ۇلتىمىز ماقتانارلىق ۇلى مۇرا

2003 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ول باعدارلامانىڭ ەڭ ءىرى جوباسى – قازاق فولكلورىنىڭ 100 تومدىق باسىلىمىن دايىنداۋ ەدى. كەشە  قازاق فولكلورىنىڭ 100 تومدىعىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. «بابالار ءسوزى» سەرياسى – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىمىز. بۇل – قاي جاعىنان قاراعاندا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى تەڭدەسسىز جوبا. دۇنيە ديدارىندا بۇعان دەيىن فولكلورىن مۇنداي كولەمدە جيناعان حالىق تا بولعان ەمەس, مۇنداي كولەمدە باستىرىپ شىعارعان حالىق تا بولعان ەمەس. بۇل ىسكە ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ قولى جەتىپ وتىر. بۇل جەڭىسكە ءبىزدىڭ قولىمىز ەلدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا, ەلباسىمىزدىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىر.

«بابالار ءسوزى» – دانالىق كوزى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن «بابالار ءسوزىنىڭ» تۇساۋكەسەرىنە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, تانىمال عالىمدار, بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى مەن وقىرماندار قاتىستى. ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى مۇرا تۋرالى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, جوبا جەتەكشىسى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ, تۇركيالىق فولكلورشى-عالىم نادزە يلدۋس حانىم ء(سوزى جەكە بەرىلىپ وتىر), م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان, يراندىق فولكلورشى-عالىم جاھانگير كاريني ء(سوزى جەكە بەرىلىپ وتىر) ايتۋلى ەڭبەك تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. العاشقى ءسوزدى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد الدى. قولىمىزعا تيگەن بۇل 100 تومدىق حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان باي قازىناسى, ۇلكەن مۇراسى. بۇل جوبا, ياعني قازاق فولكلورىنىڭ 100 تومدىعىن جيناقتاعان «بابالار ءسوزى» كىتاپتار سەرياسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەڭ ءبىر ىرگەلى ءىسى, دەدى مينيستر. ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەت ءوزىنىڭ العاشقى مۇشەلىنە جاڭا تولعان تۇستا ەل ەرتەڭىن الىستان ويلاپ, وسىنداي وراسان اۋقىمدى, تەرەڭ ءماندى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرۋى ابدەن زاڭدى ەدى. ولاي بولاتىنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – باتىرلار مەن اقىندار ەلىندە, قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىلىندا تۋعان, اجەنىڭ بەسىك جىرىمەن تەربەلىپ وسكەن, جاستايىنان قۇلاعىنا جىر-قيسسالاردىڭ سۇلۋ دا سىرلى سارىنى سىڭگەن, حالىقتىق قاسيەتتەر بويىنا بەرىك بىتكەن تۇلعا. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىن وسى جوبا يدەياسىنىڭ يەسى رەتىندە دە, وعان ونشاقتى جىل بويى ۇدايى قامقورلىق جاساپ, جەرىنە جەتكىزۋشى رەتىندە دە ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزعا اق العىسىمىزدى ايتامىز. مەملەكەت باسشىسى 2003 جىلى قا­زاقستان حالقىنا جولداۋىندا حال­قى­مىزدىڭ اسا باي مادەني مۇراسىن جيناۋ, جۇيەلەۋ, زەرتتەۋ, باستىرۋ جانە جاڭعىرتۋدى ماقسات تۇتاتىن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا «قازاقتىڭ 1000 ءانى», «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» جارىق كوردى, ال بۇگىن ءبىز حالىق شىعارماشىلىعى جاۋھار