الپىس جىلدىعىندا تەاترداعى سالتاناتتى كەشتە سويلەگەن ءسوزىمدى «كوڭىل تورىندەگى تۇلعالار» دەگەن كىتابىما شىعارعانمىن. ء«بىزدىڭ بۋىننىڭ ليدەرى» دەپ اتاعان ەدىم. ايتسە دە, توي ۇستىندەگى قۇتتىقتاۋ ءسوزىڭ ءبىر باسقا دا, گازەتكە ارنايى جازعان ماقالاڭ ءبىر باسقا, ارينە. ونىڭ ۇستىنە ول دوسىڭ سەنىڭ وتباسى, وشاق قاسىڭدا كۇندە قالجىڭداسىپ, ازىلدەسىپ جۇرەتىن قۇرداسىڭ عانا ەمەس, ەل ازاماتى, ۇلت قايراتكەرى بيىگىنە كوتەرىلگەن جان بولسا. قارا ورمان قالىڭ ەلىنىڭ بەتىندە, جەلدىڭ وتىندە جۇرگەن اتايمان قازاق بولسا... ءدال وسى جولى ۇندەمەي قالۋدىڭ ەشقانداي قيسىنىن تابا الماعام... قىسقاسى, جاسىمىزدا جۇرەك تابىستىرىپ, كەيىنگى ۇزاق جولدا تىلەك قوستىرعان زياتكەر دوسىمىزدىڭ مەرەيلى جاسى تۇسىندا بىلەتىنىمىزدىڭ ءبىرازىن اقتارۋعا بەل بۋدىق. «ول كىسى تۋرالى ماقالا بەردىك قوي» دەپ تارىلماي, گازەتتى ۇلكەن بيىككە كوتەرىپ, رەداكتسياعا سەگىز قابات عيمارات سالدىرىپ, ەكى كوپپاتەرلى ءۇي, ەكى جاتاقحانا قالدىرىپ, بارشا قىزمەتكەردى تۇگەل باسپانالى ەتىپ كەتكەن ازاماتقا قايتا-قايتا قۇرمەتىن كورسەتىپ جاتقان «ەگەمەننىڭ» ىرىلىگىنە دە رازىمىز. ونىڭ ۇستىنە «ەگەمەن قازاقستانى» ساۋىتبەكتىڭ سۇحباتتارىنان ءبىر كىتاپ قۇراستىرىپ, تويىنا تارتۋ ەتەدى ەكەن دەگەندى ەستىپ تاعى قۋانعانبىز.
شۇكىر دەيىك, كورىپ تە, ەستىپ تە, ءبىلىپ تە جاتىرمىز, ەردىڭ سىنشىسى ەلى ەكەن. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ جەتپىس جاستىڭ مەرەيتويىنا وراي ءباسپاسوز بەتتەرىندە ىلگەرىندى-كەيىندى ماقالالار جازىلىپ, ۇلكەندى-كىشىلى ماتەريالدار شىعىپ جاتىر. ءبارى دە ءجون, ءبارى دە رەتىمەن. جۇرتتىڭ اۋزى – ءۋالى. ەلى ءۇشىن تابان ەت, ماڭداي تەرىن توگىپ, ادالىنان ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اتپال ازاماتتار تۋرالى قانشا جازسا دا كوپتىك ەتپەيدى. حالقىمىزدا قاسىنداعى اسىلىن تاني بەرمەيتىن, باعالاي بىلمەيتىن نەمقۇراي مىنەزى ەجەلدەن بارىن دا بىلەمىز. سونى اڭعارعان اتام قازاق «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» دەپ تەگىن ايتقان با؟ بۇل جولى ەلى مەن جۇرتى جۇلدىزى كوكتە جارقىراي جانعان ازاماتىن شىن تانىپ جاتقانداي, اس تا توك باعاسىن اقتارىلىپ, مولىنان بەرىپ جاتقانداي. ونىڭ ەشقانداي دا وعاشتىعى جوق. بىراق تەرەڭگە بويلاۋ ءۇشىن ءوزىڭ دە وسال بولماۋىڭ كەرەك, سول دارەجەگە جۋىق ويساڭ ءورىس, پايىمدى پاراسات كەرەك. سوندىقتان اق ەرتىستىڭ ءوزى بولماساق تا, بۇلاعى بولعانىمىزعا, اقىلدى باستىڭ ءوزى بولماساق تا, قۇلاعى بولعانىمىزعا تاۋبە ەتەمىز. سونىڭ وزىندە دە كەيىپكەرىمىزدىڭ وي تەرەڭىنە سۇڭگي الماي, تىلسىمىنا جەتە الماي جاتامىز.
