قازاقستان • 27 قازان، 2021

قازاق بوكسىنىڭ ءباھادۇرى

183 رەت كورسەتىلدى

قازاق بوكسىنىڭ ءباھادۇرى اتانعان شوقىر بولتەك ۇلى جايلى قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ ىرگەسىن قالاعان قالامگەر سەيداحمەت بەر­دىقۇلوۆ «قازاقستانعا بوكس قولعابىن العاش ارقالاپ كەلگەن ادام» دەسە، قازاقتان شىققان قا­ھارمان تۇلعا باۋىرجان مومىش­ ۇلى: «دۇنيەدە ەكى-اق نا­عىز قازاق بارمىز، ءبىرى – مەن، ءبىرى – شوقىر» دەپتى. سول سياقتى قايرات­كەر جازۋشى شەرحان مۇر­تازانىڭ «شوقىر – نوقتاعا باسى سىيماعان از قازاقتىڭ ءبىرى» دەگەنى تاعى بار.

سۋرەتتە: قايراتكەر قالامگەر شەرحان مۇرتازا شوقىر اعاسىنا ەر-تۇرمان سىيلاپ تۇر. الماتى قالاسى، 1993 جىل، 18 جەلتوقسان

ەندەشە، جوعارىداعى ۇلت قايرات­كەرلەرى تاراپىنان كەمەل باعا بەرىلگەن شوقىر بولتەك ۇلى كىم؟ تانىمال سپورت ءجۋرناليسى قىدىربەك رىسبەك: «شوقىر بولتەك ۇلى – سوناۋ دۇربەلەڭگە تولى 1916 جىلى 29 قازان كۇنى ماڭعىستاۋ وبلىسى، ماڭعىستاۋ اۋدانى، جارمىش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى بولتەك قاراپايىم بالىقشى ەكەن. ءبىر كۇنى تەڭىزگە بالىققا شىققاندا قاتتى جەل كوتەرىلىپ، قايىعى اۋدارىلادى دا، ءوزى جاعاعا امان شىعىپ قالادى. بولتەك دۇلەي داۋىلمەن ار­پالىسقان بويدا قايىعىنا ۇمتىلادى. قايىققا جا­قىنداعاندا اۋدا تىپىرلاپ جاتقان ءداۋ شوقىر بالىعىنا كوزى تۇسەدى. ولجاسىن الىپ ۇيىنە بەتتەگەن بولتەكتىڭ الدىنان اۋىلداستارى جۇگىرە شىعىپ: ء«سۇيىنشى! ايەلىڭ ۇل تاپتى»، دەيدى. قۋانىشى قوينىنا سىيماعان بولتەك ۇلىنا «شو­قىر» دەپ ات قويىپتى» دەيدى.

ءسوزىمىزدى ارى قاراي تارقاتار بولساق، شوكەڭنىڭ بالالىق شاعى مەن ەس جيىپ، ەتەك باسقان جالىندى جاستىعى اشتىق جىلدارىنا ءدوپ كەلىپ، سوڭى ۇلى وتان سوعىسىنا ۇلاسىپتى. بوكس اتاسىنىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەگەن سپورت تاريحشىسى قىدىربەك ادىلبەك ۇلىنىڭ جازۋى بويىنشا، شوقىر ەس بىلگەن كەزىندە اكەسىنەن، ارادا از ۋاقىت وتكەندە اناسىنان ايىرىلىپ، توعىز جاسىندا فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى بالالار ۇيىنەن پانا تابادى. قالاداعى جەتى جىلدىق مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ونىڭ سۋرەت سالۋعا بەيىمىن بايقاعان ۇستازدارى باكۋدەگى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە وقۋعا كەڭەس بەرەدى. باكۋدە ءۇش جىل وقىعان شوقىر بولتەك ۇلى 1934 جىلى كيەۆتەگى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنا تۇسەدى. شوكەڭ بىلعارى قولعاپتى العاش رەت كيەۆتە، يۆان يۆانوۆ اتتى باپكەردىڭ قول استىندا جاتتىعۋ ۇستىندە كيسە كەرەك. وسىلاي بوكستىڭ الىپپەسىن ۇيرەنگەن شوقىر بولتەك ۇلى ۋكرايناداعى بوكس جارىستارىندا كوزگە تۇسە باستايدى. ستۋدەنتتەردىڭ «بۋرەۆەستنيك» ەرىكتى سپورت قوعامىنىڭ ايقاستارىندا الاش ورەنى ۇنەمى ۇزدىك شىعىپ وتىرادى.

