ۇيىمشىلدىق يگىلىككە جەتكىزەر

تۋعان جەر قاشاندا ىستىق. مەن ءۇشىن سىر ءوڭىرى, ونىڭ ىشىندە كيەلى جاڭاقورعان توپىراعى اسا قاستەرلى, كوركەم, جانىما جاقىن. ونىڭ ءاربىر جاڭالىعىنا ەلەڭدەپ, جەتىستىكتەرىنە ءسۇيسىنىپ وتىرامىن. ءبىلىم-عىلىم قۋىپ, قىزمەتكە ارالاسىپ, ونشاقتى جىلدان بەرى جىراقتا – الماتى مەن استانا قالالارىندا جۇرگەنىممەن قۇت دارىپ, ريزىعى تاسىعان قاسيەتتى اۋىلىما جيىرەك بارىپ, اتا-انا, اعايىن-تۋىسپەن قاۋىشىپ, اۋناپ-قۋناپ قايتۋعا قۇمارتىپ تۇرامىن. جۇرەگىمنىڭ تورىندە جىلى ۇشىراسۋلاردى اڭساۋ سەزىمىمەن قاتار ورتاق مۇددە, ەلدىك ۇلى مۇرات جولىنداعى اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ قۇل­شىنىستارى مەن ونىڭ ءناتي­جەلەرىن كوزبەن كورۋ, كوڭىلمەن ۇعىنۋ ىنتىزارلىعى دا تۇرادى. وتكەن كۇزدە وسىنداي ءبىر شۋا­ق­تى ساپاردىڭ ءساتى ءتۇستى. اۋدانىمىزدىڭ قاقپاسى سانالاتىن جاڭاقورعان كەنتى الدەقايدا گۇلدەنىپ-كوركەيە ءتۇسىپتى. تاجىريبەسى مول, قاي ءىستىڭ دە كوزىن تابا بىلەتىن سۇلتانبەك ءتاۋىپباي ۇلى اباتتاندىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا بەتبۇرىس جاساعانى كورىنىپ-اق تۇر. كوشەلەر تۇگەلدەي دەر­لىك اسفالتتالعان. تاق­تاي­داي تەگىس جولدارمەن ءارىلى-بەرلى جۇيتكىگەن جەڭىل كولىك­تەر, مەكەمەلەردىڭ ءزاۋلىم عي­ما­راتتارى, اسەم دە ەڭسەلى تۇرعىن ۇيلەر, «نۇراسىل» بازارى, وزگە دە ساۋدا ورىندارى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى جوعارىلاپ, داۋلەتتەرى ارتقاندىعىنىڭ ناقتى ايعاعى دەسەك, اسىرەلەي ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى, اۋىل شارۋاشىلىعىن سەرپىندى دامىتۋمەن بىرگە ءوندىرىسى دە وركەندەۋ جولىنا تۇسكەن اۋداننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى ارتىپ, مادەني-الەۋمەتتىك جاعىنان دا جەدەل ىلگەرىلەپ كەلەدى. ەلiمiزدە قابىلدانعان ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­­مۋ باعدارلاماسى ەل ەكو­نو­­ميكاسىنىڭ دامۋىن ايقىن­دايتىن نەگiزگi باعىت بولىپ كەلەدi. بۇل باعدارلامانىڭ iسكە اسۋىنا ەلباسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. وسى باعدارلاما اياسىندا وبلىستا 22 جوبا iسكە قوسىلسا, جاڭاقورعان اۋدانىندا 5 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپتى. 1 جوبا رەسپۋبليكالىق دامۋ كارتاسىنا, 4 جوبا ايماقتىق دامۋ كارتاسىنا ەنiپ وتىر. ولاردىڭ جالپى قۇنى 33 ملرد. 982 ملن. تەڭگە. دامۋ كارتاسىنان تىس 3 جوبا iسكە اسىرىلدى. ولاردىڭ قۇنى 14 ملرد. 295,5 ملن. تەڭگە. اشىلعان جۇمىس ورىندارى – 502. جالپى العاندا 2010-2013 جىلدارى ءوندiرiس سالاسىنا 48 ملرد. 277 ملن. تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا سالىنىپ, جاڭادان 987 جۇمىس ورىندارى اشىلىپتى. ونەركاسiپ ءوندiرiسiنiڭ ءوسiمi 2012 جىلى 20 ملرد. 955 ملن. تەڭگە بولىپ, 3 جىلدا 4 ەسە ارتقان. 