«مۇقاعالي تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ ات-تونىن الىپ قاشاتىنداي ەمەس, كەيىپكەردىڭ ءومىرى دراماعا سۇرانىپ تۇر, دەرەك مول, بىراق ول رەجيسسەردەن جاۋاپكەرشىلىكتى, ستسەناري اۆتورىنان زەرتتەۋدى, ال اكتەردەن ءمىنسىز ويىندى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى اركىمنىڭ ءوز مۇقاعاليى تۇرعاندا, وزگە مۇقاعاليدى قابىلداۋ قالاي ايتساق تا قيىن. مۇقاعالي ەستە جوق ەسكى داۋىردەگى ميفتىك تۇلعا ەمەس, كەشە عانا 90 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتكەن, كوز كورگەن زامانداستارى, ۇرپاعى بار, داۋىسى تاسپادا جازىلىپ, ولەڭى ارقىلى ەسىمى ەل اراسىنا اڭىز بولىپ تارالعان تۇلعا ەكەنىن ەسكە الساق, كينوتەاترعا كەلە جاتقان كورەرمەن ەڭ الدىمەن ءوز جۇرەگىندەگى, سوسىن ەل ىشىندە سومدالعان مۇقاعاليدى ىزدەپ كەلەدى.
1960-1970 جىلدار, بۇرق-سارق قايناعان جازۋشىلار وداعى, بۋىرقانعان ادەبي ورتا, اعىل-تەگىل ولەڭ, «قالامگەر», كاباك, بار, سەرىلىك... اقىن تۋرالى ازدى-كوپتى اقپاراتى وسىلاي قالىپتاسقان ادام فيلم باستالعاندا مۇنىڭ ءبىرىن ەمەس, قينالىپ جۇرگەن مۇقاعاليدى, ايىقپاس مۇڭدى كوردى. دىتتەگەن دراما, ويلاپ كەلگەن سيۋجەتتىڭ ءبىرى جوق, توسىن وقيعا كۇتىپ العاندا توسىرقاپ قابىلداعان كورەرمەن مۇقاعالي ءومىرىنىڭ ەڭ قايعىلى كەزەڭىنە قۇرىلعان ءفيلمدى اۋەلدە قينالا وتىرىپ, كەيىن ىشىنە ءتۇسىپ, ويلانا وتىرىپ سىڭىرۋگە ءوزىن جىلدام باعىتتاي الدى.
اقىن ءومىرىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن اشىق ايتىلماي كەلگەن قۇپيالاۋ قىرىن سيۋجەت لەيتموتيۆى ەتىپ العان ستسەناري اۆتورى, بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ ىزدەنىسىندە بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن وتباسىلىق تراگەديا ءبىرىنشى رەت كوركەم تۋىندىنىڭ جەلىسىنە اينالدى. ارينە, ۇلى ادامداردىڭ ءومىرى ەكراندا مۇمكىندىگىنشە سەنىمدى سۋرەتتەلۋى كەرەك, الايدا درامالىق شيەلەنىس ءۇشىن كەيدە دەرەكتەردى ۋاقىت قورشاۋىن بۇزدىرىپ, قىسقارتىپ ياكي ۇزارتىپ, كوركەم قيال ۇلەسىنە كوبىرەك ورىن بەرەتىنى بار. بەلگىلى ادامنىڭ كوپشىلىككە ايان ومىرىنە قۇرىلعان فيلم بۇدان ۇتپاسا, ۇتىلمايدى.