ۇلگىلەرىنىڭ 100 تومىن تانىستىرىپ وتىرمىز. بۇل باسىلىمنىڭ بارشا جۇرتشىلىق, سونىڭ ىشىندە, قازاق فولكلورىن زەرتتەۋ­شىلەر ءۇشىن دە اسا باي حالىقتىق مۇرامەن تانىسۋ, ونى زەرتتەۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىنىنا سەنىمدىمىن. مۇحتار ابرار ۇلى: ء«جۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» سەرياسى حالقىمىزدىڭ ۇلى بايلىعىنىڭ عاجايىپ جەمىسى, مەملەكەتىمىزدىڭ كەنەن مادەنيەتى مەن تەرەڭ عىلىمىنىڭ ايقىن بەلگىسى, باس­پا ءىسىمىزدىڭ كەمەلىنە كەلگەنىنىڭ كەلىستى كورىنىسى. ءبىز الەمدىك وركەنيەت ورىنە اتا-بابالارى وسىندايلىق قۇندى قازىنا قالدىرعان حالىق رەتىندە دە, ءوز مادەنيەتىن ۇلىقتايتىن ۇلت رەتىندە دە وسىنداي جاسامپاز جوبالارمەن جارقىن جۇزبەن تانىلا الامىز. «بابالار ءسوزى» ارقىلى ءبىز رۋحانيات بايلىعى بويىنشا دا قانداي باسەكەگە بولسىن قابىلەتتى ەل ەكەنىمىزدى بۇكىل الەمگە كورسەتىپ وتىرمىز», دەپ فولكلور – قازاق ادەبيەتىنىڭ, قازاق مادەنيەتىنىڭ, قازاق ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى, ءتۇپ قازىعى, ىرگەتاسى, نارلەندىرىپ وتىراتىن قاينار كوزى ەكەنىن جەتكىزدى. ول بۇدان كەيىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراسى ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا زەرتتەلىپ, زەردەلەنگەنىنە ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, وتكەن عاسىرداعى اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالدى. 1980-جىلدارى فولكلورلىق قۇندىلىقتارىمىز «قازاق حالىق ادەبيەتى» دەگەن اتپەن شىعا باستاعانىن نازارعا سالدى. ودان كەيىن 100 تومدىق ەڭبەكتىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىن سارالاپ ايتىپ, بۇعان ەرەكشە ۇلەس قوسقان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ باستاعان عالىمدارعا العىسىن ءبىلدىردى. «العاشقى تومدارىن تەزدەتىپ شىعارۋ ءۇشىن قولدا بار دايىن دۇنيەدەن باستايىق, ولار الدەنەشە رەت شىقتى, ودان كەيىن بىرتە-بىرتە باسقالارىن جالعاستىرامىز» دەگەنىمدە, اكادەميك: «جوق, ءبىز بۇرىن شىقپاعان, ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن جادىگەرلەرىمىزدى جۇرتقا ۇسىنايىق. ونىڭ ىشىندە حيكايالىق داستاندار مەن ءدىني داستاندار ءبىرىنشى كەزەكتە شىعۋى ءتيىس» دەدى. بۇل ءسوز اقيقاتقا اينالىپ, العاشقى تومداردان ورىن الدى» دەپ, وسىنداي قۇندىلىقتى اركەز ناسيحاتتاپ وتىرعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ, قوعامدىق كەڭەستىڭ العاشقى توراعاسى بولعان يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ, باعدارلاما جاڭا قولعا الىنعان تۇستا اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ, كوپتەگەن جىلدار بويى قوعامدىق كەڭەسكە تابىستى توراعالىق ەتكەن ماۋلەن اشىمباەۆ پەن باعلان مايلىباەۆتىڭ جانە باسىلىمنىڭ قۇندىلىعىنا نازار اۋدارتىپ, پارلامەنتتە كوڭىل بولگەن  ءماجىلىس دەپۋتاتى الدان سمايىلدىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتىپ, يگىلىكتى ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسقان ازاماتتارعا ەرەكشە ىقىلاس تانىتتى. سول سەكىلدى سوڭعى 10 تومدى شىعارۋدى ۇقىپتى جۇرگىزگەن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجانعا دا العىس ءبىلدىردى. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ پرەزيدەنت العا قويعان وسى مىندەتتى ورىنداۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعانىن جانە ساتىمەن اياقتالۋىنا دا باسشىلىق جاساعانىن قوسىپ ايتۋدى پارىز كورەمىز.

