ەل سەنىمى ەرەن ىستەرگە باستايدى

«ادامنىڭ وسكەنى ءاربىر وتكەن جىلىمەن, شاھاردىڭ وسكەنى حالىقتىڭ سىنىمەن باعالانادى», دەگەن ەكەن بۇرىنعىلار. بۇل قالاسىنا قاراپ, قوعامنىڭ ىرىسىن, بالاسىنا قاراپ الەۋمەتتىڭ تىنىسىن انىقتايتىن وسى زاماننىڭ اقيقاتى. ويتكەنى, بۇگىندە شاھار ءومىرى – ەڭ الدىمەن تىنىمسىز تىرشىلىك پەن اۋىزبىرلىكتىڭ كوزى, بەرەكە مەن باياندىلىقتىڭ ءوزى. سوندىقتان دا جىل سايىن حالىق بولىپ ءماجىلىس قۇرۋ – ءبىز ءۇشىن ەلباسى بەلگىلەگەن ءتارتىپتىڭ قالپىنا دا, ەل ءداستۇرىنىڭ سالتىنا دا ساي داعدىعا اينالدى», – دەپ باستادى ءسوزىن استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ كەشە كونگرەسس-حولل سارايىندا وتكەن ەلوردا جۇرتشىلىعىمەن بولعان ەسەپتى كەزدەسۋدە. جالپى العاندا, قالامىزدىڭ وتكەن جىلعى دامۋى جامان بولعان جوق, دەپ جالعاستىردى اكىم ءسوزىن ودان ءارى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ءبىر جىل ىشىندە بىرقاتار وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزىلدى. ونەركاسىپ, جەر, جول جانە كولىك قاتىناسى, ەنەرگەتيكا مەن ەكولوگيا, الەۋمەتتىك سايا­سات جانە تۇرعىنداردىڭ تۇر­مىس دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ سياق­تى اسا ماڭىزدى سالالاردا ايتار­لىقتاي ناتيجەلەر ورىن الدى. 2013 جىلى قالا بويىنشا ءوڭىر­لىك ءونىم 2 تريلليون 700 ميل­ليارد تەڭگەنى قۇراپ, ماكرو­ەكونوميكالىق ءوسىم 6,5 پايىزعا جەتتى. ونەركاسىپ ءونىمى 263 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە قالا ەسەبىنەن 600 ميلليارد تەڭگە قارجى اۋدارىلدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى بۇلاردىڭ سانى 55 مىڭعا جەتىپ, 1 تريلليون 200 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. بۇگىندە بۇل سالا 190 مىڭنان استام استا­نالىقتاردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. بۇدان بولەك, ەلوردادا 2013 جىلى 8 بالاباقشا, 4 مەكتەپ, 2 ەمحانا 1 ميلليون 100 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. استانا – ءۇشىنشى مىڭ­جىل­دىق­تىڭ ەڭ جاس قالاسى. ەلوردا شەجى­رەسىنە 15 جىل بولسا, ونىڭ تۇر­عىندارىنىڭ ورتاشا جاسى 30-دان اسپايدى. كۇن سايىن استانادا 45-50 نارەستە دۇنيەگە كەلەدى. قالانىڭ جىل سايىنعى تابيعي ءوسىمى 20 مىڭ ءبۇلدىرشىندى قۇرايدى. بۇگىندە ەلوردانىڭ وتباسىلارى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 110 مىڭنان استام بۇلدىرشىندەردى تاربيەلەپ وتىرسا, 95 مىڭ بالا مەكتەپتە وقيدى. استانادا 85 مىڭ ستۋدەنت, 140 مىڭنان استام جاسى ءالى 29-عا تولماعان جاستار ەڭبەك ەتەدى. ءسويتىپ, قازىردىڭ وزىندە 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار استانالىق تۇرعىنداردىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى. ەلوردادا ەكونوميكالىق ءجا­نە الەۋمەتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار جۇرگىزىلۋدە. 2013 جىلى ەلور­دانىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتى «ين­دۋس­تريالىق پارك» اۋماعىندا بوي كوتەرگەن جاڭا 8 ءىرى ءوندىرىس وشا­عىمەن تولىقتى. تەك سوڭعى 3 جىل ىشىندە قالانىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى ەكى ەسە ارتتى. وتكەن جىلى اپاتتى تۇرعىن ۇيلەردى جويۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, 11 اپاتتى تۇرعىن ءۇي قۇلاتىلىپ, وندا تۇراتىن 189 وتباسى جاڭا پاتەرلەرگە كوشىرىلدى. «قالانىڭ شەتكى