«حالىق جاۋىنىڭ» قىزىمىن
– ناۋبەتكە تولى اشارشىلىقتان كەيىن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ الدىندا دۇنيەگە كەلدىڭىز. بالالىق شاعىڭىز بالداي ءتاتتى بولا قويماعان شىعار…
– مەن جارىق دۇنيەگە كەلگەن 1938 جىلدىڭ قيىندىقتارى بارشىلىق. اكەمدى 1937 جىلدىڭ قازان ايىندا «حالىق جاۋى» دەگەن سىلتاۋمەن قاماۋعا الىپ كەتكەن. سونداعى تاققان ايىپتارى «اكەڭ مەشىت ۇستاعان, سەن مولدانىڭ بالاسىسىڭ» دەگەنگە سايادى. قازاقشالاپ ايتقاندا, ۇستاپ بەرۋ عوي. نەگىزى بىرەۋلەر كورسەتكەن. اكەم سولاي سەمەيدەگى اباقتىنىڭ ار جاعىنا كەتە بارعان.
سول كەزدە جالعىز اعام بار. اكەمدى دۇكەننەن ۇستاپ العانىن كورگەن سول اعام: «اكە» دەپ ءۇن قاتسا كەرەك. سوندا اكەم: «بار, بار, انا قارىنداسىڭ مەن اناڭا يە بول», دەپتى. قارىنداسىڭ دەپ وتىرعانى, ول كەزدە مەنىڭ اپكەم بار بولاتىن. ال ءوزىم ءالى ءومىر ەسىگىن اشپاعانمىن. بۇل وقيعا سول كەزدەگى شار ستانساسىندا بولعان. سودان نە كەرەك, اعاتايىمدى «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەپ مەكتەپتەن شىعارىپ جىبەرەدى. ول كەيىن: «وي, ول كەزدە مەنىڭ كورگەن قورلىعىمدى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن. ءتۇن ىشىندە دەپودان بارىپ, كومىر ۇرلاپ كەلەتىنمىن», دەيتىن. اعاتايىم ايتەۋىر اكەمنىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەي, ءبىر جىل بويى انام مەن قارىنداسىنا قامقور بولعان. اكەم كەتكەن سوڭ اراعا سەگىز اي سالىپ مەن دۇنيەگە كەلىپپىن. كىشكەنتاي شاقالاقتىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقانىن ەشكىم ەلەڭ قىلماپتى. اتىمدى دا قويماعان. قانشا دەگەنمەن «حالىق جاۋىنىڭ» قىزىمىن عوي. ەشكىم ۇيگە كەلمەيدى. مەن تۋعاننان كەيىن ارادا جيىرما كۇن وتكەن سوڭ اكەم تۇرمەدەن شىعىپتى. بۇل دەگەنىمىز ءبىر تىلسىم سياقتى. ونى اكەم بىلاي اڭگىمەلەيدى:
«تۇرمەدە جاتقانبىز. قىمتىرىلىپ-قىستىرىلىپ وتىرامىز. بىردە قىسىلىسىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتىپپىن. تۇسىمدە ءبىر اقساقالدى كوردىم. بولمەگە كىرە بەرگەنىندە «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ امانداسسام, ول كىسى بارماعىن عانا بەردى. «ساعان وسى دا جەتەدى» دەپ ايتتى», دەيدى اكەم. ارادا ءۇش كۇن وتكەندە اكەم تۇرمەدەن شىعادى. ول كىسىنىڭ ۇلكەن-ۇلكەن كىتاپتارى بار-تىن. سول كىتاپتارىن اقتارىپ وتىرىپ, مەنىڭ اتىمدى نۇرسيفات دەپ قويىپتى. اكەمنىڭ ادام ەمدەيتىن قاسيەتى دە بار بولاتىن. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, مەن ءۇيدىڭ ەركە قىزىنا اينالدىم. ءسويتىپ اكەم: «قوي, مىنا ارادا كۇن كورە الماسپىز. سيىرىمىز, ات-اربامىز بار. ءبىر رەتىن تاۋىپ كۇنەلتەرمىز» دەپ شاردان الپىس شاقىرىم جەردەگى جاڭااۋىل دەگەن كولحوزعا كوشىپ كەتەدى.