2013 جىلى ونەركاسiپ ونiمدەرiنiڭ كولەمi 24 ملرد. تەڭگەگە جەتiپ, وبلىستىڭ اۋداندارى اراسىندا الدىڭعى ورىن­داردا بولدى. الداعى جىل­دارى, يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكiن­شi بەسجىلدىعىندا اۋداندا بiرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبا iسكە اسىرىلۋى جوسپارلانۋدا. جوبا باستاماشىلارىمەن جوبالاردى ناقتىلاۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلۋدە. ولار: «شالقيا تسينك لتد» جشس كەن بايىتۋ فابريكاسى, «سىرتسەمەنت» جشس-نiڭ قۋاتى جىلىنا 700 مىڭ توننا تسەمەنت ءونiمiن شىعاراتىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى, قۋاتى 50 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسى, پوليەتيلەن قۇبىرلار زاۋىتى, مينەرالدى تىڭايتقىش زاۋىتى جانە باسقالار. اۋداندا ونەركاسiپ ونiمدەرiن ءوندiرۋ 2012 جىلى 16114 ملن. تەڭگەنi قۇراسا, 2013 جىلى 24476 ملن. تەڭگە بولىپ, ءوسiم 152 پايىزعا جەتتi. «بيزنەستiڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا «تاتۋ-اگرو» شارۋا قوجالىعىنىڭ تومات وڭدەۋ زاۋىتىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشiن قۇنى 331 ملن. تەڭگە بولاتىن جوبا جاسالىپ, ايماقتىق ۇيلەستiرۋ كەڭەسiندە ماقۇلداندى. بۇل جوبا تەك قانا زاۋىت ماسەلەسiن شەشiپ قويمايدى, بەسارىق, كەڭەس جانە ماناپ اۋىلدارىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدi جاقسارتادى. سوندىقتان بۇل الەۋمەتتiك ماڭىزى بار جوبانى iسكە اسىرۋ اسا قاجەت. 2014-2016 جىلدارى اۋدانعا 60 ملرد.-قا جۋىق تەڭگەنiڭ ينۆەستيتسياسى تارتىلادى دەپ كۇتiلۋدە. اتالىپ وتكەن iرi جوبالاردان باسقا بiرنەشە ورتا جانە شاعىن ءوندiرiس پەن قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى اشىلىپ جۇمىس جاساۋدا. كوپ جىلداردان بەرi اۋدان ورتالىعىنداعى بازار ماسەلەسi شەشiلمەي كەلەتiن. جۇرگiزiلگەن جۇمىستار ناتيجەسiندە جاڭادان قۇنى 170 ملن. تەڭگە, ساۋدا الاڭى 1200 شارشى مەتر بولاتىن «نۇراسىل» ساۋدا ءۇيi سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرiلدi. «تاسبولات ي ك» جشس قۇنى 30,0 ملن. تەڭگە, تاۋلiكتiك قۋاتى 60,0 توننا كۇرiش اقتايتىن زاۋىتتى iسكە قوستى. جاڭادان 2 كونديتەر تسەحى اشىلدى. قابىرعالىق قۇرىلىس بلوكتارىن شىعارۋ قارقىن الۋدا. اۋدان ورتالىعىنان كiشi كاسiپكەرلiككە ارنالعان شاعىن يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ باعىتىندا جۇمىستار قىزۋ جۇرگiزiلۋدە. بۇل ءوز كەزەگiندە شاعىن كاسiپكەرلiكتiڭ وندiرiستiك سالاسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدi. مۇندا ناۋبايحانالار, كونديتەر, تەمiر جانە اعاش وڭدەۋ تسەحتارىن, ءتۇرلi شەبەرحانالار مەن باسقا شاعىن ءوندiرiس ورىندارىن اشۋعا بولادى. اۋدان حالقىن ازىق-تۇلiكپەن جانە تۇرمىستىق زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى, باسقا دا ءتۇرلi قىزمەتتەر كورسەتۋدi شاعىن كاسiپكەرلiك نىساندارى اتقارىپ كەلەدi. 