قۇجاتتىڭ جۇزەگە اسۋىنا باقىلاۋ ورناتۋ – بۇرىن-سوڭدى كوتەرىلمەگەن ماسەلە

قوعام دامۋىنداعى تاريحي قۇندى قۇجات بولىپ تابىلاتىن جولداۋدا وزەكتى ماسەلە­لەر ورىندى كوتەرىلۋىمەن قاتار, ىسكە اسى­رى­لۋى ءتيىس ۇيىمدىق-قۇقىقتىق شارالار دا ءدال مەرزىمىندە انىقتالۋىمەن ەرەكشە­لەنە­دى. اقيقاتىندا, جولداۋ كوزدەگەن ماقساتتار جولدا قالماۋ ءۇشىن وعان بارلىق قۇزىرلى تاراپتاردان قۇقىقتىق جانە قوعامدىق باقىلاۋ اۋاداي قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا جولداۋ ايرىقشا بولىپ وتىرعانىن كوزىقاراقتى ازاماتتار اڭعارۋى ءتيىس. “قازاقستان – 2020” مەجەسىنە جەتۋ, تۇتاستاي العاندا, الەۋمەتتىك, ءىشىنارا العان­دا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قوعامدىق باس­قا­رۋ ماسەلەلەرىن دۇرىس ۇيىمداستىرۋدى تالاپ ەتەدى. الەمدىك داعدارىس كەزىندە ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق فۋنكتسياسى جەتەكشى ورىنعا شى­عاتىندىعىن جانە ول ءوز كەزەگىندە اقتالاتىن قىزمەت ەكەندىگىن ەلباسى ناقتى شارالار پاكەتىن قابىلداۋ ارقىلى دالەلدەدى. قارجىلىق داعدارىس جاعدايىندا ەلدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ فۋنكتسيالارى: بولجاۋ, جوسپارلاۋ, ۇيىمداستىرۋ, ۇيلەستىرۋ جانە باقىلاۋ ۇتىمدى ىسكە اسىرىلدى جانە ءتيىمدى ناتيجەلەرىن ءالى دە بەرۋدە. جولداۋدا كەلتىرىلگەن ەكونوميكالىق دا­مۋ­دىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى وسى ويى­مىزدى بەكىتە تۇسەدى. سوندىقتان دا قازاق­ستان قارجىلىق داعدارىس ورىن الماعان نەمەسە ونىڭ اسەرى تومەن ەلدەردىڭ قاتارىنان سانالادى. ەندىگى جەردە داعدارىستى دا, ەكونوميكالىق ورلەۋدى دە قاپەردە ۇستاي وتىرىپ, باسقارۋدىڭ اياقتاۋشى فۋنكتسياسى بولىپ تابىلاتىن با­قىلاۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ قاجەت. سايكەسىنشە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ باقىلاۋ قىزمەتى قازاقستاننىڭ داعدارىستان “امان” شىعۋىنا تىكەلەي ىقپال جاسايدى جانە ونىڭ ماڭىزدى كەپىلى بولا الادى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ فۋنكتسيالارىن رەت-رەتىمەن كۇشەيتۋ جانە ولارعا كەزەگىمەن جەتەك­شى ماڭىز بەرۋ – الەمدىك قارجىلىق داع­دارىستىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ جانە جويىلۋ فازا­لا­رىنا ساي, ورايلى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتۋ ءلازىم. قارجىلىق داعدارىسقا قارسى تۇرۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى (“نازارباەۆ مودەلى”) ەندىگى كەزەكتە ەلباسى جولداۋىنا سايكەس باس­قا­رۋدىڭ اياقتاۋشى, ياعني باقىلاۋ فۋنكتسياسىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتپاق. جولداۋدا ايتىلعان باقىلاۋ ءما­سەلەلەرى باسقارۋدىڭ اياقتاۋشى فۋنكتسياسى رەتىندە قارجىلىق داعدارىستىڭ اياقتالۋ فازا­سى­مەن ءوزارا بايلانىستا جانە قايشىلىقتا دامۋ ارقىلى وڭتايلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى كەزگە دەيىن جاسالعان باسقارۋ فۋنكتسيالارى (بولجاۋ, جوس­پارلاۋ, ۇيىمداستىرۋ جانە ت.