– ول اۋىلدا «حالىق جاۋىنا» جۇمىس بەردى مە؟
– «حالىق جاۋى» دەپ ول جاقتا دا سالقىن قارسى الىپ, ارەڭ دەگەندە بۇزاۋ باقتىرىپ قويىپتى. بۇقاشوقى دەگەن قىراتتا وتىرىپ بۇزاۋ باعادى. ۇيگە كەلگەندە بيداي قۋىرىپ, شاي ىشەمىز. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى اۋاتكوم دەگەندەر مىنەتىن ات-اربا اۋلامىزعا كەلىپ, ءبىر قاپ ۇن, ءبىر قاپ تارى, ءبىر قاپ بيداي تاستاپ كەتتى. ءبىز تۇسىنبەي دالمىز. سويتسەك, بۇل اكەمنىڭ ەمشىلىك قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن دۇنيە ەكەن. ءبىزدىڭ وتباسى جاڭااۋىلعا كوشىپ كەلە جاتقان كەزىمىزدە جولدا ايالداپ, بۇلاقتان سۋ الىپ شاي ءىشىپ وتىرعان عوي. سول كەزدە ءبىر ات-اربا توقتاپتى. اربا ۇستىندە بالا بايلاۋلى جاتىر ەكەن. سوندا الگى ات-اربادان تۇسكەن ەگدە كىسى: «راحا, مىنا بالانى وقىپ بەرىڭىزشى», دەپ ءوتىنىپتى. اكەم بولسا: «ويباي, اتاما. كوزىم اشىلىپ, تۇرمەدەن ەندى شىعىپ وتىرمىن, كەرەگى جوق», دەپ باسىن الا قاشقان. سوندا الگى كىسى ەشكىمگە ايتپايتىنىن جەتكىزىپ, انت-سۋ ءىشىپ اكەمدى كوندىرىپتى. اكەم الگى بالانىڭ قول-اياعىن شەشكىزگەن. سوندا بالا اكەمە تۇرا جۇگىرىپتى. وسى ساتتە اكەم دەم سالىپ, جاقتان ءبىر تارتىپ جىبەرىپتى. «ەندى وزەنگە اپارىپ جۋىندىرىڭدار. بولدى, جازىلادى», دەپتى. الگى بالا اۋاتكومنىڭ تۋىسىنىڭ ۇلى بولىپ شىقتى عوي. مىنا ولجا سول جاقسىلىقتىڭ قايتارىمى ەكەن. ەشكىمگە بىلدىرمەي, قىدىرىپ جۇرگەندەي اكەپ تاستاپتى.
اكەم اقىندار ايتىسىنا قاتىسادى. «حالىق اقىنى» اتاعىن الادى. سوندا اكەم: ء«بىزدىڭ مىنا قىزىمىز باقىتتى قىز بولدى, اكەسىن تۇرمەدەن شىعارىپ الدى. وسى قىزىم تۋعان سوڭ «حالىق اقىنى» اتاعىن الدىم», دەپ ريزا بولاتىن. مەن قىز بالادان گورى, ەر بالا سەكىلدى ءوستىم. ۇلدارعا ءتان كەكىل قوياتىن بولىپپىن. مەكتەپكە بارعاندا ول ءسال وسسە, قايىرىپ تاستاپ, بالالارمەن ء«وي, اكەڭ» دەپ قويىپ توبەلەسىپ ويناپ كەتەدى ەكەنمىن.
– قانشا دەگەنمەن سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ عوي. ەركە بولعانىڭىزبەن ەڭبەككە بالا كۇننەن ارالاستىڭىز…
– دۇرىس ايتاسىڭ. قانشا دەگەنمەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭنىڭ بالاسىمىز. ءۇشىنشى-ءتورتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن كەزدە-اق ءبىزدى دەرەۋ اكەتىپ, جۇمىسقا جەگەتىن. شومەلە جينايمىز. ەگىستىك دالاسىنا بارىپ, ارام ءشوپ جۇلامىز. قولىمىزعا تىكەنەك كىرىپ جىلاپ تا الاتىنبىز. سولاي جىلاپ وتىرعان كەزدە قولىندا قولعابى بار ءبىر ورىس اپاي مەنىڭ الدىمدى تازالاپ, ەلدىڭ قاتارىنا قوسىپ جىبەردى. ەسەيە كەلە ۇيدە ەر بالانىڭ قىزمەتىن اتقاردىم. ات اربانى جەگىپ نەمەسە اتتى ەرتتەپ الىپ, ءوزىم ءمىنىپ كەتە بەرەمىن. ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزدىڭ كەيبىر تۇستارى اباي قۇنانباەۆتىڭ ومىرىمەن سايكەس كەلەدى. وسى شار دەگەن جەرگە اباي ءۇش مارتە ات باسىن بۇرعان ەكەن. بولىس سەكىلدى ۇلىقتاردى سايلاۋ وتەتىن. شار دەگەن ات سودان قالعان بولار دەپ پايىمدايمىن. ول داۋىردە داۋىس بەرگەندە قازىرگى بيۋللەتەن ورنىنا شار سالاتىن بولعان.
