جالپى, ءتىل رەفورماسىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەلەرىنە قاراساق, وندا مۇنداي وزگەرىستەردىڭ نەگىزىندە جازۋ رەفورماسى تۇرعانىن انىق اڭعارار ەدىك. مىسالى, اسا ءىرى رەفورمالاردى ايتساق, حIV عاسىردان باستالىپ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىن سوزىلعان اعىلشىن ءتىلىنىڭ, XVII جانە حح عاسىرداعى فرانتسۋز ءتىلىنىڭ, حVIII جانە حح عاسىر باسىنداعى ورىس ءتىلىنىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن تىلدەردەگى رەفورمالار جونىندە ايتۋعا بولادى. مۇنداي رەفورما ءبىزدىڭ تىلىمىزدە بىرنەشە رەت بولعان. ولاردىڭ العاشقىسى حح عاسىر باسىنداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «توتە جازۋىمەن» جانە ەملە ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋمەن بايلانىستى. ۇلت ۇستازى ارابتىڭ كلاسسيكالىق قادىم جازۋىن قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا نەگىزدەلگەن «توتە جازۋعا» بەيىمدەگەنىن جاقسى بىلەمىز. ەسكىشە جازۋداعى تىلىمىزگە ءتان ەمەس ەلەمەنتتەردەن ارىلتىپ, جازۋ ۇلگىسىن دە, ونىڭ ەرەجەلەرىن دە جاڭاشا جاسادى. بۇل اسا ءىرى رەفورماتورلىق قادام بولدى. ونى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ: «احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى, احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى» دەپ باعا بەردى. 1920 جىلداردىڭ اياعىندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ, 1940 جىلى كيريلل ءالىپبيىن قابىلداۋ تاعى دا تىلدىك رەفورمالارعا اكەلدى. بۇل ەكى رەفورما, ارينە, سول كەزدەگى يدەولوگيامەن بايلانىستى بولعانىن جاقسى بىلەمىز. تىلدىك رەفورماعا, جالپى ءتىل ماسەلەسىنە يدەولوگيا ارالاسقاننان كەيىن ءتىلدىڭ تابيعاتى بۇزىلاتىنى تۇسىنىكتى. اسىرەسە, كيريلل الىپبيىندە قازاق تىلىنە ءتان ەمەس دىبىستاردى ەنگىزۋ ءتىلىمىزدىڭ باستاپقى تابيعي بولمىسىن وزگەرتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە جالپى تىلىمىزگە ءتان ەمەس ەرەجەلەر پايدا بولدى. سونداي ەرەجەلەرگە باعىنىپ سويلەۋگە, جازۋعا ءماجبۇر بولدىق. قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي اۋەزدىلىگى بۇزىلدى, كىرمە سوزدەردىڭ بارلىعى باسقا ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى بويىنشا جازىلاتىن بولدى دا ورفوەپيا دا, ورفوگرافيا دا وزگەردى.
قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدىڭ قازىرگى نەگىزگى قاجەتتىلىگى – تىلدىك قاجەتتىلىكپەن ورايلاس. ياعني كەزىندە باسقا ءتىلدىڭ ورفوگرافياسىنا باعىندىرىلعان, قازاق ءتىلى ءۇشىن ءتان ەمەس قۇبىلىستاردان ارىلۋىمىز كەرەك. ەگەر ءتىل رەفورماسىن جۇزەگە اسىرمايتىن بولساق, وندا قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتى ابدەن بۇزىلىپ بىرتە-بىرتە ءتول سوزدىك قورىمىزدى باسقا تىلدەن ورىس ءتىلى ورفوگرافياسىمەن جازىلعان سوزدەر ەنىپ, بەلگىلى ۋاقىتتان كەيىن جات ورفوگرافيا جانە كىرمە سوزدەر ءتىلىمىزدى جاۋلاپ, قازاق ءتىلى قويىرتپاق تىلگە اينالادى. كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل پروتسەسس باستالىپ, وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. مىسالى, 329 مىڭ سوزدەن تۇراتىن قازىرگى 30 تومدىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتە قازاق تىلىندەگى تەرميندەردىڭ ۇلەسى 7 پايىز, گيبريد تەرميندەردىڭ ۇلەسى 50 پايىزداي. ەگەر وسىلاي كەتە بەرسە, وندا ءتىل بۇزىلادى, ءتىل بۇزىلسا ۇلتتىق سانا بۇزىلادى, ۇلتتىق سانا بۇزىلسا وندا مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ تونەدى. ءتىلدىڭ وسىنداي ايرىقشا ماڭىزدىلىعىن وقىمىستىلار الدەقاشان بىلگەن, ەسكەرتكەن. قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتى ساقتايتىنىن تاريحىمىزدا العاش ايتىپ ەسكەرتكەندەر, سول ءۇشىن كۇرەسكەندەر الاش زيالىلارى بولعانىن جاقسى بىلەمىز. بۇل جونىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى: ء«بىز سياقتى مادەنيەت جەمىسىنە جاڭا اۋزى تيگەن جۇرت ءوز تىلىندە جوق دەپ مادەني جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى دايار سوزدەردى العىشتاپ, انا ءتىلى مەن جات ءتىلدى سوزدەرىن ارالاستىرا-ارالاستىرا اقىرىنداپ انا ءتىلىنىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەي ايىرىلىپ قالۋى ىقتيمال. سوندىقتان مادەني جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى ادەبيەتتەرىن, عىلىمي كىتاپتارىن قازاق تىلىنە اۋدارعاندا ءپان سوزدەرىنىڭ دايارلىعىنا قىزىقپاي, انا تىلىمىزدەن قاراستىرىپ ءسوز تابۋىمىز كەرەك» دەپ جازدى. ءتىل رەفورماسىنىڭ نەگىزى وسىنداي ۇلتتى ساقتاۋ ميسسياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ءبىز جازۋ مادەنيەتى دامىعان داۋىردە تۇرعاندىقتان ءتىلىمىزدى دۇرىس جازۋ ەرەجەلەرىمىز ساقتايدى. ەندەشە بۇگىنگى ءتىل رەفورماسىنداعى ەڭ ماڭىزدى, ەڭ وزەكتى مىندەت – ءدال وسى جازۋ مادەنيەتىمەن بايلانىستى. سوندىقتان رەفورمانىڭ باستاپقى باعىتى وسى بولادى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىنداعى قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ بۇل جاي عانا تاڭبا اۋىستىرۋ ەمەس, ءتىلدى ساقتاۋدىڭ قامى. الەمدەگى بارلىق تىلدىك رەفورما جازۋ رەفورماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان. ماسەلەن, قازىر الەمدە ەڭ كوپ سۇرانىس پەن قاجەتتىلىككە يە بولىپ وتىرعان اعىلشىن ءتىلىنىڭ رەفورماسىن الايىق. بۇل ءتىلدى رەفورمالاۋدا بىرىنشىدەن, جازۋ ەرەجەلەرىنە ۇنەمى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن, شەت تىلىنەن ەنگەن تەرميندەردى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە ساي جازۋ بەكىتىلگەن, ونوماستيكالىق اتاۋلاردى جازۋ جۇيەلەنگەن. فرانتسۋز ءتىلىنىڭ رەفورماسىندا ەملە ەرەجەلەرگە وزگەرىستەر XVII عاسىردان باستاپ حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن ەنگىزىلىپ كەلگەن, كىرمە سوزدەر يگەرىلگەن, جاڭادان دياكريتيكالىق بەلگىلەر وزگەرتىلگەن, نە قوسىلعان. بۇل – تابيعي, ياعني بولۋعا ءتيىستى قۇبىلىس. ەگەر وسىنداي رەفورمالار بولماسا, ياعني جازۋ ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ تۇرماسا, وندا ءتىل زامان كوشىنە ىلەسە المايدى. سەبەبى ءتىل جاندى قۇبىلىس. تىلدىك رەفورمانىڭ نەگىزى دە, ماقساتى دا وسىندا.