وقۋىن اياقتاعان سوڭ الماتىعا ات باسىن بۇرادى. وسىلاي قازاق توپىراعىنا تۇڭعىش رەت بوكس قولعابىن ارقالىپ كەلگەن ش.بولتەك ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن 1937 جىلى بوكستان الماتى قالاسىنىڭ رەسمي بىرىنشىلىگى وتەدى. وعان 50 سپورتشى قاتىسادى. الايدا كەشىكپەي ۇلى وتان سوعىسى باستالىسىمەن ءوز ەركىمەن سۇرانىپ مايدانعا اتتانعان شوقىر بولتەك ۇلى 1941 جىلدىڭ شىلدەسىندە باتىس مايدانىندا اۋەلى زەڭبىرەك كوز­­دەۋشىسى، كەيىن ونىڭ كومانديرى بولا­دى. 1942 جىلدىڭ 8 تامىزىندا ەفرەيتور بولتەك ۇلى سنوۆيدوۆو جە­رىندە دۇشپاننىڭ ءۇش «دزوت»-ىن جويعانى ءۇشىن «جاۋىنگەرلىك ەر­لىگى ءۇشىن» مە­دالىمەن ماراپاتتالعان ەكەن. 1943 جىلى مايداندا العان جارا­قاتى سالدارىنان الماتىعا قايتا ورال­عان مايدانگەر ءۇزىلىپ قالعان بوكسىن قايتا قولىنا الا­دى. اراسىندا ءوزى دە جاتتىعۋىن ۇزبەي، بىرتە-بىرتە سپورت­تىق جارىستارعا قا­تىسا باستايدى. ول 1944-1947 جىلدار اراسىندا بىردە «دينامو»، بىردە «سپار­تاك» ەرىك­تى سپورت قوعامدارىنىڭ وداق­تىق جا­رىس­­تارىندا كۇمىس جۇلدەگەر اتا­نىپ، قا­تارىنان ءۇش رەت قازاقستان بىرىن­شى­لىگىنىڭ جەڭىمپازى بولادى. 1947 جىلى وسىنداي سپورتتىق تابىستارى ءۇشىن قازاق جاستارى اراسىنان تۇڭعىش رەت «كسرو سپورت شەبەرى» اتاعىن العان.

«1947 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ بiرiنشiلiگiنە قازاق ەلiنiڭ قۇراما كومانداسىن شوقىر اتامىز باس­تاپ باردى. ونىڭ مەكتەبiنەن ماقسۇت وماروۆ، ءابدiسالان نۇرماحانوۆ، سەرiك ابدەناليەۆ، ۆيكتور جانە ۆلاديمير كاريموۆتار، اسقار ق ۇلىباەۆ سەكiلدi تالانتتى شاكiرتتەر تاربيەلەنiپ شىقتى. ول رەسپۋبليكادا جاتتىقتىرۋشىلار قاتا­رىنىڭ كوبەيۋىنە دە ۇلكەن ۇلەس قوستى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، قارلاگ-تا جۇرگەن جاتتىقتىرۋشىلار گۋستاۆ كيرشتەين (نەمىس) مەن داۋلەتكەرەي مۋ­لاەۆتى (بالقار) تۇرمەدەن بوساتىپ، ولاردى الماتىعا اكەلىپ جاتتىقتىرۋشى قىزمەتىنە ورنالاسۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىر­دى»، دەپ جازىپتى شوقىرتانۋشى قاسىم سىرباي ۇلى.

قىسقاسى، شوقىر اعامىزدىڭ باسشى­لىعىمەن وسى جىلدارى ۇلتتىق قۇراما قالانىڭ، رەسپۋبليكانىڭ، ورتا ازيانىڭ رەسمي چەمپيوناتتارىنا تۇراقتى قا­تىسادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، 1947 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كسرو بى­رىن­شىلىگىنە شوكەڭنىڭ شاكىرتى ماح­مۇت وماروۆ قولا جۇلدەگەر اتانىپ، وسى جىلى «دينامو» بىرىنشىلىگىنىڭ ءفي­ناليسى، ءۇش دۇركىن قازاق كسر-ءنىڭ چەم­پيونى بولىپ ۇلگەرسە، اعايىندى وما­روۆتار جانە رەحەرتتەرمەن قاتار، ە.حاسانوۆ، ا.ۇسەنوۆ، ن.تيتوۆ، ا.كادە­توۆ، س.ابدەناليەۆ، ا.ق ۇلىباەۆ، ح.نۇر­سەيىتوۆ، ت.ب. تالانتتار رينگ تورىندە اتوي سالعانىن بوكس جاناشىرلارى ءالى كۇنگە ۇمىتقان جوق. وسىلاردى ەسكەرە كەلە شوقىر بولتەك ۇلىنا 1964 جىلى «قازاق كسر-ءنىڭ ەڭ­بەك سىڭىر­گەن جات­تىقتىرۋشىسى» دەگەن قۇر­مەتتى اتاق بەرىلگەن. بىراق قانداي دا اتاق­قا دا، داڭققا دا پەندەشىلىك جاساپ قى­زىقپايتىن شوقىر، سول بىرقالىپتى ۇي­رەنگەن داعدىسىمەن ءومىر سۇرە بەرگەن. ەش­كىمگە باس يمەيتىن قايسار تۇلعانىڭ ادامي قا­راپايىم قاسيەتتەرى تۋرالى ونى جاقىن بىلەتىندەر تاڭدانىسپەن ايتادى.

