جەمقورلىقتىڭ «تسيفرلى نۇسقاسى»
ال بۇگىندە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى «قۇجات جاساۋدىڭ» ءتۇرلى قيتۇرقىلىقتارى مەن قۋلىققا تولى جولدارىن مەڭگەرىپ العان.
وتكەن اپتادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى قوستاناي جانە اقمولا وبلىستارىنداعى مامانداندىرىلعان حقو قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىعىن جۇرتقا جاريا ەتتى. ورتالىق ماماندارى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنە قاتىستى تەوريالىق ەمتيحانداردان ءساتتى ءوتتى دەگەن انىقتامانى زاڭسىز بەرىپ كەلگەن. ۇمىتكەردىڭ سىناقتان وتكەندىگىن راستايتىن بۇل قاعازدى ولار مۇلدە ەمتيحانعا كەلمەگەن, كىرمەگەن ادامدارعا بەلگىلى ءبىر سوماعا ساتىپ وتىرعان.
ال ەمتيحاندى ارنايى دايىندىقتان وتكەن باسقا ادامدار تاپسىرعان. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىندا وسى ءۇشىن ەمتيحان تاپسىراتىن كومپيۋتەرمەن قاشىقتان جالعانعان قۇرىلعىلار پايدالانىلسا, قوستاناي وڭىرىندە مەديتسينالىق بەتپەردە مەن قالپاق كيگەن ادامدار تىكەلەي ەمتيحان سىنىبىندا باسقا بىرەۋلەر ءۇشىن تەست تاپسىرىپ كەلگەن. تەرگەۋ بارىسىندا مىڭنان استام جۇرگىزۋشى كۋالىگىن زاڭسىز بەرۋ فاكتىسى تەكسەرىلىپ, تەوريالىق ەمتيحاننان ءساتتى وتكەنى تۋرالى جالعان انىقتامالار تاركىلەنگەن. «زاڭسىز كۋالىكتى ساتىپ الىپ, كولىككە وتىراتىن جاۋاپسىز جۇرگىزۋشىلەر ءسىز بەن بىزگە جانە جاقىندارىمىزعا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىنى انىق. سوندىقتان دا وسىنداي زاڭسىزدىقتارعا نەمقۇرايدى قاراماۋىمىز قاجەت. كەز كەلگەن جەمقورلىق فاكتىلەرىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ادام ءتيىستى ورگاندارعا حابارلاسقانى ءجون», دەلىنگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ رەسمي مالىمدەمەسىندە.
بۇل باعىتقا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى كۇشەيگەن سايىن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتىڭ دا «جۇيەسى» جەتىلە تۇسۋدە. ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ, قىزمەتتەردى ونلاين الۋ باعىتىندا قارقىندى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتقانمەن بۇل جاڭاشىلدىقتىڭ دا جەمقورلىققا توتەپ بەرە الماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ويتكەنى اۆتوماتتاندىرۋ مەن «تسيفرلى ۇكىمەتتىڭ» باستاپقى ماقساتى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرۋ ەدى. ال اينالىپ كەلگەندە جەمقورلىقتىڭ ءوزىن اۆتوماتتاندىرىپ, تسيفرلى نۇسقاعا «كوشىرىپ» الدىق.
ەل ازاماتتارىنا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى قازاقستاندا 2012 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا 16 وڭىردە وسىنداي ورتالىقتار حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. بۇگىندە ەگەر جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ مەرزىمى اياقتالسا, جوعالىپ قالسا نەمەسە تولقۇجاتتاعى دەرەكتەردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بۇل قۇجاتتى ونلاين فورماتتا قايتا اۋىستىرىپ الۋعا بولادى. ال 2019 جىلدان بەرى كولىكتى تىركەۋ مەن جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ قىزمەتتەرىن بىردەن رەسپۋبليكا بويىنشا 103 حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى كورسەتە باستادى. ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, وسى سالانى تسيفرلاندىرۋعا جاۋاپتى ساكەن سارسەنوۆ جاقىندا عانا: «ورتالىقتاردا قىزمەت الۋشىلار مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جانە حقكو قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىس تولىعىمەن الىنىپ تاستالدى. پوليتسەيلەر تەك قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرىنىڭ تولىقتىعىن انىقتاپ, كريمينالدىق ەسەپتەر بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. بۇل بىزگە قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. الايدا ءىس پەن ءسوزدىڭ قابىسپايتىنىن قوستاناي مەن اقمولا وبلىستارىنىڭ حقكو-دا اشكەرەلەنگەن زاڭسىزدىقتار تاعى ءبىر مارتە راستاپ وتىر.
جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋدىڭ ءتارتىبى قانداي؟
حقكو-نىڭ بىلىققا بەلشەسىنەن باتقانىن كۇنى كەشە نۇر-سۇلتانداعى ورتالىققا قاراپايىم كليەنت رەتىندە بارىپ, ەشقانداي تەوريالىق تا, تاجىريبەلىك تە ەمتيحان تاپسىرماستان ءبىر كۇننىڭ ىشىندە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الىپ شىققان تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات ءمۋسيننىڭ ءىس-ارەكەتى دە ايعاقتاپ بەردى. مينيستر ءتىپتى وسىنداي «تەكسەرۋدەن» كەيىن ەلوردادا جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا قۇجات تاپسىرعان 2 مىڭنان استام ادامنىڭ تەك 30-ى عانا ەميحاننان وتكەنىن ايتقان ەدى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ارنايى بريفينگ وتكىزگەن ب.مۋسين وقيعا بويىنشا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەتتە» ىشكى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ماماندارى ارنايى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ جاتقانىن, قازىرگى تاڭدا بۇكىل ەل بويىنشا بارلىق حقكو-دا باقىلاۋ جۇمىستارىنىڭ كۇشەيتىلگەنىن مالىمدەدى. وسىعان وراي ءبىز دە مەملەكەتتىك كورپوراتسياعا حابارلاسىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ ءۇشىن تاجىريبەلىك جانە تەوريالىق سىناق تاپسىرۋ ءتارتىبى, قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, جەمقورلىق فاكتىلەرىن بولدىرماۋعا قاتىستى بىرقاتار سۇراعىمىزدى قويعان ەدىك.
«ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كەاق باسقارۋشى ديرەكتورى بايرام ازيزوۆ ەمتيحان تاپسىرۋشى ۇمىتكەرلەردىڭ كوبى تەوريالىق سىناققا تەلەفون الىپ كىرۋگە تىرىساتىنىن ايتادى. ول سونداي-اق كەيبىرەۋلەردىڭ سىناققا ءوزىنىڭ ورنىنا ءتۇر-كەلبەتى ۇقسايتىن باسقا ادامدى جىبەرىپ, ەمتيحان وتكىزىلەتىن كومپيۋتەر جۇيەسىنە قاشىقتان قوسىلۋ سياقتى ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەردى پايدالاناتىنىن دا جاسىرمادى. «بۇگىندە «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى بارلىق مامانداندىرىلعان حقكو-دا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ جاتىر. تەكسەرۋ كەزىندە الماتى قالاسىندا زاڭسىز تۇردە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا قاتىستى بىرنەشە دەرەك انىقتالدى. قازىرگى تاڭدا بۇل جايتتار بويىنشا جيناقتالعان ماتەريالدار پوليتسيا دەپارتامەنتىنە ارى قاراي تەرگەۋ جۇرگىزۋ ۇشىن جولداندى», دەگەن مەملەكەتتىك كورپوراتسيا وكىلى قازىرگى تاڭدا الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارىندا تەوريالىق ەمتيحاندى تاپسىرۋ كەزىندە تۇلعانى تانيتىن ارنايى بيومەتريا جۇيەسىنىڭ پيلوتتىق تۇردە ەنگىزىلگەنىن دە حابارلادى. «پيلوتتىق جوبا بويىنشا ءار ەمتيحان تاپسىرىلاتىن ورىننىڭ قاسىنا كامەرا ورناتىلعان. بۇدان بىلاي ونداعى بەينەنى ارنايى وپەراتور تىكەلەي باقىلاپ وتىرادى. تەست تاپسىرۋشىلار ورىندارعا كەزدەيسوق تاسىلمەن جايعاستىرىلادى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي جۇيە بارلىق مامانداندىرىلعان حقكو-عا ەنگىزىلەدى», دەيدى ول.