ب.) تەككە كەتپەۋى ءۇشىن ەندىگى كەزەك باقىلاۋ فۋنكتسياسىنا كەلدى. ءبىز مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ فۋنكتسيالارى تۇتاس جانە قاتار ارەكەت ەتەتىندىگىن جوققا شى­عار­مايمىز. بىراق, باسقارۋدىڭ كەيبىر قىزمەتى قوعامدىق دامۋ ۇدەرىسىندە كۇشەيەتىندىگىن جانە باسقارۋدىڭ شىنايى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن سولاي بولۋى كەرەكتىگىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. ەلباسى جولداۋىندا باقىلاۋدىڭ كەلەسى ءتۇر­لەرى الەمدىك قارجىلىق داعدارىس جاع­داي­ىن­دا جانە قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەزەڭىندە جەتەكشى سيپاتقا يە بولۋى كەرەكتىگى بەلگىلەنگەن: ولار: پرەزيدەنتتىك باقىلاۋ; ۇكى­مەت­تىك باقىلاۋ; جۇرتشىلىقتىڭ باقىلاۋى; پار­لا­مەنت­تىك باقىلاۋ; قوعامدىق (پارتيالىق) باقىلاۋ. اتالمىش باقىلاۋ تۇرلەرىنىڭ داعدارىس جاع­دايىنداعى ءرولى, الداعى ۋاقىتتاعى مىندەتتەرى, سونداي-اق قاي باعىتقا نازار اۋدارۋى كەرەكتىگى جەكە-جەكە ايقىندالعان. ويىمىزدى دايەك­تە­سەك, پرەزيدەنتتىك باقىلاۋ قارجى داعدارىسى جاعدايىندا ناتيجەلى جەتىستىكتەرگە قول جەت­كى­زۋ­گە مۇمكىندىك بەردى. ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي با­قىلاۋىمەن “جول كارتاسى – 2009” باعدار­لاماسى جەدەل ءارى جاريا اتقارىلدى. كەڭەستىك زامان قۇلاعالى بەرى جوندەۋ كورمەگەن جولدار مەن ىستەن شىققان اۋىز سۋ, جىلۋ قۇبىرلارى, ءاسى­رەسە, اۋىل تۇرعىن­دا­رى­نا كوپ پايداسىن تي­گىزدى. “100 مەكتەپ, 100 اۋ­رۋحانا” باعدارلا­ما­سىنىڭ مەيلىنشە ىسكە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. باعدارلاما جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسپەن قام­تىدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنداعى ۇلەسكەرلەردىڭ بۇزىلعان قۇ­قىقتارى قالپىنا كەل­تىرىلە باستادى. وزگە دە قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان ۇلەسكەرلەر قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرىلمەدى جانە وسى ماقساتتا قاتاڭ باقى­لان­دى. بۇل قارجىلىق داع­دارىس جاعدايىندا ەلبا­سى باقىلاۋىنىڭ ءناتي­جەلى قىزمەتىن دايەكتەدى. 2020 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى 1) پرەمەر-مينيستر جانىنان جانە 2) وبلىستاردا اكىمدەر جانىنان ورتالىق قۇرۋ قاجەتتىلىگىن بەلگىلەيدى. ياعني: “مينيسترلەر, اكىمدەر بارلىق اعىمداعى ماسەلەلەردىڭ شە­شى­لۋى ءۇشىن جاۋاپتى بولادى. ولار بارلىق رە­سۋرس­تارىن جۇمىلدىرادى دا”. سونداي-اق ەلباسى باعدارلامانىڭ ىسكە اسۋى – “نۇر وتان” حدپ ءۇشىن دە جۇمىسىنىڭ وزەگى بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن بەل­گىلەدى. دەمەك, پرەزيدەنتتىك باقىلاۋ ادەتتە­گى­دەي تەك مينيسترلەرگە عانا ەمەس, ەندىگى كەزەكتە تىكەلەي وبلىس اكىمدەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە, ولاردىڭ رەسۋرستاردى بارىنشا ءتيىمدى جانە ماقساتقا ساي پايدالاناتىنىنا دا ورناتىلماق. سونداي-اق, پارتيالىق باقىلاۋ (“نۇر وتان” حدپ) ءۇشىن دە پرەزيدەنتتىك باقىلاۋ وعان قاتىستى ءاردايىم جوعارعى باقىلاۋ كوزى بولىپ قالا بەرەتىندىگىنە نازار اۋدارامىز. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەشەندى ارتۋىن – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتى رەتىندە بەكىتە وتىرىپ, ەلباسىمىز ۇكىمەتكە وسى سالاعا قارجى ءبولۋدى جانە باقى­لاۋ ورناتۋدى قاتاڭ تابىستادى. سايكەسىنشە, ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋ فۋنكتسياسى – ۇكىمەتتىڭ ىشكى باقىلاۋىن كۇشەيتۋدى, اسىرەسە, يننو­ۆا­تسيالاردى ەنگىزۋدە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاۋدى قامتۋى قاجەت. سەبەبى, جولداۋدا كور­سە­تىلگەندەي, “يننوۆاتسيالار عانا ەڭبەك ءونىم­دى­لىگىنىڭ شۇعىل ارتۋىنا جەتكىزەدى”. سايكە­سىن­شە, ۇكىمەت ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت الدىندا اتال­عان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىندە قا­زاقستان دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭىندە ەرەكشە جاۋاپتى ءارى باقىلاۋدا بولاتىندىعىن بىلدىرەدى. سونداي-اق, رەسپۋبليكا پارلامەنتىمەن اتالعان سالاداعى ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى پارلامەنت­تىك تىڭداۋلار مەن ۇكىمەت ساعاتتارىن ۇيىم­داس­تىرۋعا نەگىز بولۋى ءتيىس ءارى ءوزارا ىقپالداستىق پەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ قاجەتتىگىن بول­جاي­دى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى باقىلاۋىنىڭ باستى نازارىندا ەلباسى جولداۋىندا ماڭىز بەرىلگەن كەلەسى ماسەلەلەر بولۋى ءتيىس: “...بارلىق كوم­پا­­نيالار مەن كاسىپورىندار باسشىلارىنىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى”, ەكىنشىدەن, “بانكتەردىڭ تەك قانا بانك قىزمەتىمەن اينا­لى­سۋىن جانە ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ بارىنشا ءمولدىر بولۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەكتىگى”, ۇشىنشىدەن, “اكىمدەردىڭ باعدارلاما بويىنشا قار­جى­لاندىرىلاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارى ءۇشىن تولىق جاۋاپتى بولاتىندىعى” جانە ت.ب. ەلباسى جولداۋدا جۇرتشىلىقتىڭ باقى­لاۋ­ىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى مەن ونىڭ باقىلاۋ وبەكتىسىن ناقتى ايقىندايدى: ء“ار وڭىردە ءاربىر يندۋستريالىق جوبا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جۇرتشىلىقتىڭ دا اي­رىق­شا باقىلاۋىنا الىنۋى كەرەك. بۇل جۇمىس تاياۋ­داعى ونجىلدىقتا بۇكىل ەلىمىزدىڭ جالپىۇلتتىق مىندەتىنە اينالۋى ءتيىس”. جۇرتشىلىقتىڭ با­قىلاۋى – يندۋستريالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان وڭىردە, ءبىرىنشى كەزەكتە, جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وبەكتيۆتى اقپاراتقا كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋىن جانە ولاردى تۇرعىن حالىققا جاريا ەتۋىن بىلدىرەدى. سونداي-اق, وبلىستىق, اۋداندىق ءماسلي­حات­تار مەن ولاردىڭ دەپۋتاتتارى زاڭدا بەلگىلەنگەن باقىلاۋ وكىلەتتىلىكتەرىن ەلباسى ايقىنداعان وسى باعىتقا ماقساتتى تۇردە جۇمىلدىرۋى ءتيىس. جەرگىلىكتى حالىق وڭىردەگى يندۋستريالىق جوبانىڭ ماقساتقا ساي ءارى ءتيىمدى ىسكە اسۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە مۇددەلى. جەكەلەي العاندا, وڭىرلەردەگى مۇنداي جوبالاردىڭ دامۋى جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى سياقتى جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن جاعىمدى جاعداي قالىپتاستىرۋمەن قاتار, تۇتاستاي العاندا, مەملەكەت ءۇشىن جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا جۇرتشىلىق باقىلاۋىنا يە بولاتىن سۋبەكتىلەر ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋى قاجەت. ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى حالىق تا سانالى تۇردە وڭىرلەردەگى يندۋستريالىق جوبالاردىڭ دامۋىنا مۇددەلى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حال­قىنا جولداۋىندا “پارلامەنتتىك باقىلاۋعا”, سونداي-اق “قوعامدىق باقىلاۋعا” ايرىقشا نا­زار اۋدارىپ, قوعامدىق ماڭىزدى مىندەت جۇك­تەدى. قازاقستانداعى پارلامەنتتىك باقىلاۋ – مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قۇبىلىس رەتىندە وسى كۇندەرى وتە باياۋ دامۋدا. قازاقستان حالقى اتى­نان مەملەكەت دامۋىنداعى ماڭىزدى