شوقىر شاكىرتتەرىنىڭ سپورتتىق ناتيجەلەرىنە توقتالساق: ءابدىسالان نۇرماحانوۆ گانەفو ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى، كسرو چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى، ماقسۇت وماروۆ – كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى، گەننادي روجكوۆ — كسرو چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى، اناتولي كادەتوۆ – كسرو حالىقتارى سپارتا­كياداسىنىڭ جانە كەڭەس وداعى­نىڭ چەمپيونى، ۆيكتور، ۆلاديمير كاريموۆتار – كسرو چەمپيوندارى… ول كەزدە الەم چەمپيوناتى وتپەيتىن. ال وسى ساڭ­لاقتاردىڭ قاي-قايسىسى دا سول تۇستا وليمپيا ويىندارىندا ولجا سالعان كەڭەس بوكسشىلارىنان كەم سوقپايتىن. بىراق ماسكەۋ شوقىر شاكىرتتەرىن ەۋرو­پا چەمپيوناتىنا دا جىبەرگەن جوق.

بولتەك ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى تەك شار­شى الاڭدا عانا تابىستى بولعان جوق، ولاردىڭ ىشىنەن نەبىر اتاقتى جاتتىق­تىرۋ­شىلار مەن تورەشىلەر شىقتى. مى­سالى، ەسكەندىر حاسانوۆ ۇزاق ۋاقىت قا­زاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىق­تىرۋشىسى بولسا، سەرىك ابدەناليەۆ ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى جانە مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشى قىزمەتىن ون جىلدان اسا اتقاردى. سەرىك اعامىز شوقىر ۇستازىنىڭ سەنىمىن تولىق اق­تادى. ابدەناليەۆ ءتورت بىردەي الەم چەم­پيوناتىندا جانە سيدنەي وليمپيادا­سىندا قازىلىق ەتتى. سيدنەي وليم­پيا­داسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەڭ تاڭ­داۋلى 10 تورەشىنىڭ قاتارىنا ەندى. شوكەڭ باس جاتتىقتىرۋشى كەزدە سول قۇرامانىڭ مۇشەسى بولعان ءابدىسالان نۇرماحانوۆ اتلانتا وليمپياداسىنا قازاق قۇراماسىن باستاپ بارىپ، ءبىزدىڭ كوماندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ كۇشتى كوماندالارىنىڭ اراسىندا ءۇشىنشى ورىنعا يە بولدى. مىنە، بولتەك ۇلى ەل بوكسى­نىڭ ىرگەتاسىن قالار كەزدە اقىل­دى، تاباندى، ىسكەر جىگىتتەرگە ارقا سۇيە­سە، سول ازاماتتاردان ءتالىم العان شا­­كىرتتەر ۇستازدارى باستاعان ءىستى جەرىنە جەت­كىزە ءبىلدى.

سونىمەن قاتار شوقىر اتامىز دارىندى سۋرەتشى ەدى. ول كىسى «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسىندا سۋرەتشىلىك قىزمەت اتقارعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى بەيىم­بەت ءمايليننىڭ ۇسىنىسىمەن تاتار­دىڭ بەلگىلى اقىنى عابدوللا تو­قاي­دىڭ پورترەتىن سالادى. كەيبىر دە­رەك­تەرگە نەگىزدەلسەك، شوكەڭ مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ، شاكەن ايمانوۆتىڭ، شارا جيەن­قۇلوۆانىڭ پورترەتتەرىن سالعان.

تاعدىر شوقىردى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا سۋرەتشى بولىپ جۇرگەندە، قازاق بي ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى نۇرسۇلۋ تاپالوۆامەن تابىس­تىرادى. 1954 جىلى ۇيلەنگەن ولاردىڭ وتباسىندا اقتوتى، اقسۇلۋ ەسىمدى قىز­دار ومىرگە كەلەدى. شوقىر بولتەك ۇلى 1994 جىلى 78 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. جارى قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن ءارتiسi نۇرسۇلۋ تاپالوۆا دا ارادا 4 جىل وتكەندە قايتپاس ساپارعا اتتاندى. ءبىرى قازاقتىڭ تۇڭعىش بوكسشىسى، ءبىرى تۇڭ­عىش كاسىبي بالەت ءبيشىسى، ءبىرى تۇڭعىش سپورت شەبەرى، ءبىرى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن ءارتىسى، ءبىرى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن جاتتىقتىرۋشىسى، «قوس تۇڭ­عىش» تۋعان ەلىنىڭ توپىراعىندا بايىز تاپتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار