ماتەريالدىق تابىستاردىڭ مەملەكەتتىڭ رۋحاني ساناسىنا تاۋەلدىلىگى قۇبىلىسىن وسى ءوزارا ديالەكتيكالىق بايلانىستان بايقايمىز. ال حالىقتىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋىنە ەلەۋلى ىقپال ەتەتىن تىلدىك بىرىگۋمەن قاتار ماڭىزدى فاكتور – حالىقتىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋى. حالىق ءوزىنىڭ وتكەن تاريحىنىڭ وبەكتيۆتى شىندىقتارىن, كەمشىلىكتەرىن, قاتەلىكتەرىن ءبىلىپ, ونىڭ جەتىستىكتەرى رۋحىندا تاربيەلەنۋى اسا ماڭىزدى. ءوز تاريحىنان ساباق الا بىلگەن حالىقتار عانا وركەنيەتتىڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلەتىندىگىن الەمدىك تاربيە ۇنەمى دالەلدەپ كەلەدى. سانالى, ءبىلىمدى, تاريحىن بويىنا سىڭىرگەن حالىقتار وزىق, باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەر قۇرۋدا. ال جالعاندىققا, ماقتانعا, تاريحتى بۇرمالاۋعا دەن قويعان حالىقتار مەملەكەتتىلىگىن جوعالتۋدا. مۇنداي جاعدايدى كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋىنەن جاقسىلاپ تۇسىندىك, كوردىك. تەك جاقسىلىقتار مەن جەتىستىكتەردى ماراپاتتاپ, قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى جاسىرىپ دامىعان مەملەكەت قۇرا المايتىندىعىمىز وبەكتيۆتى شىندىق.
سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ بۇرمالاۋلارى مەن قاتەلىكتەرىنەن ارىلۋ ابزال. سوتسياليزم قۇرىلىسى الەمدىك دامۋدىڭ مودەلى رەتىندە ءوزىن اقتاعان جوق. جالپىحالىقتىق مەنشىك, ورتالىقتانعان بيلىك, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى جوياتىن حالىقتار دوستىعى يدەولوگياسى دۇرىس بولماي شىقتى. دەمەك قوعامدىق ويدا بۇگىنگى كۇنى الەمدىك كوممۋنيستىك قوزعالىس وكىلدەرى ۇستانىپ كەلگەن ادامزات دامۋىنداعى قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيالار كونتسەپتسياسى دا ءوزىن اقتاعان جوق. سوتسياليزم, دامىعان سوتسياليزم, كوممۋنيزم قوعامدارى بولمايتىندىعى, ۋتوپيالىعى انىق بولدى. قىتايداعى ءسوتسياليزمدى شىن مانىندەگى جاقسى قوعام دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. بۇل ۇلكەن ەلدە دە توتاليتارلىق سوتسياليزم ورناتىلدى, از حالىقتار قۋدالاندى. قازاق حالقىنا مۇنداي فورماتسيالىق دامۋ, تاپتىق قۇرىلىس تەك تراگەديالار اكەلگەنى تاريحي شىندىق.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «الداعى ءتورتىنشى ونجىلدىقتىڭ بىزگە جۇكتەيتىن مىندەتى – قۋاتتى ەلدىڭ يەسى جانە كەمەل حالىق بولۋ. بۇل جولدا ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە سانانى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت», دەپ جازدى. دەمەك قازاقستان حالقىنىڭ دۇرىس ويلاۋىن, الەمدىك وزگەرىستەرگە جاۋاپ بەرۋگە قابىلەتىن كوتەرۋ ماڭىزدى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ەل حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ وبەكتيۆتى شىندىقتاردى بىلۋىنە, تانۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى. قازاقستان قوعامى پلانەتارلىق ينتەگراتسيانىڭ, مەملەكەتتەردىڭ, حالىقتار مەن مادەنيەتتەردىڭ ۋنيفيكاتسيالانىپ, بىرەگەيلەنۋىن جاقتايتىن موندياليستىك كونتسەپتسيالاردى باسشىلىققا الۋى كەرەك پە؟ الدە ءبىزدىڭ ارتتا قالعان حالىقتاردىڭ ەۆوليۋتسياسىن جىلدامداتۋعا دامىعان حالىقتار كومەك بەرۋلەرى كەرەك دەگەن كونتسەپتسيانى ۇستانامىز با؟ مۇمكىن وركەنيەتتىك كونتسەپتسيالار دۇرىس شىعار؟ مادەني-تاريحي زاڭدارعا سايكەس وركەنيەتتەر پايدا بولادى, داميدى جانە كۇيرەيدى. بۇل كونتسەپتسيانى ۇستانۋشىلار الەمدە 15-20 وركەنيەت ايماقتارى بار دەپ ەسەپتەيدى. نەمەسە ءبىزدىڭ قوعام پليۋراليستىك دامۋ كونتسەپتسيالارىن ۇستانۋى كەرەك بولار؟ ول بويىنشا الەم كوپتەگەن وزىنشە داميتىن قۇرىلىمداردان تۇرادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز جولى بار. ولار گۇلدەنەدى, بىرتىندەپ سولادى جانە كۇيرەيدى. الايدا كۇيرەگەننىڭ ورنىنا جاڭا قوعام كەلىپ, ۇزدىكسىز ەۆوليۋتسيامەن تاريح قايتالانىپ وتىرادى. ماركسيستەر بولسا ادامزات تاريحىن قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيالاردىڭ رەۆوليۋتسيالار ناتيجەسىندە اۋىسۋى دەپ بىلەدى.