اقىن تاعدىرىنداعى قات-قابات قايعىلى كەزەڭنىڭ سۋرەتتەلۋى كەزدەيسوق ەمەس. اۋىلدان كەلگەن اقىن الماتىعا سىيمادى, الماتىنى تارك ەتىپ, ماسكەۋ ۇزاسا دا, مۇڭى سەيىلمەدى. وقۋىن تاستاپ ەلگە ورالدى. ايباردىڭ باسىنداعى ايانىشتى تاعدىردى ادام بالاسىنىڭ باسىنا بەرمەسىن. ەل باسشىسى قوناەۆقا جازعان حاتىنىڭ ءىزى قۇمعا سىڭگەن سۋداي ءىزىم-عايىم. كوز الدىندا گۇلدەي جايناعان قىزى مايگۇل كوكتەي سولدى. وتباسىندا كۇندە كيكىلجىڭ. دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاعان, ومىرمەن قوشتاسۋعا ساناۋلى كۇندەر قالعانىن ءىشى سەزەدى. جان-جاقتان قىسپاققا العان وسىنىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ جۇرەگىنە وڭاي جۇك ەمەس.
فيلم مۇقاعاليدى كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى ماسەلە قوزعاعان جازۋشىلار وداعىنداعى حاتشىلاردىڭ ماجىلىسىنەن باستالادى. قالام ۇستاعاندار اقىندى ايايتىن ەمەس. «تالانت دەگەن دالادا شاشىلىپ جاتقان جوق. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بالا-شاعاسى بار. اناسى ول, قولىنا قاراپ وتىر. مەن بىلسەم, وسى جىگىت كۇيىپ كەتەيىن دەپ تۇر. كىشكەنە قولداپ جىبەرسەك بولماي ما ەكەن؟» دەيدى توردە وتىرعان ءبىرىنشى حاتشى. دالىزدە ءبارىن ەستىپ, ارەڭ شىداپ وتىرعان اقىننىڭ جۇيكەسى سىر بەردى. ەسىكتى جۇلقي اشىپ كىرىپ كەلىپ, پارتيا بيلەتىن ءوز قولىمەن ۇستەل ۇستىنە قويدى...
ادام توڭىرەگىنەن ءتۇڭىلىپ, قايدا بارارىن بىلمەگەن كەزدە ءوز ىشىنە سۇڭگيدى. جۇرەگىنىڭ ىشىنە جاسىرىنادى. اقىننىڭ شىعارماشىلىق كەڭىستىگىنە مىنا ورتا تار, كەڭ دۇنيەدەن تابا الماعان ەركىندىك پەن تازالىقتى ءوز جانىنىڭ الىس تۇكپىرىنەن ۇشىراتقاندا ودان سايىن تۇيىقتالىپ, سىرتقى الەمنەن سۋىنا تۇسكەن مۇقاعالي بارىنە قولىن ءبىر سىلتەپ, ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇر. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان, نەگىزىنەن دامۋشى ەلدەردەن جينالعان تىڭداۋشىلار الدىندا دانتەنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءدارىس وقىپ تۇرعان ۇستاز كەنەت مۇقاعاليدىڭ «قۇدىرەتتى كومەديانى» اۋدارعانىن ەسىنە الىپ, اۋديتورياعا اۋدارماسىن ءوز تىلىندە وقىپ بەرۋدى سۇرايتىن تۇسىنداعى ديالوگتى ەلەمەي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. مىنانى قاراڭىز, وتار مەملەكەتتەردىڭ ۇل-قىزدارى ءتىل ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك تۋرالى جۇمعان اۋىزدى اشۋعا بولمايتىن 1970 جىلدارى. مۇقاعاليدىڭ وزىنە-ءوزى سىيماي ارپالىسىپ ءجۇرۋىنىڭ استارىندا قاراما-قايشىلىعى مول كۇردەلى ءومىرىنىڭ ازابى عانا ەمەس, ءوز ۇلتىنىڭ بوداندىعى, ەسەسى كەتكەن كىشكەنتاي ەلىنىڭ نامىسى ورتەپ بارا جاتقانىن وسى شاعىن ەپيزود اڭعارتىپ وتەدى. اقىن جانىنا تىنىشتىق بەرمەيتىن ازاپ ءارى قاراي ايبار وقيعاسىمەن ۇشتاسقاندا, ءتىپتى تەرەڭدەي تۇسەدى.