سوعىس بىتكەن 1945 جىلى اباي قۇنانباەۆتىڭ 100 جىلدىق تويى وتكىزىلدى. اكەم سول تويدا ايتىسقا قاتىسىپ, باس جۇلدە يەلەندى. وسىلايشا, راحىمباي دۇيسەكەەۆتىڭ اتى دۇركىرەدى. اكەم جارىقتىق «حالىق جاۋى» اتانعان سوڭ ابدەن قايمىعىپ قالسا كەرەك. جاي سويلەيتىن. ۇيدەگى تەرەزەلەردى ساڭىلاۋ قالدىرماي بەكىتىپ, جاۋىپ تاستايتىن. وسىلايشا, ءبىز ەڭبەك دالاسىندا ءجۇرىپ ەسەيدىك. تەك ونىنشى سىنىپتى اياقتاعان كەزدە عانا جۇمىسقا اپارعان جوق. ويتكەنى وقۋعا تاپسىرۋىمىز, قۇجات وتكىزۋىمىز كەرەك قوي.
«دارىگەر بولامىن دەپ ابىگەرگە ءتۇستىم»
– مەديتسينالىق ينستيتۋتقا قۇجات تاپسىرىپ تۇسە الماي قالدىڭىز. سوندا ارمانىڭىز دارىگەر بولۋ ما ەدى, الدە تۇلا بويىنا ەمشىلىك قاسيەت دارىعان اكەڭىز وسىلاي ۇيعاردى ما؟
– اكەم قاتتى اۋىردى. ول كىسىنى سوۆحوزدان اۋدان ورتالىعىنا الىپ كەلدى. دياگنوزى قازىر ايتىپ جۇرگەن جۇرەك تالماسى ەكەن. ءبىر قول, ءبىر اياقتان قالدى. الايدا انىق سويلەيتىن. تۇرىپ-ءجۇرۋى قيىنعا سوقتى. قاراشادا قۇلاعان اكەم اقپان ايىندا باقيلىق بولدى. ول تىرىسىندە: «وسى قىزىم مەكتەپتى بىتىرە سالىسىمەن دوقتىردىڭ وقۋىنا تۇسىرەمىن», دەيتىن. اكەم دۇنيەدەن وزعان سوڭ اعاتايىم سەمەيگە الىپ باردى. مەكتەپ كەزىندە «الگەبرا, حيميا, قونبايدى مەنىڭ ميىما» دەپ جۇرەتىنمىن. سويتسەم, بۇل مەديتسينا سالاسىنا ءتۇسۋ ءۇشىن بيولوگيا مەن حيميانى جاقسى ءبىلۋ كەرەك ەكەن. سول كەزدىڭ ءبىر كەمشىلىگى, مەكتەپتە حيميادان بەرەتىن مۇعالىم جوق. الگەبرادان ساباق بەرەتىن ۇستاز دا جەتىنشى سىنىپتا كەلدى. دۇرىستاپ وقىماعان سوڭ قيىنعا سوعادى ەكەن. ەمتيحاندى تاپسىرۋىن تاپسىرعانىممەن ءۇش دەگەن باعا الىپ, وقۋعا تۇسە الماي قالدىم.
– اكە ارمانى ورىندالماي, مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتە باستادىڭىز عوي...