سونىمەن تاريح عىلىمىندا ادامزاتتىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارى تۋراسىندا ءبىراۋىزدى پىكىر جوق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستان عالىمدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ادامزات دامۋىنداعى وركەنيەتتەر كونتسەپتسياسىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستان شىعىستىق تۇركى وركەنيەتىنىڭ قۇرامداس بولشەگى, مەملەكەت جاساۋشى قازاق ۇلتى يسلام وركەنيەتىنىڭ اياسىنا ەنۋدە. سونىمەن قاتار قازاقستاندا باتىس وركەنيەتىنىڭ ىقپالى كۇشتى. دەمەك قازاقستان وركەنيەتتەر توعىسىنداعى مەملەكەت. سوڭعى جىلدارى قىتاي وركەنيەتىنىڭ ەلىمىزگە اسەرى كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىعى شىندىق. قازاق جەرى تىلدەردىڭ, مادەنيەتتەردىڭ, داستۇرلەردىڭ توقايلاسۋ ارەناسىنا اينالىپ وتىر. قازاقستانعا – وزىنە ءتان دامۋ مودەلىن تاڭداۋ ماڭىزدى. ونداعى ماقسات – جۇتىلىپ كەتپەي, ەلدىكتى ساقتاۋ.
مىنە, وسىنداي اسا كۇردەلى رۋحاني احۋال جاعدايىندا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋ, ونىڭ ۇزاق تاريحي كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن قازاق حالقى مەن كىممىن, قايدان شىقتىم, قايدا بارا جاتىرمىن دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الۋى ءتيىستى. ءوز تاريحىن تەرەڭ بىلگەن حالىق قانداي دا بولسىن قيىن-قىستاۋ جاعدايلاردان جول تابۋعا, قايشىلىقتاردى شەشىپ, قاتەلىكتەردى تۇزەۋگە قابىلەتتى بولماق. وسىنداي تاعدىرلىق مىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ ءتيىمدى شارالارىنىڭ ءبىرى زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازاقستان تاريحىنىڭ 7 تومدىق جاڭا اكادەميالىق باسىلىمىن دايىنداۋ جۇمىسى. قازاق ەلىنىڭ تاريحى بولعان شىندىقتارعا سايكەس, وتارلاۋشى كوزقاراستاردان جانە ەۋروتسەنتريستىك كونتسەپتسيالاردان تازارتىلىپ جازىلۋعا ءتيىستى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق حالقى بارلىق جەتىستىكتەرگە ورىس حالقىنىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا, باتىستىق دامۋ مودەلدەرىن پايدالانىپ قانا قول جەتكىزدى دەگەن قاتە, بىرجاقتى يدەيالار ۇستەمدىك ەتتى. قازاق حالقى ەگەمەن ەل بولعاننان كەيىن وسىنداي يدەيالاردان ارىلىپ, تاريحي شىندىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الۋدىڭ ماڭىزى ارتۋدا.
قازاقستاننىڭ تاريحشىلارى عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرا 7 تومدىق «قازاقستان تاريحى: ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن» اكادەميالىق عىلىمي ەڭبەكتى ازىرلەۋگە كىرىستى. ماڭىزدى عىلىمي جوبانىڭ باستالعانىنا جارتى جىلداي ۋاقىت ءوتتى. جۇمىسقا 200-دەن استام بىلىكتى تاريحشى عالىم قاتىسىپ وتىر. ولار بۇل جوبانى عىلىمي باسىلىمدى جازۋدى ساراپتاعان, تالقىلاعان بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ بارىپ باستادى. تالقىلاۋ بارىسىندا تاريحشىلار جوعارىدا ايتىلعان قوعامدىق دامۋ تۋرالى كونتسەپتسيالاردى قازاقستان تاريحىندا پايدالانۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.
ارينە, مەترولوگيالىق, تانىمنىڭ جولىن ايقىندايتىن يدەيالار مەن كونتسەپتسيالار بولمايىنشا جاھاندىق وزگەرىستەردى ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان زامان, ۋاقىت, ءداۋىر, كەزەڭ, ساتى سياقتى تاريحي مەرزىمدەر شەڭبەرىن دۇرىس انىقتاپ الۋ ماڭىزدى.