«تەرەڭى» دەمەكشى, وسى ءسوز ماعان اناۋ ءبىر جىلعى ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جاعدايدى ەسكە تۇسىرگەن.
* * *
التايدىڭ اسۋ بەرمەس بيىگىندە ءتورت-بەس جىگىت بوپ جازدىڭ جايماشۋاق ءبىر كۇندەرىندە بوي جازىپ دەمالعانىمىز بار. الدەبىر دوڭگەلەنگەن ايدىن كولدىڭ جاعاسىنا شەكاراشىلار قاراعايدان قيىپ ءبىر بولمەلى جولاماي باسپانا سالىپ تاستاپتى.
– مىناۋ ءبىر عاجايىپ كول! – دەدى ءبىزدى باستاپ اكەلگەن ەرەن جۇماعۇلوۆ دوسىمىز ىرگەدەگى دوڭگەلەنگەن اۋماقتى كولدى نۇسقاپ.
– ءيا, بۇنىڭ نەسى عاجايىپ بولا قاپتى؟
– بۇل كولدىڭ ءتۇبى جوق.
– ءويدويت دەگەن. ءتۇبى جوق كول بولۋشى ما ەدى؟
– سەنبەسەڭىزدەر, وزدەرىڭىز ارقان سالىپ, ولشەپ كورىڭىزدەر.
جالپى, «عاجايىپ» دەگەن ءسوزدىڭ ءبىر سيقىرى بار عوي. ۇنەمى ءبىر قۋاتتى ەنەرگەتيكا ەسىپ تۇرادى. ادامنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى, تىلسىمىنا جەتەلەيدى.
مۇنداي توسىن ءسوزدى ەستىگەن جىگىتتەر بىلەكتەرىن سىبانىپ جىبەرىپ, دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ كەتكەن. وزدەرىمەن الا كەلگەن ارقاننىڭ ءبىرىن ولشەپ كورىپ ەدى, ۇزىندىعى 25 مەتر شىقتى. وسى دا جەتەر دەپ رەزەڭكە قايىقتى ۇرلەپ, كول تەرەڭىن ولشەۋگە دايىندالىپ جاتقان جىگىتتەردى تاعى دا ەرەن توقتاتتى.
– اناۋ ارقاندارىڭ دىم دا بولمايدى. مەندە 35 مەترلىك قايىس ارقان بار, سونى انا ارقانعا قوسا جالعاڭدار.
ماسساعان, نە دەيدى! بۇل ءسوز جىگىتتەردىڭ اۋەسقويلىعىن ودان بەتەر ورشەلەندىرە تۇسكەندەي بولعان.
جىگىتتەر كولدىڭ ورتاسىنا جەتە بەرە شۇباتىپ ارقاندى كولگە تاستادى. بايقايمىز, شىم-شىمداپ كولگە باتىرعان ارقاندارى بىتكەن سياقتى. بىراق قايىقتاعىلار ءالى ءۇنسىز. قايىقتىڭ ەرنەۋىنەن قايتا-قايتا تومەنگە ۇڭىلە بەرەدى.
– ءاي, قايتىڭدار! بۇل ءتۇپسىز كول دەۋشى ەدى, سول ءسوز راس بولعانى عوي! – دەپ ەرەن دە قايرانى تاۋسىلىپ, باسىن شايقادى.
قايىقتاعى جىگىتتەر ەسكەكتەرىن شالپىلداتىپ كەرى قايتتى.
ءبىزدىڭ كوز سۋىرعان قاپ-قارا تۇڭعيىق كولىمىز بۇدان مىڭداعان جىل بۇرىنعى جانارتاۋدىڭ كراتەرى ەكەن. ويتكەنى كولدى جارتىلاي شەڭبەر جاساپ كۇرگەيلەگەن قالىڭ قورىم سونى ايعاقتاعان.
– الىستان قاراعاندا مىنا كول جايداقتاۋ كورىنگەنىمەن, ءتۇپسىز تەرەڭ ەكەن! – دەدى قايىقتان ءتۇسىپ جاتقان ەگەر جىگىتتىڭ ءبىرى.
– مەن بۇل كولدى ءوزىمىزدىڭ ساۋىتبەك اعامىزعا ۇقساتام! – دەدى بىلايعى تەپسەڭنىڭ ۇستىندە مىقىنىن تايانعان جاناربەك ءاشىمجان ءىنىمىز.
ءبارىمىز بۇرىلىپ, جاڭا كورگەندەي جاناربەككە قارادىق.
– پريچەم زدەس كول ي ساۋىتبەك اعا؟ – دەدى ورىسشالاۋ وسكەن پوليگرافيست احمەتقالي وتەعاليەۆ دوسىمىز.
– مەنىكى ءسوزدىڭ ءلامى, اسسوتسياتسيا عوي... كولدىڭ تەرەڭدىگى ماعان ساۋىتبەك اعامىزدىڭ ويىنىڭ تەرەڭدىگىن ەلەستەتىپ كەتتى.
ءبارىمىز ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدىق.
– ەندەشە كولگە ات بەرەيىك. بۇل كولدى ساۋىتبەك كول اتايىق! قارسىلىق جوق پا؟
ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
* * *
ءوز باسىم ساۋىتبەك جايىندا ويلاعان سايىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى مازاسىز كۇندەر ەسىمە تۇسە بەرەدى....
اپىرم-اي, دەپ ويلايمىن قازىر, ءبىز سونداي دۇرلىكپەلى كۇندەردى, الماعايىپ ايلار مەن الاڭى كوپ جىلداردى باستان وتكەرگەنىمىز راس پا؟ ءتىپتى كەيدە سوعان سەنگىڭ كەلمەيدى. وندايدا جاعاڭدى ۇستاپ, ءوز-وزىڭنەن قاراداي قايران قالاسىڭ... جاس مەملەكەتىمىزدىڭ شاڭىراعىن بىرگە كوتەرىسىپ, كەرەگەسىن بىرگە كەرىسكەن, ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىن تۇيىندەگەن توپقا سول جىلدارى ءبىز دە قوسىلعانبىز. «ونەر» باسپاسىندا دىڭداي باستىق – باس رەداكتور بولىپ جۇرگەن جەرىمنەن «وسىندا كەل. تاريح جاسالىپ جاتىر. ۇلى شارۋاعا ارالاسۋ شانسى بار. اپپارات مەكتەبى دەگەن ۇلكەن مەكتەپ. شىڭدالاسىڭ. قۇرىعاندا ءبىر باسپاعا ديرەكتور كۇيىندە قايتارىڭا مەن كەپىلدىك بەرەمىن» دەپ شاقىرتقان دا وسى ساۋىتبەك. باسپاعا ديرەكتور بولۋ تۇرماق, ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دەڭگەيىنە دەيىن جەتتىك.
* * *
ساۋىتبەك دوسىمىز بيپاز باسىپ, بەلەستەن بەلەسكە كوتەرىلگەن ەلىنىڭ ابادانداي ازاماتىنىڭ ءبىرى.
ول ءوزىنىڭ ءار بەلەسىنە شىققان سايىن, ءار اسۋىنان اسقان سايىن, ءار بيىگىن العان سايىن جاڭاشا كوسىلىپ, جاڭا قىرىنان اشىلىپ سالۋدا. ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە اتتارىنان ات ۇركەتىن, تەك وداقتىق قانا ەمەس, الەمدىك دارەجەدەگى مادەنيەت الپاۋىتتارىمەن سۇحباتتاستى. اقىلعا كىشىلىك جۇرمەيدى دەيتىنى راس ەكەن. الگى مەترلەر سول كەزدىڭ وزىندە ساۋىتبەكتى «ستۋدەنت ەكەنسىڭ» دەپ قومسىنعان جوق, وزدەرىمەن تەڭ دارەجەدەگى ارىپتەسىندەي سويلەسىپ, پىكىر الىستى, سۇحبات بەرىپ, جان سىرلارىن اشىپ جاتتى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەتىن جىلى شوڭ شىڭعىسپەن – اتاقتى ايتماتوۆپەن اڭگىمەلەسۋگە جۇرەگى داۋالاعان دوسىمىزدىڭ سول سۇحباتى گازەتكە شىققاننان كەيىن ەكى كۇن وتكەندە ول بىردەن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» قىزمەتكە قابىلدانعان.