– ءيا. سودان اۋدانعا قايتىپ كەلگەن بەتتە ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسىنا كىرىپ, جۇمىس سۇرادىم. «نەگە وقۋعا تۇسە الماي قالدىڭ؟», دەپ سۇرادى. حيميادان وتە الماعانىمدى ءتۇسىندىردىم. شاردان جەتپىس بەس شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان قىزىلجەتەك دەگەن ەلدى مەكەن بار بولاتىن. «سول جاقتىڭ مەكتەبىنە بارىپ ساباق بەرەسىڭ», دەدى ول كىسى. مەن جاعراپيا مەن تاريحتى جاقسى بىلەتىنىمدى جەتكىزدىم.
باياعى ەركەلىگىمە باسىپ: «ويباي, اعا, جەتپىس بەس شاقىرىم جەرگە بارا المايمىن, الىس قوي», دەپ قيعىلىق سالدىم. ول كەزدىڭ ۇستازدارى دا, ادامدارى دا مەيىرىمدى عوي. مولوتوۆ كولحوزىن سۇراپ ەدىم, بىردەن كەلىستى. كولحوزدىڭ ورتالىعى قاراش دەگەن اۋىلعا جىبەردى. سول جەردە ءجۇرىپ, بەسىنشى, التىنشى, جەتىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا تاريح جانە جاعراپيا پاندەرىنەن ءبىر جىل ساباق بەردىم. ءبىر قىزىعى, كەيبىر وقۋشىلار وزىمنەن ۇلكەن. ءبىر چەشەننىڭ بالاسى وقىدى. ءوزى تاۋداي. ساباق وقىمايدى. ء«اي, سەن نەگە ساباق بىلمەيسىڭ؟» دەپ قولىمداعى «ۋكازكامەن» تارتىپ جىبەرەتىنمىن. بىراق ءوزىم بالالار توسىننان قيىن سۇراق قويىپ قالماسىن دەپ كىتاپحاناعا بارىپ, تاريحقا, جاعراپياعا قاتىستى كىتاپتاردىڭ بارلىعىن اقتارىپ, دايىندالاتىنمىن. جەزدەم ماعان ساباق كەستەسىن, جوسپاردى قالاي جازۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ بەرەتىن. جەزدەمنىڭ اۋىلىنا سۇرانىپ كەلگەنىم جاقسى بولعان ەكەن دەپ قۋاناتىنمىن. قاراپ جۇرمەي كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىن دە قۇرىپ الدىق. ءتۇرلى كورىنىس ساحنالاپ, ءىس-شارالار وتكىزىپ, مەرەكەلەردە كونتسەرتتەر قويىپ جۇردىك. كەيىن ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا قۇجات تاپسىرىپ كوردىم. نەم بار دەسەڭشى؟! مەنىڭ ءومىر بويعى ارمانىم – تەاتر ينستيتۋتىن ءبىتىرۋ. كەيىن جامبىلعا كەلىپ, مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنەن ءبىلىم الدىم عوي. سادىحان اۋباكىروۆ, ياحيا ءشىناسىلوۆتىڭ ءدارىسىن تىڭدادىق.
– ءسىز ۇزاق جىلدار بويى تەاتردا ەڭبەك ەتتىڭىز. ايتكەنمەن «قۇنانباي» فيلمىندەگى زەرە اجەنىڭ ءرولى باعىڭىزدى اشىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندىڭىز. بۇكىل ەڭبەگىڭىزبەن ەمەس, ءبىر عانا رولىڭىزبەن وسىنداي ماراپاتقا يە بولۋىڭىز وزىڭىزگە كەزدەيسوق باق سەكىلدى كورىنبەي مە؟
– جوق, ولاي دەپ ايتپاس ەدىم. كينو مەن تەاتردىڭ ايىرماشىلىقتارى بار. مىسالى, ءبىر سپەكتاكلدە جىبەرگەن كەمشىلىگىڭدى سەزەسىڭ, بىراق ونى مەزەتىندە تۇزەي المايسىڭ عوي. كينودا ولاي ەمەس. بۇل – مەن ءبىرىنشى رەت تۇسكەن كينو. بۇرىن تۇرار دۇيسەباەۆ ازداپ كينو تۇسىرگەندە جاي عانا كوپشىلىك ساحناسىنا قاتىسىپ قايتاتىنبىز.