مىسالى, قازاقستاننىڭ پاتشالىق رەسەي وكىمەتى مەن كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولۋى, ونىڭ بوداندىق تاۋەلدىلىك جاعدايىنداعى تاريحى – قازاق حالقىنىڭ بوداندىق كەزەڭى دەپ زەرتتەۋ ابزال. ال قازىرگى دامۋىمىز تاۋەلسىزدىك كەزەڭى. تاۋەلسىزدىك عاسىرلارعا سوزىلعاندا, ىلايىم سولاي بولسىن, بۇل قۇبىلىس تاۋەلسىزدىك داۋىرىنە اينالماق. كەزەڭ دە, ءداۋىر دە زامان مەن ۋاقىت شەڭبەرىندە وتەتىنى اقيقات. دەمەك بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى – تاۋەلسىزدىك كەزەڭىن تاۋەلسىزدىك زامانىنا اينالدىراتىنداي جۇيە قۇرۋ.
كەلەسى مىندەت, قازاقستان تاريحىنداعى قازاق حالقىنىڭ ەرەن جانكەشتىلىگىن, ومىرگە قۇشتارلىعىن, جەرىن قورعاۋداعى, مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋداعى, ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتىن ۇدايى جەتىلدىرۋدەگى قىزمەتىن كورسەتۋ. ەۋروتسەنتريستىك ويلاۋشىلار قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگى قازاق حاندىعىمەن عانا شەكتەلدى دەپ ەسەپتەيدى. تاريحي شىندىقتا پروتوقازاقتار مەملەكەتتىلىگى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان جۇزدەگەن جىل بۇرىن باستالعان. بۇگىنگى قازاق جەرىندە بىرىمەن ءبىرى ساباقتاسقان 20-دان استام مەملەكەت ءومىر ءسۇردى. الايدا ولاردىڭ حالقى قازاق تىلىندە سويلەپ, قازاق مادەنيەتىن ۇستانعان ءبىر عانا قازاق حالقى بولدى. قازاقتاردىڭ قازاق جەرىندەگى ءومىر ءسۇرۋ ۋاقىتى پروتوقازاقتاردان 6,5-7 مىڭ جىلدان استام بۇرىن باستالىپ, ۇزىلمەي كەلە جاتقاندىعىن تاريحي انتروپولوگيا عىلىمى تولىق دالەلدەپ وتىر. دەمەك باسىم دەرجاۆالار وكىلدەرىنىڭ «قازاق ءوز جەرىندە قوناق» دەۋى اقىلعا سىيمايتىن جالعان اقپارات. الەمدىك وركەنيەتكە قازاق ەتنوسى جىلقى مادەنيەتىن, اربانى پايدالانۋدى, قايقى قىلىشتى, ۇزەڭگىنى ت.ب. وزىق ۇلگىلەردى ەنگىزۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى.
قازاق تاريحى – تاۋەلسىزدىك پەن ەركىندىك جولىنداعى كۇرەستەر تاريحى ەكەندىگى اقيقات. اسىرەسە, بوداندىق ەزگىگە قارسى كوتەرىلىستەر كوپ بولدى. ولاردىڭ 372-ءسى بەلگىلى. قازىر شىعىس تۇركىستانداعى قازاقتاردىڭ كوتەرىلىستەرىن زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى ارتۋدا. سوڭعى كوتەرىلىس – الماتى قالاسىنداعى 1986 جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى قازاق جاستارىنىڭ ماسكەۋدىڭ زورلىق ساياساتىنا قارسى كوتەرىلۋى. رەسمي قۇجاتتاردا جەلتوقسان كوتەرىلىسىن جەلتوقسان وقيعاسى دەپ اتايدى. كەڭەس وداعىنىڭ جۇيەلىك داعدارىسىن باستاعان بۇل كوتەرىلىسكە 30 مىڭنان استام جاس قاتىسىپ, ولاردى جازالاۋعا 25 مىڭداي اسكەر مەن جاساقشى جۇمىلدىرىلعانى بەلگىلى بولدى. ەكى جاقتان 60 مىڭعا تارتا ادام قاتىسقان, ونداعان ادام قازا بولعان جەلتوقسان قالاي كوتەرىلىس بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى قازاق تاريحشىلارى.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىمەن جازىلاتىن 7 تومدىق ىرگەلى زەرتتەۋدە جاڭاشا قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ كەيبىرىن عانا اتادىق. حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتشىلدىك رۋحىندا تاربيەلەيتىن جاڭا ەڭبەك ويداعىداي جازىلسىن دەپ تىلەيىك.
سايىن بورباسوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