سۇلەيمەن مامەت,

«ەگەمەن قازاقستان».

حالىق قازىناسى قاز-قالپىندا بەرىلدى

اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ جوبانىڭ جەتەكشىسى رەتىندە 100 تومدىقتىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسى تۋرالى جان-جاقتى تاراتىپ ايتتى. «كەڭەس زامانىندا تاريحي جىرلار, ءدىني داس­تاندار, ميفتەر, ىرىمدار مەن تىيىمدار, وزگە دە مۇرالارىمىز ەسكەرۋسىز قالىپ وتىردى. ءبىز وسىنى, مينيستر ايتقانداي, ءبىرىنشى قولعا الدىق. بۇلار جازىپ العانعا دەيىن حالقىمىز اراسىندا اۋىزدان اۋىزعا تاراپ كەلگەن دۇنيەلەر بولاتىن. ءبىز ونى «جامان» نە «جاقسى» دەپ بولۋگە بولمايتىنىن ويلاستىردىق. ءار شىعارمانىڭ تاربيەلىك ءمانى ءبىرىنشى كەزەكتە شىعىپ, ساياسيلاندىرۋدان ارىلدىق دەسەك بولادى. وسىنداي تاباندى جۇمىس ءوز ناتيجەسىن بەردى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك فولكلورى جۇرت قولىنا ءتيدى. بۇل تومدارعا كىرگەن جادىگەرلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى بۇرىن «كۇزەلگەنىن», «تۇزەلگەنىن» بىلەمىز, ال مىنا جاريالانىمدا حالىقتىق قالپىن ساقتادى. ءبىراز دۇنيەلەر ەسكى اراب, توتە, لاتىن جازۋلارىنان الىنعانىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن» دەپ, 100 تومدىق جاۋھارىمىزعا قاتىستى تۇيىندەۋلەر «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە (2014 جىل, 24 قاڭتار) بەرگەن كولەمدى سىر-سۇحباتىندا ايتىلعانىن ەسكە سالىپ, مۇنداي ىرگەلى ەڭبەككە ءوز ۇلەستەرىن قوسقان س.قوراباي, گ.جۇماسەيىتوۆا, ب.ازىباەۆا, س.قوسان, ت.الىبەك سىندى وقىمىستىلارعا جانە «فوليانت» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ن.يسابەكوۆكە شىن نيەتىن ءبىلدىردى.

بىرىڭعاي جوبا بيىگى

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ «رۋحى مىقتى ەل عانا مىقتى مەملەكەت قۇرا الادى» دەگەن ءسوزىن دايەككە كەلتىرىپ, «2004-2010 جىلدار ارالىعىندا ەپوستىق جىرلاردىڭ 63 تومى جارىق كوردى. ونىڭ 10 تومى قىتايداعى قازاقتاردىڭ فولكلورىنا ارنالدى. بۇل توپتامالاردا 52 حيكايالىق, 65 ءدىني, 57 عاشىقتىق داستاندار, 95 تاريحي, 47 شەجىرەلىك, 4 توپونيمدىك, 103 باتىرلىق, 10 اڭىزدىق جىرلار قامتىلدى» دەپ, «بابالار ءسوزىنىڭ» كەيىنگى تومدارى قازاق فولكلورىنىڭ شاعىن جانرلارىنا ارنالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «اتاپ ايتقاندا, 64-تومعا 2279 جۇمباق, 65-69-تومدارعا 27 577 ماقال-ماتەلدەر, 70-71-تومدارعا 6771 شۋماق قارا ولەڭ, 72-77-تومدارعا 531 ەرتەگى, 78-تومعا 77 ميف, 79-تومعا موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ فولكلورى, ياعني جالپى ءماتىن سانى – 1247,80-88-تومدارعا 370 توپونيمدىك, 320 شەجىرەلىك, 356 كۇي, 612 تاريحي اڭىزدار, تاعى باسقالار ەنگىزىلدى» دەپ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ تاعى ءبىر ىزدەنىسىن العا تارتتى. ء«حىىى-ءحىح عاسىر ارالىعىنداعى ادەبيەت تۇرلەرى ۇلگىلەرىنىڭ نەگىزىنەن 100 تومدىق سەرياسىنىڭ عىلىمي باسىلىمىن باسپاعا دايىنداۋعا مۇمكىندىك بار. وسى ۇلتتىڭ رۋحاني ۇلىلىعىن پاش ەتەتىن بي-شەشەندەردىڭ, سال-سەرىلەردىڭ, اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىن قامتيتىن قولجازبالاردى جاريالاۋ قاجەت. بۇل «بابالار ءسوزىن» شىعارۋ داستۇرىمەن جۇرگىزىلسە دەگەن تىلەگىم بار», دەدى. سونىمەن, ء«وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا جويىلمايدى» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) دەگەندەي, ءوز تىلىندە جازىلعان «بابالار ءسوزى» حالىق قولىنا ءتيدى.

اتالار مەن انالار رۋحى رازى دەپ ويلايمىن

اتا-بابامىزدان قال­عان جاقسى سوزدەر بار. ءبىز بۇل ءسوزدى ۇرپاقتارعا جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. ەندى, مىنە, سول سوزدەر 100 تومدىقتا تۇر. وسىنداي ۇلى ءسوزدىڭ يەسى, قازاقتىڭ اتالارى مەن انالارىنىڭ رۋحى رازى دەپ ويلايمىن. مۇنداي ساليقالى ويدى, وتكەن كۇندەردەن شەرتىلگەن سىرلاردى ەلگە جەتكىزگەن ازاماتتاردىڭ ءجونى بولەك. سونداي كىسىلەردىڭ ءبىرى ۇلكەن دە قيىن جۇمىستى اتقارعان اكادەميك, بەلگىلى عالىم-فولكلوريست, قوعام قايراتكەرى سەيىت قاسقاباسوۆ دەپ بىلەمىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ 2003 جىلى ايتقان: «حالىقتىڭ مول مۇراسىن, سونىڭ ىشىندە وسى زامانعى مادەنيەتىن, فولكلورىن, داستۇرلەرى مەن سالتتارىن زەردەلەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن جاساۋ قاجەت» دەگەن ءسوزىن اتاقتى عالىم باستاعان وقىمىستىلار جۇزەگە اسىرىپ وتىر ەكەن.  بۇل مارتەبەلى جۇمىس ەكەنى ءسوزسىز. ون جىلدا ۇلكەن ەڭبەك دايىنداپ, ءار جىلدا 10 تومىن شىعارۋ وڭاي بولماسا كەرەك. بۇل رۋحاني مۇرا, وتارلىق مەزگىلدە جوق دەپ ايتىلعان قازاقتىڭ بار مادەنيەتىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. قازىر قولىمىزداعى 7 تومدىق داستاندار, 13 تومدىق حيكايالار, 8 توم باتىرلار جىرى, 13 توم عاشىقتىق جانە 20 توم تاريحي جىرلار, 13 توم ەرتەگىلەر –  ءبارى ۇلكەن مۇرا. بۇل وزگە حالىقتاردا بولا قويماعان ۇشان-تەڭىز قازىنا. مەن 10 جىلدا 100 جىلدىق ءىستى اتقارعان ازاماتتارعا ءدان ريزامىن. وسىنىڭ ءبارىن, ياعني قازاق ەلىنىڭ عالىمدارىن, ءبىلىمدارلارىن  بىرىكتىرىپ, ءىستى تىندىرعان سەيىت اعانىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز دەپ ويلايمىن. سەيىت قاسقاباسوۆ اعايدىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرى ءبىزدىڭ ەلگە دە كەڭىنەن ءمالىم.  ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىعى تەك قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇركى دۇنيەسىنىڭ دە ورتاق تابىسى دەپ سانايمىن.

نادزە يلدۋس,

تۇركيالىق فولكلورشى عالىم.

ءبىزدى تابىستىراتىن رۋحاني دۇنيەلەر

قازاق باۋىرلاردىڭ رۋحانيات الەمىندەگى سان عاسىرلىق مۇراسىنان جيناقتالعان 100 تومدىق دۇنيە قاي جاعىنان دا اتاپ ايتۋعا بولارلىق جاۋ­ھار دەپ بىلەمىن. وسىن­داي ىرگەلى ەڭبەك شىعارۋ ىسى­مەن قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنە ۇلگى بولىپ وتىر. وزگەلەر وسىدان ۇيرەنسە دەيمىن. بۇل قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ جەمىسى. وسىعان ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل كورەگەندىگىنە مەن ەرەكشە ءتانتى بولدىم, ريزاشىلىعىم دا شەكسىز. بۇل بىلگەن ادامعا ۇلى مۇرا. مەن 100 تومدىقتى پاراقتاپ كورگەندە وندا توپتاستىرىلعان ەرتەگىلەر, باتىرلىق جىرلار, ءافسانا, ۇلتتىڭ ىرىم-تىيىمدارى – ءبارى قاتتى قىزىقتىردى. ارينە, 100 تومدىقتى شىعارۋ وڭاي ەڭبەك ەمەس. ەلىن جاقسى كورگەن ازاماتتار عانا وسىنداي قۇندىلىقتى قولعا الىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تاپسىرا الادى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ءتۇبىمىز ءبىر. كەيدە ءتىل دە, ءدىن دە وزگەرىپ جاتادى. وزگەرمەيتىن نە؟ ول – ءار ۇلتتىڭ سەنىمى, نانىمى. قانشا عاسىرلار وتسە دە, ادامداردىڭ بويىندا سول قاسيەت ساقتالاتىنىن مەن ىلعي كورىپ ءجۇرمىن. مى­سالى, ءبىز مازاردى, اس­پانداعى ايدى ساۋ­ساقپەن كورسەتپەيمىز. مۇن­داي سالت قازاق باۋىر­لاردا دا بار ەكەن. وسى­عان قاراپ تۇر­كى حالىق­تارىنىڭ ىرىم-تىيىم­دارىنىڭ ءتۇپ-­تامىرى, باستاۋ باسى ءبىر ەكە­نىن كورۋگە بولادى. وسىنداي كەرەمەت دۇنيەنى تۇركى حالىقتارىنا, جالپى مۇسىلمان الەمىنە تانىستىرۋ كەرەك. سەبەبى, مۇنداي جادىگەرلەر بارىندە بار. ارينە, بىردەي ەمەس شىعار, بىراق, ۇقساستارى مول بولۋى ءتيىس. وسىلاردى ءبىز سالىستىرا وتىرىپ, زەرتتەگەنىمىز ءجون. تەك بۇل ىستە كىم مىقتى دەگەندەي اركىم وزىنە تارتىپ جارىس ۇيىمداستىرماۋىمىز قاجەت. مەن – تۇركيا مەملەكەتىنىڭ ازاماتىمىن. بىراق قازىر يراندا تۇرىپ جاتىرمىن. وسى جەردە ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. سول يران مەم­لەكەتىندە دە تۇرىكتەر بار. ولار­دىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن تانىس­قانىمدا ءتىل جاعىنان جۇتاڭدىق بايقالعانمەن, سەنىم, سالت-سانا ساقتالىپ قالعان. ءبىزدى تابىستىراتىن دا, تانىستىراتىن دا, كەيىن ءبىر ارنادا توعىستىراتىن دا وسى رۋحاني قۇندىلىقتار بولىپ تۇر. 100 تومنان تۇراتىن «بابالار سوزىمەن» تانىسقاننان كەيىن ءتىپتى تەك-تامىرىمىزدىڭ ءبىر ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي سەزىلدى.

جاھانگير كاريني,

يراندىق فولكلورشى عالىم.

ءدىني داستاندار – ءداستۇرلى قۇندىلىق

كەڭەس زامانىندا ساياسي, يدەو­لوگيالىق جاعدايعا بايلانىس­تى كوپتەگەن تۋىندىلارىمىزدى جاريالاۋعا, زەرتتەۋگە تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ءبىر سالاسى – ءدىني داستاندار. ولار «بابالار سوزىندە»  ءبىرىنشى رەت جۇيەلى تۇردە جارىق كورىپ, جەتى تومعا جۇك بولدى. ول شىعار­ما­لاردىڭ تاقىرىپتارى مەن سيۋ­جەتتەرى سان الۋان. قازاقتىڭ ءدىني داستاندارى – حالقىمىزدىڭ رۋحاني الەمىندە ەرەكشە ورىن العان, قوعام دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە ەرەكشە قىزمەت اتقار­عان فولكلورلىق جانر, ولار يس­لامنىڭ جالپىادامزاتتىق گۋما­نيستىك قاعيدالارمەن سايكەس كەلە­تىن تۇستارىن سۋرەتتەۋىمەن قۇن­دى. ءدىني داستاندار – تەك فولك­­لورلىق مۇرا عانا ەمەس, ۇل­تى­مىزدىڭ دىلىنە, دىنى­نە قاتىستى رۋحاني قۇندى­لىق­تا­رى­مىزدىڭ كۇردەلى بولىگى. ولار يسلام ءدىنىنىڭ شاپاعاتى مول قاسيەتتەرىن دارىپتەيدى, ادام­زاتتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا ءزارۋ قۇندىلىقتاردى جىر ەتەدى, وقىرمان جۇرەگىنە يماندىلىق ۇيالاتادى.

باقىتجان ازىباەۆا,

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى فولكلورتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور. الماتى.