ساۋىتبەكتىڭ كەيىنگى ۇلكەن بەلەسىنىڭ ءبىرى پۋشكيننىڭ ۇلىلىعىن قازاققا قايىرا ءتۇسىندىرۋى بولدى. ء«بىزدىڭ پۋشكين» دەگەن كىتاپ شىعاردى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ارقاۋىندا جازىلعان ء«تولتۋما مەن تەلتۋمادا» اۋدارما ونەرىنىڭ قىر-سىرىن بۇگىنگى زامانا تۇرعىسىنان, جاھاندىق قىرىنان تۇجىرىمدادى. ادەبيەتىمىزدىڭ بۇل ومىرشەڭ جانرىنا سونى ءورىس سالىپ بەردى. سودان كەيىن مۇزارت شىڭدى باعىندىرعانداي ءىس تىندىرىپ, كەتپەكتەي كەسەك دۇنيە – ەتەك-جەڭى مول, كەڭ پانورامالى «ابىز ءابىشتى» دۇنيەگە اكەلدى. اۆتوردىڭ كوز مايىن تاۋىسقان بۇل مەرەيلى كىتاپ ءوزى دە ابىز جاستى جاعالاي باستاعان ساۋىتبەكتىڭ قالام قارىمىن ايشىقتاعان جويداسىز زور ەڭبەك بولدى. قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنداعى وراسان تابىس, تارلان تۋىندى رەتىندە باعالانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتى قانجىعالادى. وسى كىتاپ ارقىلى ساۋىتبەك ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق, قوعامدىق, قايراتكەرلىك, ادامي قىرلارىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, تاپ باسقان تامىرشىداي تالداپ, ءابىش اعامىزدى تۋعان حالقىنا جاڭاشا تانىتتى. سويتسەك, ءابىش پۋبليتسيستيكاسى ونىڭ رومان, پوۆەستەرىنىڭ ارا-اراسىندا جازىپ جۇرگەن دۇنيەلەرى ەمەس ەكەن, ءابىش پۋبليتسيستيكاسى ونىڭ سۋرەتكەرلىك سيپاتىن وزگەشە ەتىپ قالىپتاستىرعان تۇتاس ءبىر كوركەمدىك الەم ەكەن, تەرەڭ تولعانىستاردىڭ تۇنباسى ەكەن. باس-اياعى جۇپ-جۇمىر تياناقتالىپ, كونتسەپتۋالدى تۇجىرىم جاسالىپ وتىراتىن ءاربىر تاراۋداعى تاراتىلعان زەرەندى ويلار كەكىلباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگىن كورسەتۋمەن بىرگە, ساۋىتبەكتىڭ سۇڭعىلا ساراپشىلدىعىن دا پاش ەتتى. عاريفوللا انەس باۋىرىمنىڭ وسى كىتاپ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعاندا جازعان ماقالاسىن «ويجارىس» دەپ اتاۋى سوندىقتان. اۆتوردىڭ وراسان كۇش-جىگەرىن جۇمساعان, كوزدى اشىپ, كوڭىلدى سۋارعانداي بۇل ىرگەلى زەرتتەۋ, جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, جۋرناليستيكانىڭ ەنشىسىنە جاتپايدى. جازۋشىنىڭ جان دۇنيەسىن مەيلىنشە اشىپ كورسەتكەن, ونىڭ ءتول ادەبيەتىمىز بەن ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەگى ايشىقتى ورىنىن بەلگىلەپ, شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرىن ىندەتە تارقاتقان, كلاسسيك قالامگەردىڭ ويشىلدىعىن كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر ۇلگىسىمەن جىلىكتەپ شاققان بۇل ەڭبەك بۇگىنگى مادەنيەتتانۋ ءىلىمىنىڭ باعا جەتپەس شالقار تۋىندىسى ەكەنى داۋسىز.
* * *
مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولىنىڭ» العاشقى ەكى تومىن قولىنا قالام الىپ, ءوزى جازعانىمەن, كەيىنگى ەكى تومدى ماشينيستكاعا ايتىپ شىققانىن بىلەمىز. ول تۋرالى دانابيكە بايقاداموۆانىڭ بەستسەللەرگە اينالعان ەستەلىك كىتابىنان وقىعانىمىز بار. بىلاي قاراعاندا, ادام سەنبەس سيرەك قۇبىلىس! ولاي دەيتىنىمىز, سول اۋىزشا ايتىپ وتىرىپ جازعان كەيىنگى ەكى تومداعى يىرىمدەر, يىندەسكەن پلاتس-قاباتتار, شيرىققان وقيعالار, سويلەم ساپتاۋدىڭ شىرايلىلىعى, بەينەلەۋدىڭ بيىك تاسىلدەرى, جالپى كوركەمدىك سىندارى ءبىزدى قايتا-قايتا تاڭداي قاقتىرىپ تامساندىرا بەرەدى. مىنەكي, پاراساتتىڭ كەمەلدىگى, ءبىلىمنىڭ كەمەرىنەن اسقان مولدىعى دەپ وسىنى ايتۋ كەرەك!
ۇلى مۇقاڭ سياقتى بولماعانمەن, ماقالانى ايتىپ جازدىرتاتىن, اۋدارمانى اۋىزشا جاساعان بىرەر اعالارىمىزدى ءبىز دە تانيتىن ەدىك. سىرباي ماۋلەنوۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, نۇرماحان ورازبەكوۆ... ولارمەن ارالاستىق, سويلەستىك, پىكىرلەس بولدىق. ال ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ىشىندە وسى اعالارىنىڭ اسىل قاسيەتى قونعان سيرەكتىڭ ءبىرى – ساۋىتبەك. كەزىندە قىلىشىنان قان تامعان قىزىل پارتيانىڭ جارشىسى – «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس ماقالاسىنا دەيىن ساۋىتبەكتىڭ اينالاسى ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە ديكتوۆكامەن جازىپ تاستايتىنىن سول كەزدە بىرگە جۇمىس ىستەگەن اعالارى بۇگىندە اڭىز قىپ ايتىپ ءجۇر. سونىسىمەن ساۋكەڭ اۋىزدارىمەن قۇس تىستەگەن اتاقتى جۋرناليستەردىڭ ءوزىن تاڭقالدىرىپتى. ولاردىڭ تاڭ قالىستارىن تۇسىنۋگە بولعانداي... ويتكەنى پارتيالىق گازەتتىڭ باس ماقالاسى دەگەنىڭ تۇنىپ تۇرعان ساياسات, ارتىق-كەم ءسوزى جوق, سويلەمى تاستاي, سىقاسقان اكادەميزم ستيلىندەگى قاساڭ دۇنيە. مەن بىلگەندە, ون التى جىل «ەگەمەندى» باسقارا جۇرگەندەگى ماقالالارىنىڭ ءبارىن دەرلىك ساۋىتبەك ديكتوۆكامەن جازىپ شىققان. ءوزى ىسساپارعا اسىعىس جۇرەتىن بولعان سوڭ, اناۋ جىلدارى بىرەر ماقالاسىن «ۇستىنەن قاراپ شىعىپ, رەداكتسياعا لاقتىرا سالشى» دەپ ماعان ەلەكتروندى پوشتاعا جىبەرگەندە, ديكتوۆكامەن جازىلسا دا تۇزەتەتىن تۇك تابا الماي, ءارى قاراي جولداۋمەن تىنعانبىز.
مىنە, شەبەرلىك دەگەن قايدا جاتىر! ديكتوۆكا جاساۋ ءۇشىن سەنىڭ جان سارايىڭدا مىڭجىلدىق مۋميەدەي قۇنارلى مايەك بولۋى كەرەك, وجاۋلاپ جۇرتقا قانشا تاراتساڭ دا تاۋسىلمايتىن ءبىلىمنىڭ ءنارلى قورى بولۋى شارت. سوندا عانا زەرەلى سويلەمدەر, تۇعىرلى تىركەستەر تاۋ سۋىنداي تاسقىنداپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى اقتارىلىپ, ءوز-وزىنەن قۇيىلىپ كەلىپ وتىرادى. بىرەۋىنە ءوزىم دە كۋامىن. ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىنا پاريجگە بارعانىمىزدا سول جەردەن جولدايتىن رەپورتاجىن تەلەفونمەن ايتتى. بۇل ەندى ءتىپتى قيىن. جانىڭدا كومپيۋتەر وپەراتورى وتىرعاندا نە ايتىپ جاتقانىڭدى ەكراننان كورىپ تۇراسىڭ, كوڭىلىڭنەن شىقپاعان جەردى تۇزەتە الاسىڭ عوي, ال تەلەفونمەن ديكتوۆكا جاساعاندا ول دا جوق.