ايبار – اقىننىڭ ورتانشى ۇلى. ءتۇن جامىلىپ, استىرتىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىن ەسكەرتكىشتەردىڭ «قاق جۇرەگىنە قاداپ» جۇرگەن جەرىنەن سوڭىنا تۇسكەن قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاقپانىنا ىلىنەدى. اپارىپ قاماعان جەرىنىڭ قانداي بولاتىنى بەلگىلى. فيلمگە جان سالىپ, كۇرەتامىرىنا قان ايداپ تۇرعان كاتاليزاتور وسى ايبار بەينەسى. ۇساق ۇلتتاردىڭ ءبارىن نوقتالاپ ۇستاپ, كىسى ولتىرگەندى دە كەشىرگەن كەڭەستىك جۇيەدەگى كەشىرىلمەيتىن قىلمىس – ۇلتشىلدىق, اقىننىڭ ۇلى وسىعان ۇرىنىپ وتىر. باسىن تاۋعا دا ۇرىپ, تاسقا دا سوعىپ, بالاسىن قۇتقارىپ قالۋ جولىندا قاقپاعان ەسىگى قالماعان اقىن قاۋقارسىزدىعىنا كۇيىنەدى. كىنالى – ءوزى. لاشىن ايتپاقشى, «قايداعى جوق كىتاپتاردى ۇيىنە تاسىعان», حالىق جاۋى ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن وقۋعا سەبەپكەر بولىپ ۋلاعان ءوزى.
شاقشاداي باسى شاراداي بولعان اقىن وزىنە قاراعاندا قۇرىعى ۇزىنداۋ نۇرعيسا تىلەنديەۆ دوسىنا كەلەدى. ول د.قوناەۆقا حات جازۋعا كەڭەس بەرەدى. اڭگىمە اراسىندا «اتتەڭ, سوعىس ارداگەرى بولعانىڭدا سەنى ءوزىم-اق الىپ كىرەتىن ەدىم» دەيدى كومپوزيتور. وسى ءبىر اۋىز ءسوز ارقىلى ايباردى قۇتقارۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن سەزدىرگەنىن مۇقاعالي تۇسىنەدى. كەنەت مۇقاعالي تەمەكى تارتىپ وتىرعان تىلەنديەۆتەن وتتىق سۇراپ الىپ, دالىزگە قاراي ۇمتىلىپ, قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرعان ل.برەجنەۆتىڭ پورترەتىن ورتەپ جىبەرەدى. رەجيسسۋرالىق تۇرعىدان باتىل شەشىم. بۇل نە؟ بۇل اجال ءساتى جاقىنداعان ادامنىڭ ولەر الدىنداعى سوڭعى جانتالاسى, ياكي ورىس تىلىندە «اگونيا» دەپ انىقتاماسى بەرىلەتىن تەرمينالدى ءسات, بەيسانالى ارەكەت كورىنىسى. كوممۋنيستىك پارتيا باسشىسىنىڭ سۋرەتىن ورتەگەن سوڭ ءوزىنىڭ دە امان قالمايتىنىن بىلەدى, ءسويتىپ سوتتى بولىپ, باۋىر ەت بالاسى ءۇشىن جان بەرۋگە بار اكەنىڭ تۇرمەگە ءوز ەركىمەن, بالاسىنىڭ قاسىنا بارعىسى كەلگەن سوڭعى ءۇمىتى, اقىرعى امالى.
فيلمدە مۇنداي ءساتتى دەتالدار وتە كوپ. تۇسپال تۇرىندە بەرىلگەن, يشارامەن سەزدىرگەن اسەرلى ساحنانىڭ ءبىرى – مايگۇلدىڭ اجالى. ساباعىنان ەرتە ءۇزىلىپ, اسفالت ۇستىندە شاشىلعان قىزىل الما – مايگۇلدىڭ مەزگىلسىز كوز جۇمعانىنىڭ حابارشىسى.
مۇقاعاليدى اقىن دوستارى تىم قولپاشتاۋعا قۇمار. اقىنعا ماقساتتى تۇردە ىشىمدىك ىشكىزىپ, ماس قىلۋ ءۇشىن قاسىنداعى قالامداس دوستارىنىڭ كەزەككە تۇرعانى دا وسى تۇسپال دەتالدارمەن شەبەر كورىنىس تابادى.