ايماقتارىن دامىتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا وتكەن جىلى كۇيگەنجار, قازاق اۋىلى جانە پريگورودنىي تۇرعىن ءۇي الاپتارى تولىق اباتتاندىرىلدى. سونىمەن بىرگە, 2013 جىلى ەلوردانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن قورعاۋ ماقساتىندا ارنايى الەۋمەتتىك جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وسى جوبا بويىنشا ەلورداداعى اۆتوبۋس پاركتەرىندەگى بارلىق كولىكتەردى گازبەن جۇرۋگە كوشىرۋ قولعا الىندى. وتكەن جىلى قالامىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى قۇرىلىس نىسانى – باتىس جارتى ساقينانى تولىق جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەسىل وزەنىنىڭ ۇستىنەن تاعى ءبىر جاڭا كوپىر سالىندى. وسى ەسەپتى كەزدەسۋدە اكىمنىڭ ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس استانا قالاسىن بىرتە-بىرتە ءوزىن-ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن قالاعا اينالدىرۋ بولدى. 2015 جىلى ەلوردا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 7,5 ميلليارد, 2016 جىلى 17,3 ميلليارد تەڭگە قارجى تۇسىرەتىن بولادى. ءسويتىپ, استانا قالاسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى بولىپ وتىرعان 4 ءوڭىردىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ەلوردا قالىپتاسا باستاعان جىلدار ىشىندە 12 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. وسى كەزەڭ ىشىندە تەك كوپ قاباتتى قولايلى تۇرعىن ۇيلەردەن 110 مىڭ وتباسى نەمەسە 370 مىڭ ادام پاتەر العان. بۇگىندە باس قالامىزدا جىلىنا 1 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, 2013 جىلى قالادا 1 ميلليون 100 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا قالا بويىنشا 2 مەملەكەتتىك باعدارلاما ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. ونىڭ ءبىرى – «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020», ەكىنشىسى 2008-2010 جىلدارداعى تۇرعىنداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك باعدارلاما بولىپ تابىلادى. «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2013 جىلى تۇرعىنۇي­قۇ­رى­لىسجيناقبانكى جۇيەسى بوي­ىن­شا جالپى كولەمى 25,5 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن 477 ءپا­تەر پايدالانۋعا بەرىلدى. قا­زىر وسى باعدارلاما بويىنشا جالپى كولەمى 168 شارشى مەتردى قۇرايتىن 11 كوپ قاباتتى تۇر­عىن ءۇي سالىنۋدا. ونىڭ ىشىندە 2258 ءپا­تەردەن تۇراتىن 8 تۇرعىن ءۇي كەشەنى بيىل پايدالانۋعا بەرى­لەدى. 2013 جىلى 1880 ورىندىق 8 بالاباقشا قۇرىلىسى اياقتالدى. ۇستىمىزدەگى جىلى جاڭادان 15 مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى پايدالانۋعا بەرىلەدى. جالپى, 2020 جىلعا دەيىن ەلوردادا 100 جاڭا بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلىپ, بالاباقشالارعا ءزارۋ ەلوردالىق بۇلدىرشىندەر تولىق قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. وتكەن جىلى قالادا 4 جاڭا مەكتەپ عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلسە, ۇستىمىزدەگى جىلى تاعى دا 9 جاڭا مەكتەپ عيماراتى ەسىگىن ايقارا اشاتىن بولادى. الدا تۇرعان مىندەتتەرگە كەلەتىن بولساق, ءۇيد باعدارلاما شەڭبەرىندە 2017 جىلعا دەيىن قالاداعى يندۋستريالىق پاركتە 30 جاڭا كاسىپورىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. قالادا قوعامدىق كولىك قاتىناسىنىڭ سەنىمدى جۇيەسى قالىپتاساتىن بولادى. 