* * *
ساۋىتبەكتىڭ كىتاپ جيناۋى دا بولەكشە. كوبىسى ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنە قاتىستى ەڭبەكتەر, ادەبي-مادەني زەرتتەۋ تۇرعىسىنداعى تومدىقتار, ديپلومات ۇلى اسقار پاريجدەن جىبەرگەن كونە فوليانتتار. كوركەم ادەبيەتتەن تەك قانا الەمدىك كلاسسيكا, ەل اۋزىندا جۇرگەن كەيىنگى ماقتاۋلى تۋىندىلار, ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى. ءبىز عوي, ورتاڭقول دۇنيە ەكەنىن بىلە تۇرا, كەيدە سالىستىرمالى تۇردە كۇشەنىپ وقىپ جاتامىز. ساۋىتبەك وندايعا التىن ۋاقىتىن بولگەن ەمەس, تالعاپ تا, تالماپ تا وقيدى. بۇل رەتتە ونىڭ تالايى زور, تالعامى بيىك.
وسى جاعداي ماعان كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدى ەسكە سالعانداي. ءبىزدىڭ ۇستازىمىز, قازاقتىڭ ەلجاندى ەرەن سۋرەتشىسى مۇحيت قاليموۆ «ۇيرەتەرى شامالى ناشار كارتينالاردى قاراماڭدار, وندايعا سۇقتانباڭدار, كوزدەرىڭدى بۇزاسىڭدار» دەپ ءجيى ەسكەرتۋشى ەدى. سوسىن ۇلى رەپيننىڭ: «چتوبى حۋدوجنيكۋ سوزدات حوروشەە, نادو سموترەت تولكو نا ۆەليكوە» دەگەن ءسوزىن ورىسشالاپ كولدەنەڭ تارتا بەرەتىن.
رەپيننىڭ وسى تاعىلىمىنىڭ ادەبيەتكە دە, جازۋشىلارعا دا تىكەلەي قاتىسى بارىن ساۋىتبەك دوسىمىز اۋەل باستان بىلگەن سەكىلدى. دوسىمنىڭ الپىس جىلدىعىنا شىعارىلعان «زياتكەر» كىتابىندا جاريالانعان سۇحباتىمدا: «نەگىزى جان-جاقتى ءبىلىم يەسى عوي. مىسالى, ونىڭ كوركەمسۋرەت سالاسىنداعى ءبىلىمى مەن پايىمى كادىمگى سول سالادا ارنايى وقىعان مەنىمەن بىردەي. ونىڭ سۋرەت ونەرى جايىنداعى پىكىرلەرىنە شىنىمەن تاڭعالاسىڭ» دەگەن ەكەنمىن. كوركەم پولوتنولاردى تالداۋى قانداي!
* * *
جان دوسىڭ جايىندا ەلىڭ ەمىرەنىپ جاتسا, ءبىز نەگە تەبىرەنبەسكە! ونىڭ ۇستىنە, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا بارماق تىستەپ, ديداحمەتتەن وقىس ايرىلىپ قالعان سوڭ, ءبىز ءۇشىن قالقيىپ قاسىمىزدا جۇرگەن دوستاردىڭ قادىر-قاسيەتى ەسەلەپ ارتا تۇسكەن.