2013 جىلى تiركەلگەن شاعىن كاسiپكەرلiك سۋبەكتiلەر سانى – 2501, ونىڭ 181-ءى زاڭدى تۇلعالار, 579 شارۋا قوجالىقتارى, 1741 جەكە كاسiپكەرلەر, ولارداعى جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 5358 ادامعا جەتتi, 5 ملرد. 335 ملن. تەڭگەنiڭ ونiمدەرi (ونىڭ 4 ملرد. 887 ملن. تەڭگەسi ونەركاسiپ ونiمدەرi) ءوندiرiلiپ, ءتۇرلi قىزمەتتەردi كورسەتتi. اۋدان ورتالىعىنداعى ميكرو­كرە­ديتتiك ۇيىمدار 2013 جىلى اۋدان تۇرعىندارىنا 274 ملن. تەڭگە نەسيە بەردi. «قامقورشى» نەسيە سەرiكتەستiگi اۋدان كاسiپكەرلەرiنە 155,1 ملن. تەڭگە نەسيە تاراتتى. مۇنىڭ ءبارى وڭاي الىنا سالعان اسۋ ەمەس. سەكسەن جىلدىق تاريحى بار اۋدان گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىنا وتە قولايلى. قاراتاۋدىڭ قويناۋىندا كوكتەم مەن جاز ايلارىندا قاۋلاي وسەتىن جۇعىمدى دا شۇيگىن شوپتەر, ءمولدىر بۇلاقتار مەن سىلدىرلاي اققان شاعىن وزەندەر ءتورت ت ۇلىكتىڭ قوڭدانۋىنا, ءوسىپ-ونۋىنە اسا جايلى. اۋداندى قاق جارىپ اعىپ جاتقان سىرداريا وزەنىنىڭ قوس قاپتالى دا مال ازىعىنا تۇنىپ تۇر. جەردىڭ استى ءتۇستى مەتالل, تاعى باسقا قازبا بايلىقتىڭ ءتۇر-تۇرىنە تولى. دەسەك تە, وسىناۋ ەل دامۋىنا پايداسى وراسان قازىنانى ورايىن كەلتىرە يگەرىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ اسقان ىجداعاتتىلىقتى, تياناقتى دا ىلكىمدى ءىس-ارەكەتتى قاجەت ەتەرى داۋسىز. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋىزبىرشىلىگى, ورتاق مۇددەگە دەگەن وڭ كوزقاراسى ارۋاقىتتا مول تابىستى ەنشىلەۋگە نەگىز قالايدى. باسشى بەدەلىنىڭ ارتۋى مەن ابىروي ارقاۋى ىسكەرلىك پەن پاراساتتىلىق دەسەك, بۇل تۇرعىدا اۋدان اكىمى و.تاۋىپباەۆ ۇلگى تۇتۋعا, ماقتان ەتۋگە ابدەن لايىق. وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان مارتەبەلى مىندەتتەردى جوعارى دەڭگەيدە اتقارۋداعى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىعى عالىمعا ءتان ىزدەنىسىمەن تىعىز ۇشتاسىپ, ۇزدىكسىز ىلگەرىلەۋ مەن جارقىن جاڭالىقتارعا قۇشتارلىعى, جان تازالىعى مەن قاراپايىمدىعى جاڭاقورعاندىق ىزگى نيەتتىلەر اراسىندا «ءومىرى ونەگەمەن ورىلگەن اقجارقىن ازامات ەكەن» دەگەن العاۋسىز پىكىر قالىپتاسۋىنا وزەك بولىپ ۇلگەرىپتى. اۋداندا 2013 جىلى 29261 گەكتار جەرگە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ەگىلدى, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەگىستىڭ كولەمى 1467 (107,9 %) گەكتارعا ارتتى. بۇل نەگىزىنەن مالازىعىندىق دا­قىل­داردىڭ ەسەبىنەن بولدى. بار­لىق ءداندى داقىلدار 11410 گەكتار بول­سا, ونىڭ ىشىندە 8226 گەكتار كۇ­رىش, 2192 گەكتار كۇزدىك بيداي, ار­پا, 430 گەكتار تارى, 502 گەك­­تار ءدان­دىك جۇگەرى, 526 گەكتار ماق­سارى مەن كۇنباعىس, 2876 گەكتار كار­توپ, باقشا, كوكونىس, 4906 گەكتار جا­­ڭا جوڭىشقا ەگىلىپ, 9603 گەكتار ەسكى جوڭىشقا كۇتىمگە الىنىپ, اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا سايكەس ءتيىستى جۇمىستار جاسالدى. 688 شارۋاشىلىق قۇ­رى­لىمدارى وندىرىسپەن اينا­لىسۋدا, ونىڭ  355-ءى ەگىن شارۋا­­شىلىعى جانە 333-ءى مال شارۋاشىلىعىندا جۇمىس جاساپ, 7214 ادام تۇراقتى ەڭبەك ەتۋدە. ەگىن شارۋاشىلىعىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىمەن 3 شارۋاشىلىقتا 81 گەكتار جەمىس-جيدەك, ءجۇزىم داقىلدارى ەگىلدى. «سەرىكباي» شارۋا قوجالىعىنداعى جىلىجايدا 35 توننا قيار ءوندىرىلىپ, حالىققا ساتىلدى. جىلىجاي كولەمى 0,7 گەكتار, 15 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا وزىندىك ورنى بار «تۇگىسكەن» شارۋاشىلىعى مەم­لە­­كەت قامقورىندا, وبلىس