رەجيسسەر اقىننىڭ جان قايعىسىن, ۋايىمىن, مۇڭىن التىن جاپىراقتارى بليۋز بيلەگەن سارى كۇزدىڭ رومانتيكاسىمەن ادەمى شەندەستىرەدى. اقىنداردىڭ كۇزدى جاقسى كورۋى تابيعي زاڭدىلىققا اينالعان, مۇندا دا مۇقاعالي مەن كۇز – ەگىز. فيلمدە باستان اياق كۇز مەزگىلى كورسەتىلەدى, مۇندا كۇزدىڭ بۇكىل بوياۋى كورىنىس تاپقان: جۇرەك پىشىندەس سارىالا جاپىراقتاردى شۋاعىمەن شومىلدىرعان جارقىراعان اشىق كۇن, قاباعى تۇكسيگەن بۇلتتى كۇن, قالىڭ جاڭبىر سابالاعان سۇرعىلت كۇن, كۇز مەزگىلىنىڭ مىڭ بوياۋى مەن مۇقاعاليدىڭ كوڭىل كۇيى عاجاپ ۇقساس. شەلەكتەپ قۇيعان نوسەر جاڭبىر شايىردىڭ ىشكە جۇتقان كوز جاسى ىسپەتتى. ءبىر تولاستامايدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ساياجايىنا كەلگەندەگى كۇزگى پونارامانىڭ سۋرەتى – قازاق كينوسىنداعى, بالكىم الەمدىك كينوداعى تابيعاتتىڭ تامىلجىعان سيرەك سۇلۋلىعىنىڭ ءوزى. بۇل تۇستا وپەراتور شەبەرلىگىن ەرەكشە اتاپ كەتكەنىمىز دۇرىس.
فيلمدەگى كورنەكتى تابىستىڭ ءبىرى – مۋزىكا, تۇپقازىق يدەيانىڭ نىساناعا ءدوپ ءتۇسۋى ءۇشىن مۋزىكا از ءرول ويناماعان. مۇقاعاليمەن بىرگە ۋايىم شەكتىرەتىن دە, مايگۇلدى جوقتاتىپ, ەلەسىمەن جۇباتىپ, جىلاتاتىن دا وسى – مۋزىكا. اقىننىڭ جۇرەگى قىرىق بەستە توقتادى. كۇنى كەشە مۇقاعاليدى قارالاپ, پارتيا قاتارىنان شىعارماق بولعاندار ەندى تابىتىن يىعىنا سالىپ, ماڭگىلىك ساپارىنا ۇزاتىپ بارادى. اپپاق ارىنا داق تۇسىرمەي وتكەن اقىندى قالىڭ جاڭبىر استىندا قالامداستارى قولشاتىرمەن قورعانىپ, قوشتاسىپ تۇر. جاڭبىردان, قاردان, بوراننان قولشاتىر ۇستاپ قورعانۋدى بىلمەيتىن مۇقاعالي مالمانداي سۋ بولسا دا الپامساداي بويىمەن الماتىنىڭ كوشەسىن جالعىز ءوزى تولتىرىپ, الشاڭ باسقان ارمان كۇنى ارتتا قالىپ بارادى...
ارينە, فيلمدە كوزگە ءبىرىنشى تۇسەتىنى – باستى رولدەگى اسلانبەك جانبالاەۆتىڭ مۇقاعاليمەن «بىرگە-ءبىر» ۇيلەسىم تاپقان سىرتقى ءتۇر-تۇلعاسى. رەجيسسەر بولات قالىمبەتوۆ الپامساداي, ۇزىن بويلى, قاپساعاي دەنەلى ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى اسلانبەكتى مۇقاعالي بەينەسىنە لايىق دەپ تاپقانىندا وسى ۇقساستىقتى قاپەرگە العان بولۋى كەرەك. الايدا اسلانبەك مۇقاعالي رولىندە تۋرا ماعىناسىندا اۋىر وينادى. اقىننىڭ ىشكى ەنەرگەتيكاسى, ەموتسيا جەتىسپەيتىنى بايقالدى. بۇعان بالكىم, فيلمگە ءبىر-اق لينيانىڭ – ايبار وقيعاسىنىڭ عانا تاڭدالىپ الىنعانىنىڭ دا اسەرى بولۋى مۇمكىن. فيلمدە پاراللەل ەكى-ءۇش لينيا, ايتالىق, ماحاببات جەلىسى قاتار جۇرگەندە, ءبىر قىزعا عاشىق بولىپ, باقىتتان باسى اينالىپ شاتتىق كۇيىن كەشسە, تىم سالماقتى, بۇيىعى تارتقان اكتەر دە اشىلعان بولار ما ەدى؟ «مۇقاعاليدىڭ» كەيىپكەرلەرى كوپ ەمەس, بىراق بارىنىڭ ءوزى تالعاممەن توپتاستىرىلعان. اسلانبەكتەن وزگە فيلمگە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى باۋىرجان قاپتاعاي, تولعاناي بەيسەمباەۆا, ازيزا رىسپاەۆا, باقىتجان قاجىمۇقان, راۋشان ءماجيتوۆا سىندى ارتىستەر تۇسكەن.
فيلم نە ءۇشىن تۇسىرىلەدى؟ بەلگىلى ءبىر ماقسات ارقالاپ ومىرگە كەلەتىن فيلم, ەڭ الدىمەن, بولاشاق ءۇشىن تۇسىرىلەدى. وزەگىنە «تالانتتى باعالايىق», «قانداي بولعانىنا قاراماستان ادام اتاۋلىنى ايالايىق» دەگەن ومىرشەڭ يدەيا سىڭىرىلگەن فيلم ماڭگى ولمەس ىزگىلىك قاعيداسىن جوعالتىپ الماۋ جولىنداعى جانسەبىل پارىزىن ورىنداۋ ءۇشىن جول تارتتى. بولات قالىمبەتوۆ «مۇقاعاليدى» تۇسىرمەگەندە, رەجيسسەر رەتىندە ءوزىن تولىق سەزىنبەۋى دە مۇمكىن ەكەن-اۋ دەگەن وي دا تۋدى. ۇزاق جىلداردان بەرگى ىشكى تولعانىسى جەتەلەپ اكەلگەن پسيحولوگيالىق ءيىرىمى مول تۋىندى شەڭبەرىندە سۋرەتكەرلىك كاسىبي, ازاماتتىق ۇستانىمىن قاتار ورىلگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مۇقاعالي ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ تىنىسىن سەزدىرۋ ءۇشىن رەجيسسەر سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگ, وسكەمەن, الماتى قالالارىنىڭ اراسىندا كوپ ۋاقىت تىنباي جۇمىس ىستەدى.
پرەمەرا سوڭىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقان ساتاەۆ «مۇقاعاليدىڭ» تاللين قالاسىندا وتەتىن «ا» ساناتتاعى حالىقارالىق كينوفەستيۆالدىڭ اشىق بايقاۋىنا قاتىساتىنى تۋرالى جاڭالىقتى كوپشىلىككە سۇيىنشىلەدى. ەكى ساعاتقا جۋىق مۇقاعالي مۇڭىنىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي, جان شيىرشىق اتىپ, قايعى جامىلعان وتباسى, قالامگەرلەرمەن بىرگە قامىعىپ وتىرعاندا, كەنەت كۇن جارق ەتە ءتۇستى. كورەرمەنگە ءبارىبىر جىلتىراعان جىڭىشكە ءۇمىت قالعان ەكەن. كوكپارشىلار ولەڭىنە بايعازى ەتىپ بەرىپ كەتكەن اق مارقا مۇقاعاليدىڭ ءساتتى جالعاسقان ەكىنشى ءومىرىنىڭ ولجاسى بولار. ماڭگىلىك بولعاي.