«قۇنانباي» فيلمىنە كادىمگى كاستينگ, ياعني ىرىكتەۋ ارقىلى قاتىستىم. شاقىردى, باردىم. كەتەرىمدە دوسحان جولجاقسىنوۆ: «اپا, ءسىز جالعىز ەمەسسىز. ءالى تالاي اپالاردى شاقىرامىز. كىمنىڭ بەينەسى كەلەدى, سونى الىپ قالامىز», دەپ تۇسپالدادى. ونىسى ەندى «وتپەي قالساڭىز, رەنجىمەڭىز» دەگەنى عوي. «جارايدى, قاراعىم» دەپ كەتە باردىم. سودان نە كەرەك, ءساۋىر ءوتتى, مامىر اياقتالدى, ماۋسىمنىڭ دا جارتىسى ارتتا قالدى. سوسىن مەن: «وي, جامبىلدىڭ دراما تەاترىنداعى كەمپىردى نە قىلسىن؟ الماتىدا حالىق ارتىستەرى كوپ قوي. مەن جاي عانا مادەنيەت قايراتكەرىمىن», دەپ ويلاپ, بۇل ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويا سالعانمىن. ءبىر كۇنى ماۋسىم بەل ورتاسىنا تاياعاندا ەكىنشى رەجيسسەر قوڭىراۋ سوعىپ تۇر. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ: «اپا, ون ەكىسى كۇنى سەمەيدە بولىڭىز. ءتۇسىرىلىم باستالادى. كوركەمدىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن ءسىز لايىق دەپ تانىلدىڭىز», دەدى. كاستينگ ءوتىپ جاتقاندا دوسحان: «اپا, ەگەر ءوتىپ جاتساڭىز, اتقا مىنەسىز», دەگەن ەدى. سول كەزدە مەن: «ات مەن ءۇشىن تاڭسىق ەمەس, قاراعىم. اۋىلدىڭ ادامىمىن. بىراق اتقا سوڭعى رەت 1965 جىلى مىنگەنمىن. سودان كەيىن اتقا وتىرىپ كورمەپپىن», دەپ ءمان-جايدى جايىپ سالدىم. دوسحان قورقىنىشىمدى باسىپ, توقسان بەسكە كەلگەن ادامدى دا اتقا مىنگىزگەندەرىن ايتتى.
– ول كەزدە, قاتەلەسپەسەم جەتپىس التى جاستاسىز…
– ءيا, سول جىلى جەتپىس التى جاستا بولاتىنمىن. كەلىستىم. اتقا مىنەسىڭ دەگەن سوڭ ىشتەي دايىندالىپ ءجۇردىم. ەگەر وتە قالسام, «اپا, مىنا اتقا مىنەسىڭ» دەپ كورسەتەدى عوي دەگەن وي قۇشاعىندا بولدىم. قالتاما قانت سالىپ جۇرەيىن دەپ شەشتىم. سويتسەم, العاشقى كۇنى-اق ءتۇسىرىلىم قۇنانبايدى ومبىعا اكەتەتىن سيۋجەتپەن اتقا مىنۋدەن باستالدى عوي. قاتتى قورىققانىمدى جاسىرا المايمىن. سودان اتقا مىنەر الدىندا «و, قامبار اتام مەنىڭ, ارۋاعىڭمەن دەمەي, جەبەي كور» دەپ جىلقى مالىنىڭ پىرىنەن وزىمشە كومەك سۇرادىم.