مەن بىلەتىن ساۋىتبەك مانساپ قۋماعان, ماقسات قۋعان ازامات. ونىڭ ماقساتى جاس كەزىنەن ايقىن, مۇراتى بيىك ەدى. ماقسات پەن مۇراتىڭ اسىل بولسا, الىسقا سىلتەيدى ەكەنسىڭ. ايتەۋىر, مانساپ تا, قىزمەت تە وعان ءوز-وزىنەن كەلىپ جاتتى. قىزمەت كولىگىنسىز جۇرمەگەنىنىڭ وزىنە قىرىق جىل ەكەن. ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دا بولدى, ءمينيستردىڭ ءوزى دە بولدى, قازاقتىڭ باس گازەتىن, جاڭا جازعانىمداي, ون التى جىل بويى باسقاردى. بۇگىندە – دەپۋتات. گازەتتە جۇرگەنىندە جۇمىس كۇندەرى ءبىر داستارقانعا جولاماي, زىقىمىزدى شىعاراتىن. تۇنگى ون ءبىر, ون ەكىسىز ۇيگە جەتە المايدى عوي. ۇدايى ىزدەنىستە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ءوستى, ورلەدى. ول تۋرالى مەنىڭ تاعى ءبىر بىلەتىنىم – ءابىش كەكىلباەۆتى شىعارماشىلىق جولىنىڭ شامشىراعى ەتىپ ۇستاعانى. سەيىت قاسقاباسوۆتى قيا-بەلدى عىلىم سوقپاعىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى ەتىپ العاندىعى. ءسابيت ورازباەۆتى جاس كۇنىنەن جانىنا جاقىن, اقىلشى اعا تۇتاتىنى. وسى ءۇش اعاسىنا دەگەن ساۋىتبەكتىڭ ىنىلىك ىزەتى, رياسىز كوڭىلى, ءتىپتى ولاردى ءپىر تۇتارداي سىيلاۋى كىم-كىمدى دە قايران قالدىرعانداي. «تىرلىكتە ءىلىم ۇيرەن كورىپ ءجۇرىپ, جاقسىلاردىڭ سوڭىنا ەرىپ ءجۇرىپ» دەگەندەي, ۇلكەنگە ۇلاعات, كىشىگە ۇلگى بولاتىن مۇنداي العاۋسىز قۇرمەتتىڭ بالاماسىن مىناۋ قىتىمىر مىنەز قىستالاڭ زاماندا ىزدەپ تابۋدىڭ ءوزى قيىن.
* * *
ءبىز دە الا قالجىڭ, اقتاي كۇلكىگە كەنەلگەن جاس بولعانبىز. سول كوبەلەك قانات بوزبالا شاعىمىزدان, بوزتايلاق كەزىمىزدەن قۋانىشتارىمىزدى بىرگە بولىستىك, باسقا تۇسكەن قاسىرەت-قايعىمىزعا دەيىن ورتاقتاسىپ, مۇڭىمىزدى دا بىرگە مۇڭداستىق. جاستىقتىڭ اقجارقىن كوڭىل, اجارلى كۇلكىگە تولى تالاي قىزىق كۇندەرىن قاتار ءجۇرىپ, قول ۇستاسىپ, بىرگە وتكىزدىك. سول ورىمدەي جاس كۇنىمىزدىڭ وزىندە ورتامىزدا ساۋىتبەكتىڭ ورنى ەرەكشە دارالانىپ تۇراتىن. الگى دارالىعىمەن دە ول ويناپ-ك ۇلىپ قاسىندا جۇرگەن دوستارىنىڭ ءوزىن قۇرمەتپەن قاراۋعا ماجبۇرلەيتىن. سىرباز مىنەزىمەن, وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگىمەن, پايىم-پاراساتىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن. ولارعا قوسىمشا ساۋىتبەك-دوستىڭ جان دۇنيەسىنىڭ تاڭعى اۋاداي تازالىعى, ىشكى مادەنيەتىنىڭ بيىكتىگى, جولداستارىنا دەگەن كىرشىكسىز قارىم-قاتىناسى وزىنە ماگنيتتەي تارتىپ تۇراتىن. ول مىنەزى جايىندا ءابىش اعام دا كەزىندە «دوستىققا بەرىك, جولداستىققا ادال» دەپ بيىك باعاسىن بەرىپ كەتىپتى. ءالى كۇنگە سولاي... جىميىپ قويىپ, اندا-ساندا ءبىر مىرس ەتىپ ايتىپ سالار ءازىلى قانداي! ناعىز «جاتىپ اتار» مەرگەننىڭ ءوزى, ءتىلى ءمىردىڭ وعىنداي, ءاردايىم وندىققا ءدال ءتيىپ جاتادى. شەشەن تىلىمەن, كوسەم سوزىمەن دوستاردىڭ داستارقانىنىڭ گ ۇلى دە وسى ساۋىتبەك.