ء«بىرىنشى رەت جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الاتىن ازامات مامانداندىرىلعان حقكو-عا كەلىپ, ەمتيحان تاپسىرۋعا ءوتىنىش بىلدىرەدى. ۇمىتكەر الدىمەن مەديتسينالىق انىقتاما مەن اۆتومەكتەپتە كۋرستاردى تامامداعانى تۋرالى كۋالىك تاپسىرۋى قاجەت. دايارلىق كۋرسىنان وتكەنى تۋرالى تالاپ «ا», «ۆ» ساناتتارىنداعى, «ا1», «ۆ1» كىشى ساناتتارىنداعى كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىن الۋعا ءوز بەتىنشە دايارلىقتان وتكەن ادامدارعا قويىلمايدى», دەپ كۋالىك الۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىرىپ وتكەن ب.ازيموۆ ۇمىتكەردىڭ 40 مينۋتتىڭ ىشىندە كەم دەگەندە 32 سۇراققا دۇرىس جاۋاپ بەرۋى ءتيىس ەكەنىن دە ەسكە سالدى. «ۇمىتكەر الدىمەن تەوريالىق ەمتيحان تاپسىرادى. ول سىناقتى ەمتيحان باعدارلاماسى قوندىرىلعان كومپيۋتەرلەر ارقىلى تاپسىرادى. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا ۇمىتكەرلەردىڭ ەمتيحان تاپسىراتىن ورىندارى اۆتوماتتاندىرىلعان كەشەنگە بىرىكتىرىلگەن», دەيدى ول.
«ارى قاراي ۇمىتكەر تاجىريبەلىك ەمتيحانعا جىبەرىلەدى. بۇل سىناق ءتيىستى ساناتتاعى كولىك قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان جانە جۇرگىزۋ ناتيجەلەرىن اۆتوماتتى تۇردە وقيتىن ارنايى قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان اۆتوماتتاندىرىلعان اۆتودرومدا وتكىزىلەدى. ەمتيحان بارىسىندا ۇمىتكەرگە 100 بالل بەرىلەدى, جول ەرەجەسى بويىنشا جاساعان ءار قاتەسى ءۇشىن ءتيىستى بالل شەگەرىلىپ وتىرادى. باعدارشامنىڭ قىزىل ءتۇسى سياقتى تىيىم سالىنعان جول بەلگىلەرىنەن ءوتىپ كەتسە, قايتا ەمتيحان تاپسىرۋعا جىبەرىلەدى. تاجىريبەلىك ەمتيحان وتكىزىلەتىن اۆتوكولىكتەر «داتچيكتەرمەن» جابدىقتالعان. كولىك قوزعالىسى تۋرالى اقپارات بىردەن جازىلىپ, بارلىق قاتە ەسكەرىلىپ وتىرادى. تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك ەمتيحان بويىنشا بەرىلگەن جاۋاپتار ناتيجەسى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ارقىلى ەسەپتەلەدى», دەگەن اق قىزمەتكەرى ەمتيحاننان وتكەن-وتپەگەنى تۋرالى انىقتامانىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مالىمەتتەر بازاسى ارقىلى شىعارىلاتىنىن, سىناقتان سۇرىنبەي وتسە, جۇرگىزۋشى كۋالىگى بىردەن راسىمدەلەتىنىن ءتۇسىندىردى.
ساتقان دا, ساتىپ العان دا جازاسىز قالمايدى
ءىىم-ءنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, مامانداندىرىلعان حقكو-دا ەڭ كوپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ءبىرى كولىك قۇرالىن تىركەۋ بولسا, ەكىنشىسى – جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ. جىل سايىن 2,5 ميلليون كولىك تىركەلسە, ءبىر ميلليوننان استام ادام جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا ءوتىنىش قالدىرادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز وسىنشاما ادام جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنەن تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك ەمتيحان تاپسىرادى دەگەن ءسوز. ەندى سۇراق. وسى ميلليوننىڭ بارلىعى راسىمەن جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ەمتيحان تاپسىرىپ الا ما؟ الدە, «جۇيكە جۇقارتپاۋدىڭ», «ۋاقىت ولتىرمەۋ» مەن «بوسقا ساندالماۋدىڭ» باسقا جولىن تاڭداي ما؟ ەڭ سوراقىسى, جول ەرەجەسىن بىلمەيتىندەر مەن جول بەلگىسىن اجىراتا المايتىندارعا كولىك ايداۋ قۇقىن بەرۋدىڭ سوڭى قانشالىقتى قورقىنىشتى؟ قانشالىقتى قايعىلى؟ وسى تۇستا مىنا ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرە كەتەيىك. جىل باستالعالى بەرى ەلىمىزدە 9 مىڭعا جۋىق جول-كولىك اپاتى تىركەلسە, سونىڭ سالدارىنان 12 مىڭنان استام زارداپ شەگىپ, 1300-دەي جولاۋشى قايتىس بولعان. ال بيىلعى توعىز ايدا 20,5 مىڭ ادام جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلعان. تاعى 17,5 مىڭى اكىمشىلىك قاماۋعا الىنعان.