اباي اۋدانىنان ون ەكى شاقىرىم جەردەگى قاراشوقى دەگەن جەرگە تاڭعى توعىزدا باردىق. ءتۇسىرىلىم كۇنى بويى جالعاستى. كوپ بولسا 4-5 دۋبل جاسالدى. مەن كينوعا بۇرىن تۇسپەگەنمىن, كوپ جايتتى بىلمەيمىن. كيمەشەكتىڭ استىڭعى جاعىنا ميكروفون قويىپ قويعان ەكەن. ونى ويلاپ جاتقان جوقپىن. قۇنانبايدى اكەتىپ بارا جاتقان جەرىندە «قۇناااش, قۇناااش» دەپ ايقايعا باستىم عوي. سويتسەم قاسىمداعىلار: «اپا, موينىڭىزدا ميكروفون بار. ونداي ايقايدىڭ كەرەگى جوق» دەپ كۇلەدى. وسى كەزدە كادىمگىدەي قينالىپ قالدىم. ايتەۋىر ءبارى ساتىمەن جالعاستى. ءبارى بىتكەن سوڭ اتتىڭ ۇستىندە تۇرعانمىن. ءبىر كەزدە دوسحان كەلىپ: «اپا, راحمەت! كوپ راحمەت!» دەدى. دوسحان دا, مەن دە وكىسىگىمىزدى باسا الماي جىلاپ تۇرمىز. اتتان تۇسكەنىم سول ەدى, سول جەردە جۇرگەندەر: «اپامىزعا سۋىق ءتيىپ قالماسىن» دەپ بايەك بولىپ جاتىر. مەن بولسام: «مەنى قىمتاماڭدارشى, جىبەرىڭدەرشى, انا تاۋدىڭ اراسىنا بارىپ, ايقايلاپ جىلاپ-جىلاپ كەلەيىن», دەپ جاتىرمىن. سول رولگە ابدەن بەرىلگەنىمنەن شىعار لاۋرەات اتانعانىم دەپ پايىمدايمىن.
– «قۇنانباي» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىمى كەزىندە قانداي قيىندىقتار بولدى؟
– الپىس جىلعا جۋىق تەاتردا ەڭبەك ەتكەن تاجىريبەم بارىنە جەتەدى. تەك, بولەك ءبىر كۇي كەشتىم. قيىنعا سوققان كادر بولمادى ەمەس, بولدى. ول – نامازىمدى وقىپ وتىرىپ, ويىمدى بولەتىن شاعىم بار عوي, بارىنەن دە سول اۋىر ءتيدى. ناماز ۇستىندە سەلك ەتىپ «ە-ە-ە, ومىراۋىمدى جۋماي, دارەت الماي ەمىزبەۋشى ەدىم, قۇلىنىم. ورىستىڭ تۇرمەسىندە اسىل سۇيەگىڭ ءشىريتىن بولدى-اۋ!» دەپ تەبىرەنەمىن. نەگىزى ناماز ۇستىندە وي مۇلدە بولىنبەۋى كەرەك. تۇسىرىلىمنەن سوڭ نامازىمدى جالعاستىرىپ, اياقتادىم.
«قاراۋىل بولىپ جۇمىس ىستەدىم»
– ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ ءوزى دراما سياقتى. قىرىق جاسقا جەتپەي وتاعاسى ماقسۇتتان ايىرىلدىڭىز, ول ازداي ۇلىڭىز باقيلىق بولدى. تاعدىردىڭ ءتۇرلى تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي تارتتىڭىز. بىراق مورت سىنعان جوقسىز…
– بارىنە جاردەمشى ءبىر اللا عوي. ۇلىم قايتىس بولعان كەزدە قاتتى اۋىردىم. توقتاي الماي جىلاپ-سىقتادىم. قايتىپ كەلمەيتىنىنە كوزىم جەتتى. سول كەزدە قاسىمداعىلار: ء«اي, نۇرسيفات, جىلاي بەرمە. «جىلاعانعا جاس بەرەمىن» دەگەن بار. قۇداي بەرەكە بەرسىن. نە ىستەيسىڭ اللانىڭ جازعانىنا», دەپ جۇباتتى. وسى كۇندە ەلدەر: «كرىشاڭ بار ما؟» دەپ جاتادى عوي. مەن ەشقانداي «كرىشاسىز» تازا ءوزىمنىڭ ەڭبەگىممەن كەلە جاتقان اداممىن. 1959 جىلدىڭ ون ءۇشىنشى ساۋىرىندە مەنى تەاترعا جۇمىسقا قابىلدادى. 42 سوم 50 تيىن ايلىق الاتىنمىن. سوسىن وسى جىلدىڭ كۇزىندە وقۋعا تۇسەيىن دەسەم, ديرەكتورىم تولەباەۆ دەگەن كىسى: «سەن وقۋعا تۇسەتىن بولساڭ, جۇمىس ىستەي المايسىڭ. جازداي ءىسساپاردا جۇرگەنىڭدى ەسكەرىپ, شتاتقا الايىن دەپ وتىرعانبىز. وندا ءبىز سەنى شتاتقا قابىلدامايمىز», دەپ كەسىپ ايتتى.
