الماتىداعى مەملەكەتتىك ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مۋزەيدە جاقىندا اشىلعان «اقشامدا» اتتى كورمەنىڭ اۆتورى, بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور بايتۇرسىن ومىربەكوۆتىڭ تۋىندىلارىن تاماشالاپ ءجۇرىپ, الۋان ءتۇرلى بوياۋ تىلىمەن كومپوزيتسيالىق شەشىمىن تاپقان كارتينالارداعى ۋاقىت ىرعاعى مەن بوياۋ سىرى تانىممەن بويلايتىن تۇڭعيىققا جەتەلەي جونەلدى.
اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كوركەمسۋرەت فاكۋلتەتىنەن باستاپ, ي.رەپين اتىنداعى كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ارحيتەكتۋرا ينستيتۋتىندا, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, ماسكەۋ جوعارى كوركەم-ونەركاسىپ ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزدىكسىز ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن بايتۇرسىن ەسجان ۇلى ءوزى دە ۇزاق جىلدار ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مۋزەيدىڭ ديرەكتورى بولىپ, قازاقتىڭ بەينەلەۋ, قولدانبالى-گرافيكالىق ونەرىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىعىن قاداعالاپ كەلە جاتقان ونەرتانۋشى ارىپتەسى كاميللا لي: «وسىنداي ءومىر بويعى جاۋاپتى دا قارقىندى جۇمىس بارىسىندا جاس كەزدە تاڭداعان شىعارماشىلىق ماماندىعى بويىنشا ونەر تۇڭعيىعىنا تەرەڭ بويلاپ, ۋاقىتتى تەك ءتۇر-ءتۇستىڭ تىلسىم اسەرلەرىن اشۋعا ارناپ, ادام بولمىسى مەن ويشىل سەزىمدى وياتۋعا ىقپال ەتكەن, جول سىلتەگەن تۇلعالاردىڭ وبرازدارىن كوركەم پولوتنولارعا اينالدىرۋعا ۋاقىت شىركىن جەتە بەرمەگەن. تەك سوڭعى كەزدە سونىڭ بارىنەن باس تارتىپ, وزىمەن ءوزى بولۋعا مۇمكىندىك العانداعى ب.ومىربەكوۆتىڭ كوپتەن ارمانداعان جەكە كورمەسىنە قول جەتكىزىپ, ول بولسا مەرەيتويلىق – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا سايكەس كەلىپ وتىر», دەپ جازادى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن شىعارىلعان جاڭا البوم-جيناقتىڭ العىسوزىندە.
«اقشامدا». اۆتور كورمەسىن نەگە «اقشامدا» دەپ اتادى ەكەن؟ كۇن ەڭكەيگەن ەكىنتى ۋاقىتىنان كەيىن تىلسىم ءتۇن الدىندا جۇلدىزدارى جامىراپ, ءبىر جارىق, ءبىر قاراڭعى ساۋلەسىن سەبەزگىلەپ جانعا جايلى مامىراجاي ماقپال تىنىشتىعىن اكەلەتىن وسى اقشام مەزگىلى ەمەس پە ەدى؟ تىرشىلىكتىڭ قاربالاسى مەن جانتالاسى اياقتالىپ, ەكى وكپەنى قولعا الىپ, الدەقايدا اسىعۋدى قاجەت ەتپەيتىن جان سەيىلتەر جاقسى شاق, بىلۋىمىزدە, وسى اقشام. ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بەدەلدى تۇلعاسى سانالاتىن بايتۇرسىن ومىربەكوۆتىڭ قارىنداشتان باستاپ مايلى بوياۋعا دەيىنگى ءتۇرلى سۋرەت قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ كەنەپكە سالعان كارتينالارى تۇتاس عۇمىرىنا بۇگىنگى پاراسات بيىگىنەن كوز جىبەرىپ, كەمەل كەزەڭىندەگى زيالى ادامنىڭ وزىنەن ءوزى ەسەپ العان اقشامداعى ويلى ساتىنە كوبىرەك ۇقسايدى.
بۇكىل الەمدى مونا ليزانىڭ ميىعىنداعى جۇمساق جىميىسقا تابىندىرىپ قويعان لەوناردو دا ۆينچي, ءبىر عانا تەڭىز تاقىرىبىنا التى مىڭنان استام تۋىندى ارناعان ايۆازوۆسكي, ورمان مەن توعايدىڭ عانا سۋرەتىمەن تانىلىپ «ورىس ورمانىنىڭ پاتشاسى» اتانعان يۆان شيشكيندەر سياقتى ءار قىلقالام شەبەرىنىڭ شىعارماشىلىعىندا كوش باستايتىن تاقىرىپ, باسىمدىق بەرىلەتىن بوياۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بولادى. بايتۇرسىن ەسجان ۇلى ابستراكتسيونيست تە, يمرەسسيونيست تە ەمەس, سيۋررەاليست تە ەمەس, اتشاپتىرىم زالعا ىلىنگەن كارتينالارىنا كوز جۇگىرتىپ وتكەندە, ءار جانردا جازىلعان, ءتۇرلى تاقىرىپتى تولعاعان تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە پەيزاج بەن پورترەت ەرەكشە دارالانادى.
كۇندەلىكتى كورىپ جۇرگەن قاراپايىم دۇنيەنىڭ ءوزىن قۇدىرەتتى ونەر دەڭگەيىنە كوتەرەتىن سۋرەتشى تالانتى. ەگەر سۋرەتشى تالانتتى بولسا, جۇزدەگەن جىلدار بۇرىن سالىنىپ جاۋىر بولىپ, اقجەمگە اينالعان جاتتاندى تاقىرىپتىڭ وزىنە جاڭا مازمۇن بەرىپ, وزەگىنەن بۇگىنگى كۇننىڭ تىنىسىن اڭقىتىپ قويادى. ونىڭ «اۋليەاعاش», «قۋ وزەنى», «قۋ وزەنىنىڭ القابى», «قۋ وزەنىنىڭ اڭعارى», «كارانتين كەزىندە» سەكىلدى كارتينالارىندا تۋعان جەردىڭ جۇدىرىقتاي عانا بولشەگى قاز-قالپىندا سۋرەت بەتىنە قوناقتاي قالعانداي تابيعاتتىڭ ءبىر ساتكە مۇلگىگەن مامىراجاي كەيپى اسەرلى كورىنىس تاپقان. تابيعاتتىڭ ادامعا ەرەكشە اسەر بەرەتىن قاسيەتىن جاراتۋشىنىڭ عاجاپ تارتۋى ەتىپ بەينەلەيدى. سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىندا تابيعات پەن ادام – ەگىز. تابيعات تا ادام سياقتى بىردە تۇنجىراپ قالادى, بىردە اسپان التىن اراي ساۋلەگە شومىلىپ, قاباعى جازىلىپ جادىرايدى, كەيدە تۇمان باسىپ, قازباۋىر قارا بۇلتتىڭ اراسىنان بولار-بولماس كۇن سىعالاپ, كەيدە ول اعىل-تەگىل جىلايدى. تابيعاتتىڭ كوكتەمى مەن جازى, كۇزى مەن قىسى بولسا, وسى ءتورت مەزگىل ادامنىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ قارتتىقتىڭ قارا شەكپەنىن كيىپ, باقيعا اتتانارعا دەيىنگى ءومىرىن سيپاتتايتىن ءدال بالاما. بايتۇرسىن ەسجان ۇلى سان الۋان بوياۋلار گامماسى ارقىلى تابيعاتتىڭ وسى ەرەكشەلىگىن تاپ باسىپ كورسەتەدى.
ب.ومىربەكوۆتىڭ كورمەسىن كوپشىلىكپەن بىرگە تاماشالاعان ونەردەگى قاناتتاس ارىپتەستەرىنىڭ جۇرەكجاردى وي-پىكىرى قىلقالام شەبەرىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن ادامي بولمىس-كەلبەتىنە بەرىلگەن ايقىن انىقتاماسى ىسپەتتى.