ماسە­لە­لەر­گە پارلامەنتتىڭ باقىلاۋ ورناتۋى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىندا بەكىگەن “حالىق بيلىگى”, “زاڭنىڭ ۇستەمدىگى”, “قۇقىقتىق مەملەكەت”, “سايا­­سي جانە يدەولوگيالىق ارالۋاندىلىق” قاعي­دالارىنىڭ دامۋىنا جول باستايدى. ەلباسىمىز جولداۋدا بايانداعانداي, “قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتى ىشكى ۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا قاراي اۋىستىرىلۋى ءتيىس”. شىندىعىندا دا ىشكىۆەدومستۆولىق مۇددە – جاريا قىزمەتتى ىسكە اسىرۋ ارقىلى دەربەستىككە ۇمتىلاتىن, لوكالدانعان اكىمشىلىك (اپپارات) ىڭعايىنا عانا ساي قىزمەتكە بوي الدىراتىن, تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك مۇددەدەن ىرگە اجىراتۋعا قول سوزاتىن, مەملەكەت پەن حالىق ءۇشىن كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جاعىمسىز قۇبىلىس. فرانتسۋز ءادمينيستراتيۆيستى ر.دراگونىڭ, رەسەيلىك زاڭگەر-عالىم يۋ.ا.تيحوميروۆتىڭ, ا.ن. كوزىريننىڭ جانە ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭ­بەك­تەرىندە مۇنداي جاعىمسىز قۇبىلىس تۇبە­گەي­لى سىنالادى. سوندىقتان دا ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ (ۇكىمەت قۇرامىنا كىرەتىن), ءاسى­رەسە, قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسياسىن ىسكە اسىراتىن ورگانداردىڭ قىزمەتىنە پارلامەنتتىك (قوعام­دىق) باقىلاۋ ورناتۋ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە تيىسىنشە (بارلىق رەسۋرستارمەن) قورعالۋىنا جول اشادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىنىڭ قىزمەتى, تۇتاستاي العاندا, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتەگى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم جانە ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى تۇرعىسىنان باعالانادى. مۇنداي كورسەتكىشتەردىڭ ورنىق­تى­لى­عى جانە جەتىلدىرىلۋى, ەلباسى كورسەت­كەنىن­دەي, “ەڭ الدىمەن ازامات پەن مەملەكەتتىڭ ءمۇد­دە­سىن” قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ىسكە اسۋى قاجەت. مەملەكەت مۇددەسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – جاريا قا­تىناستان تۋىنداماۋى ءتيىس, ول ەلباسى بەل­گى­لەگەندەي, “قازاقستاندىقتاردىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋىن” نەگىزگە الۋى قاجەتتىگىنە قوسىلامىز. تۇتاستاي العاندا, “بۇل باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ” بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا بولار, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىنان كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتە مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىمەن ارنايى كەزدەسۋ وتكىزۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس, بۇل شارا باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتىمەن ىشتەي بايلانىستا ەكەندىگىن ايقىنداي تۇسەدى. قورىتا ايتقاندا, باقىلاۋ (مەملەكەتتىك) – قۇقىقتىق ينستيتۋت. سوندىقتان دا ەلباسى جولداۋىندا ايقىندالعان باقىلاۋ ماسەلەلەرى قۇقىقتىڭ ءمانى مەن قاعيدالارىنا ساي ىسكە اسىرۋدى قاجەت ەتەدى ءارى تەز ارادا قۇقىقتىق تۇرعىدان رەگلامەنتتەلۋ كەرەكتىگىن بولجايدى. قازىبەك داۋتاليەۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ كونستيتۋتسيالىق جانە اكىمشىلىكقۇقىق كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى. الماتى.