ول جىلدارى ءبىز بۇرىنعى كوك بازار ماڭىنداعى ەكى قاباتتى ۇيدە شاعىن عانا ءبىر بولمەدە تۇرىپ جاتقانبىز. نەگىزى ءبىر بولمەلى پاتەرلەردە اس ءۇي بولادى عوي. ال ول جەردە تۇك جوق. جاي عانا ءبىر بولمە بار. جولداسىمىز ەكەۋمىز اقىلداسىپ, وقۋ ماسەلەسىن كەيىنگە شەگەردىك. ماقساتىم ەكى جاستا بولاتىن. ىسساپارلارعا كەتكەن كەزدە ونى اۋىلعا اتاسى مەن اپاسىنا اپارىپ تاستايتىنبىز. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, جۇمىس ىستەيىك دەپ شەشتىك. سودان تەاترعا قابىلدانعان بەتتە مەن ەڭ العاش شولپاننىڭ, «بولتىرىك بورىك استىندا» قويىلىمىنداعى مارفۋعانىڭ رولدەرىن سومدادىم. سويتە-سويتە كوپتەگەن ءرول بۇيىردى.
تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان حالىق ءارتىسى ءشارىپباي ساكيەۆ, حالىق ءارتىسى التىن رۋجەۆا, ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەر مۇقامەتقالي تابانوۆ, گۇلجامال باتىرعاليەۆا باستاعان مىقتى ارتىستەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتتىم. وسى كىسىلەر مەنىڭ قاتەلەسكەن جەرلەرىمدى تۇزەدى. «بۇل جەردە بىلاي ىستەيسىڭ, مىنا جەردە بىلاي ەتەسىڭ» دەپ باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. ءشارىپباي ساكيەۆ «ساحنادا ءبىر اياعىڭ, دەنەڭ بوس تۇرماۋى كەرەك» دەپ ساحنانىڭ ءومىرىن ۇيرەتتى.
– ماقسۇت اعامىز دۇنيەدەن وزعان كەزدە باسقا دا جۇمىستار ىستەگەنىڭىزدى بىلەمىز…
– وي, ول كەزدە نە ىستەمەدىك؟ مەن تۇرعان ءۇيدىڭ استىندا وبلىستىق ساۋدا باسقارماسى بولدى. سول جەردە جۇمىس ىستەيتىن ءبىر كەلىنشەك ۇيگە كەلىپ شاي ءىشىپ جۇرەتىن. ءبىر كۇنى قوڭىراۋ شالىپ: «اپاي, تى بۋدەش ۋ ناس رابوتات؟» دەپ تۇر. ءوزى ورىس ءتىلدى ەدى. قانداي جۇمىس ەكەنىن سۇراپ ەدىم: «تەحنيچكا» دەپ جاۋاپ بەردى. تۇندە مەنى كىم كورىپ جاتىر؟ كەلىستىم. ءۇيدىڭ استىنا تۇسە سالىپ, جيناپ قويامىن. ءبىر-ەكى ساعاتىم كەتەدى. ول ماعان قيىن بولىپ پا؟ كەيىن سول جەردىڭ باستىعى بولعان جانداربەكوۆا قىزمەت اۋىستىردى. ورنىنا كەلگەن ورىس كىسى قىسقارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. جاڭا باسشى ماعان: «اپا, ءسىز تۇنگى قاراۋىل بولۋعا كەلىسەسىز بە؟» دەپ سۇرادى. كەلىسىم بەردىم. وسىلايشا, تۇندە مەكەمەنى تازالايمىن ءارى قاراۋىل بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. ودان بولەك تەاتردا بۋتافور سەكىلدى كوپتەگەن جۇمىستاردى قوسىمشا اتقاردىم. كەيدە تىك ءجۇرۋىمنىڭ سەبەبى تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ, قوزعالىستىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. ءبارى اللانىڭ راقىمىنىڭ ارقاسى عوي. تۇبىندە ءبارى جاقسى بولادى دەپ جۇرگەندە بالامنان ايىرىلدىم. وتاعاسى ۇزاق اۋىردى. باعىپ-قاقتىم. تەرى اۋرۋى اقىرى الىپ تىندى.