الپىسباي قازىعۇلوۆ,
سۋرەتشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
– بايتۇرسىن ومىربەكوۆتىڭ قازاق سۋرەت ونەرىنە قوسقان ۇلەسى وراسان زور. سۋرەتشىلىگى ءوز الدىنا, ول كىسىنىڭ ونەرتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەگىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ قازاقتىڭ وتە ۇلكەن تالانتتى سۋرەتشىلەر شوعىرىن تاربيەلەپ شىعاردى. مىقتى شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا ەسىمى دۇنيە جۇزىنە تانىلعان ءبىرتۋار سۋرەتشى ەربولات تولەپباەۆ بار. ول كىسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىر سۋرەتشىنى تاربيەلەپ شىعارعانىنىڭ ءوزى – قازاق سۋرەت ونەرىن ءبىر ساتىعا كوتەرگەنى دەگەن ءسوز. ۇستازدىڭ ءتالىمىن العان جۇزدەگەن شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا ءبىز دە بارمىز. ەڭ العاشقى كىرىسپە ءدارىسىن ءالى ەش ۇمىتا المايمىن. قولىنا سۋرەت سالاتىن قالام ۇستاي كىرىپ, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءالىپبيىن ول كىسى بىلاي ۇيرەتكەن ەدى: «بالالار, سەندەر مۇنى اۋىلدا شوتكى دەپ ايتاسىڭدار, بۇگىننەن باستاپ مۇنىڭ اتى كيستوچكا بولادى». ينستيتۋتتاعى العاشقى ۇستازىمىز بايتۇرسىن اعانىڭ سودان كەيىنگى ءار ءدارىسى ءبىز ءۇشىن ومىرلىك ازىق, ءار ءسوزى ومىرلىك ۇستانىم قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولدى. كەيىن تالاي رەت شەتەلدەرگە سۋرەت كورمەلەرىنە بىرگە باردىق. ۇستازىمىزدىڭ بىلمەيتىنى جوق, ارعى-بەرگى سۋرەت تاريحى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە ەرىكسىز تاڭىرقاتادى, كەز كەلگەن ساۋالعا جان-جاقتى جاۋابى بار تەرەڭ تانىم يەسى. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعانىندا قىلقالام شەبەرلەرىنەن قامقورلىعىن اياعان جوق, اعا تۇتىپ الدىنا بارعاننىڭ مەسەلىن قايتارمادى, قولىنان كەلگەنشە كومەگى ءتيدى. «اقشامدا» كورمەسىن تۇتاس ارالاپ شىقتىم, كوپ جۇمىسى كوڭىلىمدى تەربەدى. اسىرەسە, ءا.قاستەەۆتىڭ فونىندا بەينەلەنگەن م.تىنىشباەۆتىڭ پورترەتى ەرەكشە ۇنادى. ءوزىنىڭ دوستارىن, زامانداستارىن, جۇبايى مەن بالالارىن سالعان ەرتەرەكتەگى گرافيكالىق جۇمىستارى دا زەر سالىپ, ءۇڭىلىپ قاراۋدى قاجەت ەتەدى.
توققوجا قوجاعۇلوۆ,
پەداگوگ-پروفەسسور:
– بايتۇرسىن اعا – جارىعى مول ادام. جان-جاقتى تەرەڭ بىلىمىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن, ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ بيىكتىگىمەن, ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە ادال, ءادىل قارىم-قاتىناس قۇرا بىلۋىمەن اينالاسىنداعى ادامداردىڭ جۇرەگىن بىردەن جاۋلاپ الادى. سول سەبەپتى ول كىسىنى ناعىز ۇستاز دەسەك, جاراسار. ونەرتانۋ عىلىمىمەن اينالىسقاننان باستاپ ارىپتەستەرىنىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە تەرەڭ تالداۋ جاساپ, ءدال باعاسىن بەرىپ, كەڭ تانىلۋىنا اعالىق اق پەيىل قامقورلىعىن ايامادى. ءا.قاستەەۆ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەنىندە سۋرەتشىلەردىڭ جۇمىسىن سارالاپ, ونى مۋزەيگە قابىلداۋ, كورمەلەرىن ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ تۋىندىلارىن شەتەلگە تانىستىرۋ سياقتى سۋرەتشى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سانالاتىن ۇلكەن ەڭبەكتى ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق اتقارا بەرەتىن. مۋزەيدە قىزمەتتە جۇرگەندە ەسكىرگەن, ب ۇلىنگەن سۋرەتتەردى رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىسىن العاش قولعا العان دا بايتۇرسىن اعا بولاتىن. مۋزەيدەگى ديرەكتورلىق قىزمەتىنەن كەيىن قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعاندا دا جاناشىر قامقور پەيىلىنەن جاڭىلعان جوق. «سامۇرىق-قازىنا» قورىن دەمەۋشىلىككە تارتا وتىرىپ, كەسكىندەمە, گرافيكا, قولدانبالى, ساندىك ونەر, ءمۇسىن سالاسىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن شەبەرلەردىڭ بەس تومدىق انتولوگياسىن دايىنداپ شىعاردى. رەسەيمەن بىرلەسە وتىرىپ ماسكەۋ باسپاسىنان «قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى» دەگەن اتاۋمەن ءار سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىعىنان تاڭداۋلى ءبىر تۋىندىسىن توپتاستىرا وتىرىپ, ۇلكەن كىتاپ ازىرلەدى. بۇل – اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن اكادەميالىق ايتۋلى ەڭبەك.
كورمەدە ا.قازىعۇلوۆ تا ەرەكشە اتاپ وتكەن مۇحامەتجان تىنىشباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پورترەتى راسىندا دا, وزگە جۇمىستار اراسىندا شوقتىعى بيىك بولىپ بىردەن نازار اۋدارادى. «تۇركسىب تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ باس ينجەنەرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆ پورترەتىندە ءا.قاستەەۆتىڭ بەلگىلى «تۇركسىب» كارتيناسى كومپوزيتسيالىق بىرلىككە نەگىزدەلگەن. بۇل ەرەكشە جارالعان ەكى ادامدى – العاشقى ينجەنەر-تەمىرجولشى مەن العاشقى سۋرەتشى-كەسكىندەمەشىنى ءبىر تاقىرىپ بىرىكتىرىپ تۇر», دەپ انىقتاما بەرەدى كاميللا لي. تاعى ءبىر توپ ادامنىڭ پورترەتى «تۋعان ولكەنىڭ اۋەندەرى» تسيكلىمەن سالىنعان. حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ, حالىق ءارتىسى دانەش راقىشەۆ, بەلگىلى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, حالىق قاھارمانى نۇرعيسا تىلەنديەۆ سەكىلدى قايراتكەر تۇلعالاردىڭ, ءوزىنىڭ, جارىنىڭ, ۇلى مەن قىزىنىڭ پورترەتتەرى الىستان مەنمۇندالاپ كوز تارتادى. مۇحتار اۋەزوۆ, ءشامشى قالداياقوۆ, جۇماقىن قايرامباەۆ, گۇلفايرۋس يسمايلوۆانىڭ پورترەتتەرىنەن سۋرەتشىنىڭ ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى تانىلادى. ولاردىڭ بولمىسىنداعى تەرەڭدىك پەن سۇلۋلىق ساۋاتتى ءارى نازىك ليريزممەن ايشىقتالعان. «پورترەت – قيىن جانر. ادامنىڭ بەتىنە ءبىر قاراساڭىز, بىردەن ول تۋرالى ازداعان اقپاراتىڭ قالىپتاسىپ ۇلگەرەدى. ال ول اداممەن جاقىن كەلىپ تىلدەسسەڭ, ارعى جاعىنان تاعى ءبىر قىرى مەن سىرى اشىلادى. مىنەز-قۇلقى, پايىم-پاراساتى, وي تەرەڭدىگى, ءبىلىم دەڭگەيى بىرتىندەپ كورىنە باستايدى. كوڭىلىڭە قوناتىن, ءوزىڭ جاقسى بىلەتىن ادامنىڭ پورترەتىن سالۋ جەڭىلدەۋ ءارى قىزىق. اۋەزوۆتىڭ پورترەتىن سالۋ – ءوز قارىمىن سىناپ بايقاعىسى كەلەتىن ءار سۋرەتشىنىڭ ارمانى بولار دەپ ويلايمىن. پورترەت ۇلكەن كولەمدە, ءىرى پلاندا سالىندى. اۋقىمدى سالۋ سەبەبىم, «مۇنداي الىپ قازاقتا كوپ ەمەس» دەگەن ويدى مەڭزەگەنىم» دەيدى اۆتور.
مەرەيلى 75 جاسىن كەڭ ماعىنالى كورمە جاساپ قارسى الىپ وتىرعان ب.ومىربەكوۆتىڭ ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگى تۋرالى ۇزاق تولعاۋعا بولادى. الايدا بەينەلەۋ ونەرىندەگى دەڭگەي مەن ساپانىڭ ولشەمىنە اينالىپ كەتكەن قادىرلى تۇلعانىڭ قايتالانباس قولتاڭباسى جايلى ۋاقىت ءوزى ءۇن قاتىپ, شابىتتى شاقتاعى شىعارماشىلىق يەسىنىڭ كوركەم كەڭىستىگىنىڭ جاڭا كوكجيەگى اشىلا بەرەتىنىنە «اقشامداعى» تەرەڭ ويلى كارتينالار ەرىكسىز سەندىرەدى. جىلدارمەن بىرگە سۋرەتشىنىڭ كوزقاراسى وزگەرۋى مۇمكىن, بىراق ناعىز سۋرەتكەر ءۇشىن وزگەرمەيتىن ءبىر قاعيدا بار – تىنىمسىز ەڭبەكپەن جاڭا تۋىندىلارعا جارىق كۇن سىيلاۋ. قارا-قۇراسى قالىڭ كورمەدە, اسىرەسە, جاڭالىق ءھام جاڭاشىلدىققا قۇشتار جاستار شوعىرىنىڭ مول بولۋى سول وزگەرمەيتىن قاعيدا تىنىسىن سەزىنگەندىكتەن بولار دەپ توپشىلادىق.
الماتى