2017 جىلى ەلوردادا جاڭا تەمىرجول ۆوكزالى جانە 2 اۆتوۆوكزال پايدالانۋعا بەرىلەدى. استانا حالىقارالىق اۋەجايى تولىق كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. 2016 جىلى №3 جەو ءبىرىنشى كەزەڭى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 80 شاقىرىم ماگيسترالدى جىلۋ جۇيەسى سالىنادى. 2017 جىلعا دەيىن ەلوردادا 5 ميلليون تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 2020 جىلعا دەيىن قالادا بىردە-ءبىر اپاتتى ءۇي قالمايتىن بولادى. 2020 جىلعا دەيىن مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەسىندە جانە مەكتەپتەردە ورىن جەتىسپەۋشىلىگى تولىق جويىلادى. ەلوردا تۇرعىندارىمەن وتكەن ەسەپتى كەزدەسۋ بارىسىندا سوڭعى جىلدارى داستۇرگە اينالعان ءتارتىپ بويىنشا, يمانعالي تاسما­عام­بەتوۆ بىرنەشە ساعات بويى تىكەسىنەن تىك تۇرىپ, ءبىر قاباق شىت­پاي قالا تۇرعىندارىنىڭ سان­سىز سۇراق-شاعىمدارىنا جاۋا­پ بەردى. ءبىر-ەكى سۇراق-جاۋاپتى كەلتىرەيىك. – ارداقتى يمانعالي نۇر­عالي ۇلى, مەن سوعىس ارداگەرىمىن. جا­سىم 90-دا. مۇندا كوشىپ كەل­گەنىمە ءتورت جىل بولدى. بۇرىن اتىڭىزدا ءۇي بولعان, سوعان بايلانىستى تەك بەس جىل وتكەننەن كەيىن عانا كەزەككە قويامىز, دەپ ماعان ءۇي بەرمەي تۇر... – مەن, ەڭ الدىمەن, ءسىزدىڭ جاسىڭىزدىڭ الدىندا باسىمدى يەمىن, ەكىنشىدەن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى رەتىندە الدىڭىزدا باسىمدى ءيدىم. قالا بويىنشا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى رەتىندە كەزەكتە تۇرعان ءبىر-اق ادام بار ەكەن. ول – ءسىز. قونىس تويىنا ازىرلەنە بەرىڭىز. ءبىر اي ىشىندە پاتەر الاتىندىعىڭىزعا ۋادە بەرەمىن. بۇل سىزدەردىڭ الدارىڭىزداعى ۇرپاق پارىزى. – مەنىڭ اتى-ءجونىم گۇلزادا قاسىموۆا, ءبىزدىڭ ساياجاي ۋچاس­كە­مىزدىڭ جەرىن «دەپينگ» جشس العان بولاتىن. ءالى كۇنگە ماسە­لەمىزدى شەشپەي كەلەدى. سوعان كومەك كورسەتسەڭىز ەكەن؟ – سوڭعى بەس جىل ىشىندە عانا قالا اۋماعىنداعى ساياجايلارداعى 903 ءۇي-جاي ساتىپ الىنىپ, وعان 10 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى تولەندى. وسى رەتتە ەرەكشە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, كەيبىر ساياجاي يەلەرى ءۇي-جاي م ۇلىكتەرى ءۇشىن نارىق باعاسىنان بىرنەشە ەسە كوپ قۇن سۇرايدى. مۇنداي باعانى تولەۋگە زاڭدى نەگىز جوق. سوندىقتان ساياجاي يەلەرىن ورتاق كەلىسىمگە كەلۋگە شاقىرامىن. ال «دەپينگ» جشس-نا قاتىستى ماسەلەنى انىقتايتىن بولامىز. – مەن مۇرات اكىمباەۆ بولامىن. ءوزىم – تۇل جەتىممىن. با­لالار ۇيىندە تاربيەلەندىم. ەندى پاتەر كەزەگىنە تۇرعىم كەلەدى. سوعان كومەكتەسسەڭىز ەكەن؟ – مۇرات, قازىر كەزدەسۋ اياق­تال­عاننان كەيىن وسى سارايدىڭ فويەسىندە ورنالاسقان اكىمدىكتىڭ ارنايى بولىمدەرىنىڭ ۇستەلدەرىنە بار. سول جەردە ساعان ءتيىستى ورگان­داردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاجەتتى كومەك كورسەتىپ, پاتەر كەزەگىنە ءتىر­كەيتىن بولادى. «دۇرىس شەشىم قاشاندا ەگەسە جۇرگەن ەلدە ەمەس, كەڭەسە بىلگەن جەردە» دەگەن عوي. بارشامىز دا وسى جەردە تۋعان قالامىزدىڭ, ءوز ور­تامىزدىڭ بۇگىنى مەن كەلە­شەگىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا ءبىراۋىزدى بىرلىكپەن جۇمىلا ەڭبەك ەتە بەرەيىك, دەدى ءسوزىنىڭ قورى­تىندىسىندا يمان­عالي تاس­ما­عامبەتوۆ. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». ستانا.