعى پەرسپەكتيۆالى الاڭدار بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇرعىلاۋ كەزىندەگى گەولوگيالىق جانە تەحنولوگيالىق قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى ولاردىڭ جوبالى تەرەڭدىكتەرىنە جانە مەجەلى قاباتتارىنا جەتۋگە مۇمكىندىك بولمادى, سوندىقتان بارلاۋشىلار جۇمىستارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. ال دوليننايا, اقساز, ەمىر, سولتۇستىك باتىس جەتىباي, سە­ۆەر­نوە پريدوروجنوە سىندى كەيبىر جاڭا اشىلعان كەن ورىندارى جەكەشەلەندىرىلۋگە تاپ بولدى. ماڭعىستاۋدا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى نىساندارى يۋرا جانە مەل (بور) جەر استى قاباتتارى بولاتىن. 1972 جىلى سىناق كەزىندە وڭتۇستىك جەتىباي الاڭىنان ترياس شوگىندىلەرىنەن, تاۋلىكتىك ءونىمى 250 مىڭ تەكشە مەتر گاز بۇرقاعىنىڭ الىنۋىنا بايلانىستى ترياس-پالەوزوي قاباتتارىنا دەگەن كوزقاراس مۇلدە وزگەردى. بۇل كەشەن بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدى وبەكتىلەرى قاتارىنا قوسىلدى. 1982 جىلى قىزىلقۇم مۇيىسىندەگى ويماشا الاڭىنداعى سىناقتا پالەوزوي گرانيتتەرى بار № 12 ۇڭعىدا تاۋلىگىنە ءونىمى 260 تەكشە مەتر مۇناي بۇرقاعى الىندى. بۇل دا مۇناي كوزدەرىنىڭ جاڭا وبەكتىسىنە اينالدى. وكىنىشكە وراي وسى گرانيت ينترۋزياسىنىڭ جەر قويناۋىندا ورنالاسۋى, ونىڭ اۋداندىق, كولەمدىك كەڭىستىك ول­شەمدەرىن انىقتاۋ نازاردان تىس قالدى. ونىڭ تەڭىز استىندا جالعاسى انىقتالمادى. ەگەردە ويماشا الاڭىندا جوعارعى دالدىكتى سەيسميكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, وسى گرانيت ينترۋزياسىنىڭ كەڭىس­تىكتەگى ورنالاسۋىن, ونىڭ تەڭىزبەن استارلاسقان جالعاسىن انىقتاسا, ول گەولوگيا عىلىمى جانە ءوندىرىس ءۇشىن بەرەرى مول قۇندى جاڭالىق بولارى اقيقات. مۇمكىن, ۆەتنامداعى «بەلىي تيگر» مۇناي كەن ورنى سياقتى, بىزدە ويماشادان گرانيت ينترۋزياسىنىڭ ءونىمى جەتكىلىكتى بولاتىن كوز تابىلار ما ەدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ماڭعىستاۋدا 4-4,5 مىڭ مەترلىك تەرەڭدىككە دەيىن مۇناي كوزدەرى نەگىزىنەن يۋرا, مەل قاباتتارىندا ورنالاسقان. جۋىق ارادا بۇل قاباتتاردان جاڭا كەن ورىندارى اشىلادى دەگەن ءۇمىتتىڭ اقتالماۋى مۇمكىن. ترياس جانە پالەوزوي قاباتتارىنا ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ جۇمىستارىن شوعىرلاندىرۋ كەرەك سياقتى. بۇل رەتتە جوعارىدا مىسالعا كەلتىرىلگەن بارلاۋ جۇمىستارى توقتاتىلىپ, قالعان الاڭداردى تەرەڭ بۇرعىلاۋعا قايتادان تارتسا, ترياس-پالەوزوي قاباتتارىندا مۇنايدىڭ جانە گازدىڭ ۇلكەن قورى بار كەن ورىندارى اشىلۋى مۇمكىن. قازىلاتىن ۇڭعىلاردىڭ تەرەڭدىكتەرى 5000-7000 مەتردەن كەم بولماسا, پالەوزوي شوگىندىلەرىنە تەرەڭ بويلاۋ ءۇشىن جانە ولاردىڭ گەولوگيالىق, ليتولوگيالىق, فيزيكا-حيميالىق قۇرامدارى جونىنەن مەيلىنشە مول ماعلۇمات الۋعا بولار ەدى. – گەولوگيالىق جۇمىستارعا قايتا جان ءبىتىرىپ, جالىن تىكتەۋ ءۇشىن نەندەي شارالاردى قولعا الۋ قاجەت؟ – ەلباسى جولداۋدا ءداستۇرلى سالالاردى دامىتۋ جونىندە بولەك جوسپارلار بولۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسى ورايدا گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسى بويىنشا الەمدىك نارىققا شىعۋ ءۇشىن وسى جۇمىستارمەن اينالىساتىن ۆەدومستۆولاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, بەدەلىن ارتتىرۋ, ونىڭ الەمدىك نارىققا تانىمال بولۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت جانە ولاردىڭ ماتەريالدىق بازالارى جاڭاشا جاراقتاندىرىلىپ, اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق قىزمەتتەرى تاجىريبەلى, كاسىبي ءبىلىمدى سالالىق ماماندارعا تاپسىرىلسا دۇرىس بولار ەدى. بۇرىن گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ جۇمىستارىنا رەسپۋبليكامىزدا گەولوگيا مينيسترلىگى باس­شىلىق ەتكەنى بارشاعا بەلگىلى. وندىرىستىك قۋاتتىلىعى كۇشتى مە­­كە­مەدە تاجىريبەلى ماماندار قىز­مەت اتقاراتىن, كەيىن بۇل ۆەدومستۆو گەولوگيا كوميتەتىنە اي­­نالدى. قازىرگى كۇندە كوميتەت يندۋستريا جانە جاڭا تەحنو­لوگيالار مينيسترلىگىنىڭ قارا­ما­عىندا قالدى. مەنىڭ ويىمشا, گەو­لوگيا كوميتەتىنە قايتادان گەو­لوگيا مينيسترلىگى ستاتۋسىن بە­رىپ, مارتەبەسىن كوتەرسە, بۇل گەو­لوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرار ەدى, ونىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋىنا جانە تا­نىمال بولۋىنا جول اشار ەدى. سون­داي-اق, تىكەلەي ۇكىمەتكە با­عى­ناتىن بولعاندىقتان, ەش جال­تاقسىز شەشىم قابىلداپ, قارالىپ وتىرعان جوبالاردىڭ ەكسپەرتتىك ساراپتامالارىنىڭ جوعارعى دارەجەدە بولۋىنا, باعالانۋىنا زور ءمان بەرەتىن, تىزگىنىن سالا وندىرىسىنەن مول تاجىريبەسى, عىلىمي اتاعى بار ماماندار ۇستاعان مەملەكەتتىك قورلار كوميتەتى (گكز) قازىر ءوز جۇمىسىن گەولوگيا كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا اتقارىپ كەلەدى. ونى وسى اتالعان كوميتەتتىڭ قاراماعىنان شىعارىپ, تىكەلەي ۇكىمەتكە باعىناتىن ەتكەندە دۇرىس بولاتىن سياقتى. وسى باعىتتا اقتاۋ قالاسىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن نۇسقاپ وتىراتىن, وتكەن-كەتكەنگە تالداۋ, جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىنە ساراپتاما جاسايتىن, جاڭا الاڭداردىڭ پەرسپەكتيۆاسىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەيتىن, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ عىلىمعا قوسقان جاڭالىقتارىنا تەرەڭ تالداۋ جاسايتىن ماڭعىستاۋ عىلىمي گەولوگيالىق بارلاۋ وندىرىستىك ينس­تيتۋتىن اشۋ وتە قاجەت. قىزمەتكە گەولوگيا سالاسىنىڭ ءارتۇرلى با­عىتتارىن جاقسى مەڭگەرگەن, تاجى­ريبەسى مول, عىلىمي اتاعى بار ما­مان­داردى تارتسا ءجون بولار ەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ جولداۋدا «گەولوگيا سالاسىن دامىتۋعا شەت­ەلدىك ينجينيرينگتىك كوم­پا­نيا­لاردان ينۆەستيتسيا تارت­قان ءجون» دەيدى. بۇل وتە دۇرىس ايتىلعان ۇسىنىس. ءبىز ەلىمىزدەگى نەبىر ەكونو­ميكالىق قيىن كەزەڭ­دەردە پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي ارا­لاسۋىمەن كولەمدى ينۆەستيتسيا تارتىپ, جاعدايىمىزدى جوندەپ, داعدارىستان امان قالدىق. وڭىر­دەگى ىرگەلى مەكەمە بولا تۇ­را, «ماڭ­عىستاۋمۇنايگاز» مەكە­مە­سىندە جۇ­مىسشىلارعا ايلىق جالا­قى­سىن تاۋىپ بەرە الماي قينالعان كەزدەر ءالى ەستە. ەلباسى باستاماسىمەن وسى ينۆەستيتسيالىق ساياسات تىعىرىقتان شىعۋعا سەپ بولعان ەدى. قازىر قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىق. بىزدە ءوز وليگارحتارىمىز قالىپ­تاستى, كەيبىرەۋلەر فوربسقا دا شى­عىپ ۇلگەردى. ەندەشە, ۇكى­مە­تى­مىز ءوزىمىزدىڭ باي-قۋاتتى ازا­مات­تارىمىزدىڭ قاراجاتىن ينۆەستيتسياعا تارتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ولار ءوز ەلىنىڭ دامۋىنا, كوركەيۋىنە ازاماتتىق ۇلەستەرىن قوسۋدان قالىس قالماۋى كەرەك. – اراعا ءبىراز جىلدار ءتۇستى, بار جابدىقتار توزدى. ەكىنشىدەن, تەحنيكا دا, تەحنولوگيا دا جاڭاردى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ەلىمىزدەگى بۇرعىلاۋ سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى توتەپ بەرەدى مە؟ – بۇل جاعىنان بەس قارۋىمىز ساي دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. جوعارىدا مىڭداعان تەرەڭدىكتەردە ۇڭعىلار قازۋ قاجەتتىگىن ايتتىم عوي, مۇن­داي ۇڭعىلاردى قازاتىن قون­دىر­عى­لاردى رەسەيدەن, قىتايدان سا­تىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن شىعاراتىن بىردە-ءبىر زاۋىت جوق. جالپى بولاشاقتا قۇرلىقتا مۇناي مەن گاز كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ جۇمىستارى ۇلكەن تەرەڭدىكتەرمەن بايلانىستى بولادى. ول تەرەڭدىكتەردى اشۋ كەزىندە جوعارى قىسىممەن (1000 اتم.) جانە جوعارى تەمپەراتۋرامەن (250-300 گر.) قىزمەت ەتۋگە تۋرا كەلەدى. سول سەبەپتى, ەلىمىزدە 2000-7000 مەترلىك ۇڭعىلاردى قازاتىن بۇرعى قوندىرعىلارىن شىعاراتىن زاۋىت سالۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. دۇنيەجۇزىندە مۇنايدىڭ قورى جونىنەن 15 ورىنعا يە بولا تۇرىپ, بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارىن شەتەلدەن ساتىپ الۋى­مىز ورىنسىز. بۇل سالا­دا ءبىزدىڭ وزگەلەرگە قول جايۋدان ارى­لاتىن ۋاقىتىمىز جەتتى. ەكىن­شى بەسجىلدىقتا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بويىنشا تەرەڭ بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن شى­ع­اراتىن زاۋىت سالىنۋى قاراس­تىرىلۋى قاجەت. زاۋىتتىڭ زەرت­تەلەتىن ايماقتاردىڭ گەوگرافياسىنا جانە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىندىگىنە قاراي جاڭاوزەن قالاسىندا ورىن تەبۋى قولايلى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنتتىڭ وسى جولداۋىنان كەيىن ەلىمىزدىڭ قارقىنداپ دامۋىنا بۇرىنعىدان دا ۇلكەن جول اشىلعان سياقتى. حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءاربىر سالاسىنىڭ دامۋ جولدارى ايقىن. سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ, گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا زور ءمان بەرىلىپ وتىر, سەبەبى, بۇل سالالار قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋ كەپىلى. ونى ىسكە اسىرۋ ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ پارىزىمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». ماڭعىستاۋ وبلىسى.