باعاسى بولەك, ءباسى بيىك

الەمدىك فولكلورتانۋ تاريحىندا ءبىر حالىقتىڭ مۇراسى ءجۇز توم بولىپ شىققان ەڭبەك جوق. ال ءجۇز توم اۋىز ادەبيەتىن شىعارۋدى تالاي حالىقتار ارمانداپ, ونداي اۋقىمدى دۇنيەنى جوس­پارلاۋى دا مۇمكىن. بىراق سونشالىقتى مۇرا تابىلادى ما؟ بۇل ۇلكەن سۇراق. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى قازاقتىڭ كول-كوسىر اۋىزشا مۇراسىنىڭ ءبىر كورىنىسى, رۋحاني جان دۇنيەسىنىڭ ايناسى, كونە زاماننان بەرى كۇنى كەشەگە دەيىن ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە قولىمىزعا ءتيىپ وتىرعان ءجۇز تومدىق اسىل مۇرامىزدى قازاق مادەنيەتىندەگى ۇلكەن قۇبىلىس, ۇلى وقيعا دەپ باعالايمىز. ءجۇز توم مۇرا – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا شىعىپ وتىرعان قۇندى دۇنيە. كەڭەستەر داۋىرىندە مۇنداي كىتاپ شىعۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ول زاماندا فولكلورلىق قازىنا ەلۋ توم بولىپ جوسپارلانعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن تومدارى دا شىقتى. بىراق ونىڭ بارلىعى رەداكتسيالانىپ, بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق سۇزگىدەن, تسەنزۋرادان ءوتتى. ولاردىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ نانىم-سەنىم, ميفتەرىنە قاتىستى دۇنيەلەر شىعارىلمادى, اسىرەسە ءدىني داستانداردىڭ, ءدىني سيپاتتاعى قانداي دا ءبىر شىعارمالاردىڭ بارلىعى جابۋلى جاتتى. ال تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن, ءبىز ەشقانداي ساياسي-يدەولوگيالىق تسەنزۋراعا قارايلاماي, قازاق حالقىنىڭ مۇراسىن ءوز بولمىسىمەن جانە ءوز قالپىندا تانۋعا ارەكەت جاسادىق. ونىمىز وسى ءجۇز تومنىڭ جارىققا شىعۋىنا مۇرىندىق بولدى. ول ۋاقىتتا «جازۋشى» باسپاسى قازاق فولكلورى بويىنشا ەلۋ تومدىق مۇرانى شىعارىپ جاتقان. الايدا, ول كىتاپتاردى شىعارۋ كونتسەپتسياسى كەڭەستىك كەزەڭدە جاسالعاندىقتان, ءبىز جالعاسىن باسپاعا بەرۋدى توقتاتتىق. تاۋەلسىزدىك تۇرعىسىنان رۋحاني مۇرامىزدى قايتا زەردەلەپ, باي رۋحاني مۇرامىزدى ەلۋ ەمەس, ءجۇز توم قىلىپ شىعارۋدى ۇيعاردىق. ءجۇز توم مۇرا بىزگە قازىر نە بەرەدى دەگەن ساۋالدى قوياتىن بولساق, وعان قىسقاشا بىلاي جاۋاپ بەرۋگە ءتيىسپىز. وسى ءجۇز تومدى تانۋ ارقىلى ءبىز قازاق حالقىنىڭ وتكەن رۋحاني ءومىرىن تۇتاستاي تاني الامىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرپىن, سالتىن, دۇنيەتانىمىن, فيلوسوفيالىق, كوركەمدىك كوزقاراسىن, قازاقتىڭ ءوز تاريحىنا دەگەن پايىمىن, قىسقاسى, كەشەگى ۇلت ءومىرىنىڭ جالپى بولمىسىن, تۇتاستاي كورىنىسىن, رۋحاني ءومىرىن تاني الامىز. بۇل اسىل قازىنا – قازىرگى كەزدە تاريحشىلارعا, پسيحولوگتارعا, قوعامتانۋشىلارعا, مادەنيەتتانۋشىلارعا, ادەبيەتشىلەرگە, تىلشىلەرگە, ەتنوگرافتارعا, قازاق ءومىرىن زەرتتەيتىن قوعامدىق-گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ بارلىعىنا دا تاپتىرمايتىن قۇندى دەرەكتەر. سولاردىڭ بارلىعىنا دا قوزعاۋ سالاتىن  ەڭبەك وسى ءجۇز توم بولىپ تابىلادى. جالپى, قازاق ءومىرىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ قانداي بولعاندىعىن بىلگىسى كەلگەن ادام وسى ءجۇز تومعا جۇگىنسە, سول جەردەن تولىق مالىمەتتى الۋىنا بولادى. وسى ارالىقتا مىنا ماسەلەنى اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز دەپ ويلايمىز. باسقا كورشى ەلدەرگە, دۇنيە جۇزىندەگى مەملەكەتتەرگە قاراعاندا, ءتىپتى وزگە حالىقتاردى تانىعاندا, قازاق حالقىنىڭ وسىنداي اۋىزشا فولكلورلىق مۇراسىنىڭ ءجۇز توم بولىپ شىعۋى – ول ءبىزدىڭ عىلىمي وي جۇيەمىزدىڭ كەمەلدەنگەندىگىن, حالىقتىڭ مۇراسىنا دەگەن وڭ كوزقاراسىمىزدىڭ قالىپتاسقاندىعىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوزىمىزدىڭ رۋحاني مۇرامىزدى يگەرۋگە تولىق مۇمكىندىك العاندىعىمىزدى ايعاقتايدى. ءجۇز توم – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ومىرىندەگى ەلەۋلى ءبىر ۇلكەن وقيعا, بۇكىل الەم الدىندا قازاق حالقىن ماقتانىشپەن كورسەتە الاتىن ۇلتتىق برەند. تۇتاستاي العاندا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى بۇل ەڭبەكتىڭ ۇدەسىنەن شىقتى. ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» – ينستيتۋتتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتقارعان ەڭ قابىرعالى ءىسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. بۇل جۇمىستىڭ يگىلىگىن قازاق حالقىنىڭ بولاشاق ۇرپاعى كورەدى.

شاكىر ىبىراەۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.