جازۋ رەفورماسىنا بايلانىستى عالىمدار, ماماندار بىرنەشە جىلدان بەرى بەلسەندى تۇردە جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. قازىر جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي نۇسقاسى دايىندالدى. بۇل نۇسقانى دايىنداۋعا ورفوگرافيا, فونەتيكا, گرامماتيكا سالاسىنىڭ ەڭ بىلىكتى عالىمدارى جۇمىلدىرىلدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنان باستاپ, ەلىمىزدەگى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى قاتىسقان بۇل ماڭىزدى جۇمىس ۇنەمى كەڭەسۋ, ديسكۋسسيا, سىناما, سارالاۋ, ساراپتاما فورماتتارىندا ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان عىلىمي مەكەمەلەر عالىمدارىمەن بىرگە ءتىل وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى, وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ماماندار مەن وقىتۋشىلار, ءتىپتى لاتىن ءالىپبيىن قابىلداعان تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان سياقتى تۋىس مەملەكەتتەردىڭ دە عالىمدارى قاتىستىرىلعان كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار ۇيىمداستىرىلىپ, ولاردىڭ عىلىمي, ادىستەمەلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق تاجىريبەلەرى دە مۇقيات سارالانىپ ەسكەرىلدى.
عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى سودان ورىستەيتىن وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار, البەتتە, جاڭا ۇعىمداردى, تەرميندەردى قالىپتاستىرادى. مۇنداي جاڭالىقتار تىلىمىزگە نەگىزىنەن ورىس ءتىلى ارقىلى ەنۋدە. قازىر ولاردى ءوز ءتىلىمىزدىڭ ەمەس, ورىس ورفوگرافياسى بويىنشا قابىلداپ ءجۇرمىز. ياعني قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتى, سوزدەردى يگەرۋ مەن قابىلداۋدىڭ تىلىمىزگە ءتان الەۋەتى مەن مۇمكىندىكتەرى كوپ جاعدايدا ساقتالماۋدا. بۇل اسا ماڭىزدى ماسەلە. جوعارىدا كەلتىرگەنىمىزدەي, ءتىل رەفورماسى اۋقىمىندا بارلىق تىلدەردەگى وسى ماسەلە عالىمداردى, جالپى زيالى قاۋىمدى تولعاندىرعان.
ءتىل رەفورماسىنداعى وزەكتى ءارى ارنالى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كىرمە سوزدەردىڭ جازىلۋى دەسەك, وندا عالىمدارمەن تالقىلاۋ بارىسىندا بىرنەشە ماسەلە الدىمىزدان شىعادى. بىرىنشىدەن, تەرمين سوزدەردىڭ بارلىعىن جاپپاي اۋدارۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەمەسە قاجەتسىزدىگى; ەكىنشىدەن, ەگەر جاپپاي اۋدارماساق, اۋدارىلاتىندارىن قالاي ىرىكتەۋ ماسەلەسى; ۇشىنشىدەن, لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە كىرمە سوزدەردى تۇپنۇسقا بويىنشا جازۋ ماسەلەسى.