اكىم­دىگىنىڭ تىكەلەي كومەگى ارقا­سىن­دا كوكتەمگى ەگىسىن دەر كەزىندە ەگىپ الۋىنا مۇمكىندىك بولدى. شارۋاشىلىقتىڭ ءوندىرىسى قالىپ­تى جۇيەدە جۇرگىزىلۋدە, مول ءونىم الۋدىڭ نەگىزى جاسالعان. قاراتوبە جانە ماناپ اۋىلدىق وكرۋگى مەن تالاپ بەكەتىنىڭ اۋىز- سۋ جۇيەلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە قۇرىلىس جۇمىستارىنا «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 474056,0 مىڭ تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن قاراتوبە, كەيدەن جانە ماناپ اۋىلدىق وكرۋگى جانە تالاپ بەكەتىنىڭ اۋىزسۋ جۇيەلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ مەن قۇرىلىس جۇمىستارىنا 249724,0 مىڭ تەڭگە قارجى قارالدى. اۋداننىڭ قۇرىلىس سالاسىنا 2012 جىلى 2 128 365 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنسە, 2013 جىلى 3 268 833 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 53,6 پايىزعا ۇلعايدى. ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت سالالارىنىڭ نىساندارىنا 1 961 449 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 7 مەكتەپ, 2 بالاباقشا, 1 كلۋب ءۇيىنىڭ عيماراتتارى سالىنۋدا. 2 مەكتەپ جانە اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ عيماراتتارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. 6 اۋىلدىڭ ىشكى جولدارىن ورتاشا جوندەۋگە 321057 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جوندەۋ جۇمىستارى, تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا بولىنگەن 22547 مىڭ تەڭگە قارجىعا ەكى ارەندالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. دەگەنمەن, شەشىمىن تاپپاعان پروبلەمالىق ماسەلەلەر دە بار­شىلىق. اتاپ ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا جاڭاقورعان كەنتىندە جا­ڭادان اشىلعان ساياجاي, يپپودروم, ماي بەكەتى, التى­كرانت اۋماقتارىنان جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋعا 2244 جەر تەلىمى بەرىلىپ, ولاردىڭ 1819-نا تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەردى. 2012 جىلى اۋداندىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 5 ملن. تەڭگە قارجىعا وسى اۋماقتىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ ماقساتىندا 418 828 مىڭ تەڭگەنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالىنىپ, ءتيىستى ورىندارعا قارجىلاندىرۋعا ۇسىنىلعانىمەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قارجىلاندىرىلماي تۇر. سونىمەن بىرگە, «قىزىلوردا وب­لىسىنداعى ينجەنەرلىك-كوممۋ­ني­كاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنا» سايكەس اۋداننان 4,453 ملرد. تەڭگەنىڭ جۇمىستارىنا تاپسىرىس بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 2014 جىلعا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن جاساتۋعا 32,5 ملن. تەڭگە قارجى قاجەت. بۇلار ەندى بولاشاقتىڭ شارۋاسى. گۇلجازيرا ەرتاسوۆا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى  جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى. استانا – جاڭاقورعان – استانا.