شىندىعىن ايتۋ قاجەت, ەلىمىزدە جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتۋ سحەماسى كەشە-بۇگىن انىقتالىپ وتىرعان زاڭسىزدىق ەمەس. وسى جىلدىڭ باسىندا عانا بۇل قۇجات ءتۇرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە اشىق ساۋداعا ءتۇسىپ, بىلىقتىڭ باسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇرعانى انىقتالعان بولاتىن. ول كەزدە دە, اسىرەسە, نۇر-سۇلتاندا قىزىپ تۇرعان قۇجات ساۋداسىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اشكەرەلەگەن ەدى. ءتىپتى بەس جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ 21 جاستاعى بويجەتكەنى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتىپ العانىن الەۋمەتتىك جەلىدە سۇيىنشىلەپ, اكەسىنە العىس ايتقانى دا قوعامدا ءبىراز داۋ تۋدىرعان ەدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس- قيمىل اگەنتتىگى دەپارتامەنتىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا اعا تەرگەۋشىسى دانيار بەگايداروۆ «كۋالىك جاساپ» بەرگەندەرمەن قاتار ارنايى كۋرستا جول ەرەجەسىن وقىماي, تەست تاپسىرماي قۇجات ساتىپ العانداردىڭ دا جازادان قۇتىلمايتىنىن ايتادى. «جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتىپ العانداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قاراستىرىلعان. ولار زاڭ بويىنشا ايىپپۇل تولەۋى نەمەسە سوت ۇكىمىمەن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى ابدەن مۇمكىن. كۋالىكتى جاساتقاندار, ماسەلەن, قۇجاتقا تولەگەن سومادان 35 ەسە ۇستەمە ارقالايدى. ياعني كۋالىكتى وڭاي جولمەن 100 مىڭعا ساتىپ السا, وسى ارەكەتى ءۇشىن 3,5 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتەلەدى», دەيدى ول.
قىلمىستىق كودەكستىڭ 385-ءشى «جالعان قۇجاتتاردى, ءمورتابانداردى, مورلەردi, بلانكىلەردى, مەملەكەتتiك پوشتا تولەمى بەلگىلەرىن, مەملەكەتتiك ناگرادالاردى قولدان جاساۋ, دايىنداۋ نەمەسە وتكiزۋ» بابىنا سايكەس, مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتى بىرنەشە ادام بىرىگىپ, الدىن الا ءسوز بايلاسۋىمەن جاساسا, ءتورت مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە ءتورت جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. كودەكس بويىنشا جالعان قۇجاتتى پايدالانۋشى دا جازاسىز قالمايدى.
ءتۇيىن. وڭتۇستىك كورەيانىڭ چحا ەسىمدى تۇرعىنى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ ءۇشىن 2005 جىلدان باستاپ 950 رەت تەوريالىق, 10 رەت تاجىريبەلىك سىناق تاپسىرعان ەكەن. ەمتيحاننىڭ بارىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, كۋالىك قولىنا تيگەندە ونىڭ جاسى 70-كە تاياپ قالعان. كەيۋانانىڭ تاباندىلىعىنا ءتانتى بولعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى «چحا جۇرگىزۋشى كۋالىگىن قولىنا العان كۇنى ءوز قولىمىزبەن ەسكەرتكىش قويىپ بەرەمىز» دەگەن ەكەن. الايدا بۇل قاريانىڭ قاجىرلىعىنا قويىلعان بەلگى مە, الدە وسى ەلدەگى جەمقورلىقتان ادا جۇيەسىنىڭ تازالىعىن مويىنداتقانى ما... مۇنى ەندى وقىرماننىڭ ءوزى تارازىلاي جاتار.