بۇل رەتتە ءتىل ساياساتى كوميتەتى تاپسىرىسىمەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى «شەتتىلدىك تەرميندەردى يگەرۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جانە «كىرمە سوزدەردىڭ, ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ لاتىن گرافيكاسىندا يگەرىلۋى: تالقى جانە تاجىريبە» اتتى حالىقارالىق ونلاين سەمينار-كەڭەس ۇيىمداستىردى. كەڭەسكە تۇركيادان, ازەربايجاننان, وزبەكستاننان, قاراقالپاقستاننان جانە عاعاۋزيادان ءتىلتانۋشى عالىمدار قاتىستى. كىرمە سوزدەردى, تەرميندەردى قابىلداۋدا اتالعان تىلدەردە دە بىرىزدىلىك ساقتالا بەرمەيدى. دەگەنمەن لاتىن ءالىپبيىن قابىلداۋعا بايلانىستى قابىلدانعان ەرەجەلەرىندە كىرمە سوزدەر مەن تەرميندەردى ءوز تىلدەرىنىڭ تابيعاتىنا وراي قابىلداۋ نەگىزگى عىلىمي پرينتسيپ رەتىندە ساقتالاتىنىن اڭعاردىق.
ءتىل رەفورماسى اياسىندا قازىرگى كەزدە وتاندىق عالىمدار حالىقارالىق تەرميندەردى الەمدىك كەڭىستىكتەگى جازبا تۇرقىنا ۇقساتىپ جازۋدى ۇسىنۋدا. مىسالى: اكۆاتوريا – akuatoria, فيلم – film, پرەمەرا – premera, سۋبەكت – subekt, وبەكت – obekt دەگەن سياقتى. سونىمەن بىرگە ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىمەن كەلگەن ءسوز ورتاسىنداعى جانە ءسوز سوڭىنداعى قايتالاما ارىپتەر ىقشامدالادى: پروفەسسور – profesor, مەتاللۋرگيا – metalurgia, سيللابۋس – silabus.
توپونيميكالىق, انتروپونيميكالىق اتاۋلاردى بىرىزدەندىرۋ دە تىلدىك رەفورمادان لايىقتى ورىن الادى. جالپى, تىلدەگى بىرىزدەندىرۋگە كەلسەك, ونىڭ ءتىل تابيعاتىن ساقتاۋعا جانە ساۋاتتى جازۋعا ىقپالى ايرىقشا. وسى رەتتەن كەلگەندە جەر-سۋ اتاۋلارىن, كىسى ەسىمدەرىن جازۋدى رەتتەۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل جۇمىس بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءارتۇرلى نۇسقادا جازىلىپ جۇرگەن, مىسالى مۇحاممەت/مۇحاممەد/مۇحامەد سياقتى كىسى ەسىمدەرى, شەرۋباي-نۇرا/شەرۋباي نۇرا/شەرۋباينۇرا سياقتى توپونيميكالىق اتاۋلار, گەرمانيا/المانيا, ۆەنگريا/ماجارستان سياقتى شەتتىلدىك اتاۋلار بىرىزدەندىرىلەدى. بۇلارعا قوسا, شەتتىلدىك ونوماستيكالىق اتاۋلاردى ترانسليتەراتسيالاۋدا تۇپنۇسقا تىكەلەي نەگىزگە الىنادى: گۆاتامەلا/Guatamela, گونكونگ/Hoñkoñ. سونداي-اق ءتىل رەفورماسىنداعى ۇلكەن ءبىر ارنالى ماسەلە سوزدەردى ىقشامداپ جازۋ. مۇنداي پراكتيكا تىلدىك رەفورما كەزىندەگى بارلىق حالىققا ەتەنە جاقىن.
ءتىلدى جاڭعىرتۋ كەزىندە تىكەلەي لينگۆيستيكالىق ماسەلەلەرمەن بىرگە كوپتەگەن ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارى دا جۇزەگە اسىرىلماق. ولاردىڭ ىشىندە ءتىل ۇيرەتۋ ادىستەمەسىنىڭ ورتاق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى مىندەتتى ايتۋعا ءتيىسپىز. ياعني ەلىمىز بويىنشا بالاباقشادان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە, جالپى, ەرەسەك تۇرعىندارعا دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرتۋدىڭ جۇيەسى جاسالماق. بۇل ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ۇلكەن سەرپىن بەرمەك.
ادىلبەك قابا,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى
ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ
توراعاسى