ەندى مىنە, ءبىر زامانداعى سول جالىن جۇرەك البىرت جاستار جەلىپ ءجۇرىپ, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز جەتەكتەپ ءجۇرىپ, ىلگەرىندى-كەيىندى جەتپىسكە دە جەتىپ قالىپپىز. ءومىرىنىڭ وسى بەلەستى كەزەڭىنە وراي مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ساۋىتبەكتىڭ بەس تومدىق كىتابى جارىق كورىپ وتىر. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان بۇل بەس تومدىق اۆتوردىڭ پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىنىڭ جيىنتىعى. ەردەن اسپاق بولسا دا, ەلدەن اسپاق جوق. بۇل شىعارمالار سوناۋ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ, ەل ءتۇتىنى تۇزەلگەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى مەملەكەت تاريحىنداعى كەسەك-كەسەك وقيعالاردى قامتىعان. ساۋىتبەكتىڭ بۇل تومدىقتارىن ەل ەگەمەندىگىنىڭ شەجىرەسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كوركەم حرونيكاسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
* * *
بوتەنگە ءوڭىن بەرمەيتىن, سىرىن اشپايتىن, وقتاۋ جۇتقانداي يلىكپەيتىن سالتانات يەسى ساۋكەڭ ءوزىنىڭ وتباسىنا, وتارلى جانىنا كەلگەندە باعى جانعان ورازدى ازامات. وتاعاسىنىڭ وتباسىنا دەگەن ءىلتيپاتى ەرەك, سىيلاستىعى بولەك. بالا-شاعا, نەمەرەلەرىنە دەگەن مەيىرىمى, جان شۋاعى كىم-كىمگە دە ۇلگى بولعانداي. ال دوس-جاراننىڭ ورتاسىندا ونىڭ مىنەزى جىبەكتەي, اسقان باۋىرمال, كوڭىلى اعەدىل. بىزگە قاراعاندا ارامىزداعى جۇرەگى نازىك جان دا وسى ساۋىتبەك. اتىڭ وشكىر كوروناۆيرۋس تۇگىلى, بىرەۋىمىز جوتەلىپ قالساق تا ەلەڭدەپ تۇراتىن جاناشىر دوسىمىز. تاعى دا ەسىمە ءتۇستى... اقىرى سولاي بولارىن قايدان بىلەيىك, وسىدان ەكى جىل بۇرىن «پوليپ» دەگەن بالەنى اسقازاننان الامىز دەپ الماتىدا وتاعا وڭباي تۇسكەنىمىز بار. تاۋلىكتەن سوڭ كوزىمىزدى تىرناپ اشىپ, جاساندى وتتەگىمەن دەم الىپ جاتساق تا, توتەنشە جاعدايىمىزدى ايتىپ, ەڭ الدىمەن ساۋىتبەككە تەلەفونداعانبىز. اۋزىمىزدا تۇمىلدىرىق, باس-اياعىمىز شىرمالعان تۇتىكشەنى كورگەندە, «ۆيدەودا» تۇرعان دوسىمنىڭ كوزىنەن مولدىرەپ جاس شىعىپ كەتكەن. الماتىداعى مەنەن ونداي وقىس جاعدايدى كۇتپەسە كەرەك, «نەگە ەسكەرتپەگەنسىڭ, قاسىڭدا بولاتىن ەدىك قوي» دەدى دە, ىقىلىق اتىپ, شاشالىپ, سويلەي الماي قالدى. قارايلاۋعا مۇرشا بەرمەس قايمالىسقان مىناۋ جاتباۋىر زاماندا شىن دوسىمنىڭ بارىن مەن سوندا كوزىممەن كورگەن ەدىم, جۇرەكپەن سەزىنىپ, بۇكىل جان-دۇنيەممەن ۇققان ەدىم. دوستىقتىڭ ءسانى – قيماستىق دەگەن وسى شىعار!
جولداسى جاقسىنىڭ ساپاردا جولى قىسقا, تىرلىكتە عۇمىرى ۇزىن بولادى دەسەدى. لايىم, بابالاردان قالعان وسى ۇلاعات ساۋىتبەكتىڭ ماڭايىنا توپتاسقان بىزگە دە جۇعىستى بولعاي دەپ تىلەيمىن.
الىبەك اسقاروۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ
لاۋرەاتى