سوعىسقا الىپ كەتەمىز دەپ اۋداندىق اسكەري ءبولىم ەرتىپ اكەتكەن كەزدە سول جەردە جۇمىس ىستەيتىن ناعاشىسى الىپ قالعان. ءسويتىپ, شىعىس قازاقستانداعى كانايكا دەگەن جەردەگى ۆولفرام شىعاراتىن شاحتاعا اپارىپ, جۇمىس ىستەتكەن. ءبىر جىل سوندا ەڭبەك ەتكەن. ونىڭ دا اسەرى بولعان شىعار. ايتكەنمەن, ءبىزدىڭ دوقتىرلاردان دا اعاتتىق كەتتى-اۋ. ارقاسىنا بارماقتاي قارا سۇيەل شىققان ەدى. قازاق سۇيەلگە تيمەيدى عوي. ەمحاناداعىلار ونى كەسىپ الىپ تاستاپتى. تۇبىندە سول سۇيەل وتاعاسىن الىپ كەتتى دەپ ويلايمىن. كىم ءبىلسىن. بالا وقۋ بىتىرمەدى, ۇيلەنبەدى. بىلايىنشا ايتقاندا, جەر ورتاسىندا قالدىم عوي.
«تابانوۆتىڭ ءۇيىن ون بەس كۇن پانالادىق»
– ماقسۇت اعانى تۇرار دۇيسەباەۆ جاعدايىن جاسايمىن دەپ جۇمىسقا شاقىردى. كەلدىڭىزدەر. بىراق ول كىسى جۇمىستان كەتىپ قالعان. وسى حاباردى ەستىگەندە قانداي كۇي كەشتىڭىزدەر؟
– و-و-و, ول كەزدە قانشا دەگەنمەن حالىقتىڭ پەيىلىنىڭ كەڭدىگىن كوردىك قوي. مۇقامەتقالي تابانوۆ اقساقال ءبىزدى ۇيىندە ون بەس كۇن تۇرعىزدى. اۋىلدان قامسىز كەلگەنبىز. بولماسا قايتىپ كەتەرمىز دەپ ويلاعانبىز. بىراق كەلگەن سوڭ وتاعاسىنا بەكەجاندى, ەر تارعىندى ويناتتى. ءسويتىپ, تەاترعا الدى. ەندى ارتقا جول جوق. «قايتىپ كەلگەن قىز جامان, قايتا شاپقان جاۋ جامان» دەگەن سوزگە قالمايىق دەدىك. نە بولسا دا كورەيىك دەپ تەاتردا قالدىق. قۇدايعا شۇكىر, اۋليەاتا جەرى توپىراعى قاسيەتتى ولكە عوي. تاياق ۇستاپ كەلگەنگە تاي مىنگىزەتىن ءوڭىر ەكەنىنە كوز جەتتى. ۇيدەگى كىسى قايتقان سوڭ اعاتايىم كەلىپ, ەلگە قايتۋىمدى ءوتىندى. بىراق مەن قارا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەيتىنىمدى, كيەلى اۋليەاتانىڭ تەك جاقسىلىعىن كورگەنىمدى ايتىپ, وسى جەردە ءجۇرىپ جەتىلەتىنىمدى جەتكىزدىم.
– كەز كەلگەن اكتەر نەمەسە اكتريسا ءومىر بويى ءبىر رولدەردى ويناماي كەتتىم دەپ جاتادى عوي. ءسىز دە كەزىندە مىنا رولدەردى سومداۋىم كەرەك ەدى دەپ ويلايتىن بولارسىز؟
– مەن بايان, ەڭلىكتى وينادىم. شىركىن-اي, «اي تۇتىلعان تۇندەگى» تاڭقابيكەنى سومداسام دەپ ارماندادىم. بىراق بولمادى. ويتكەنى قويىلمادى ول كەزدە. قويىلىم قويىلعان كەزدە مەن شافاق ءرولىن سومدادىم. جاسىم سوعان سايكەس بولعان-دى.
– «قۇنانباي» ءفيلمى ارقىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا الدىڭىز, ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا وتىز جىل تولدى…
– ءيا, شۇكىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا وسىنداي فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ جاتىر. ءبارى ەلباسىنىڭ, پرەزيدەنتتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى عوي. سوندىقتان اللاعا تاۋبە دەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تابيعات مۇسىلمانقۇل,
«Egemen Qazaqstan»
