ونەر • 22 قازان، 2021

مۇقاعالي مۇڭى

459 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتىق كينومىزدا تاريحتا ءىز قالدىرعان جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنا نەگىزدەلگەن ومىرباياندىق فيلمدەر جوقتىڭ قاسى. العاش «مۇقاعاليدىڭ» جارناماسى پايدا بولعاندا كينوداعى كۋلت كەيىپكەرلەردىڭ كەمشىندىگى ەسكە ءتۇستى. دەرەگى ازدىق ەتسە دە، دالدىكتەن اۋىتقىپ، اۆتوردىڭ قيالىمەن بايىتىلعان دۇنيە بولسا دا، كورەرمەن ءوزى تابىناتىن ادامى تۋرالى تەرەڭىرەك بىلگىسى كەلەدى جانە بۇل تاراپتا جاسالعان سىنىق سۇيەم دۇنيە دالادا قالمايدى. سەبەبى ونەر تىلىندە سۋرەتتەلگەن تالانت تاعدىرى تۋرالى كەز كەلگەن كوركەم تۋىندىعا كورەرمەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتقان ەمەس.

«مۇقاعالي تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ مۇم­كىن ەمەس» دەپ ات-تونىن الىپ قاشا­تىنداي ەمەس، كەيىپكەردىڭ ءومىرى دراماعا سۇرانىپ تۇر، دەرەك مول، بىراق ول رەجيس­سەردەن جاۋاپكەرشىلىكتى، ستسەناري اۆتورىنان زەرتتەۋدى، ال اكتەردەن ءمىنسىز ويىندى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى اركىمنىڭ ءوز مۇقاعاليى تۇرعاندا، وزگە مۇقاعاليدى قابىلداۋ قالاي ايتساق تا قيىن. مۇقاعا­لي ەستە جوق ەسكى داۋىردەگى ميفتىك تۇلعا ەمەس، كەشە عانا 90 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتكەن، كوز كورگەن زامانداستارى، ۇرپاعى بار، داۋىسى تاسپادا جازىلىپ، ولەڭى ارقىلى ەسىمى ەل اراسىنا اڭىز بولىپ تارالعان تۇلعا ەكەنىن ەسكە الساق، كينوتەاترعا كەلە جاتقان كورەرمەن ەڭ الدىمەن ءوز جۇرەگىندەگى، سوسىن ەل ىشىندە سومدالعان مۇقاعاليدى ىزدەپ كەلەدى.

1960-1970 جىلدار، بۇرق-سارق قاينا­عان جازۋشىلار وداعى، بۋىرقانعان ادە­بي ورتا، اعىل-تەگىل ولەڭ، «قالامگەر»، كا­باك، بار، سەرىلىك... اقىن تۋرالى ازدى-كوپتى اقپاراتى وسىلاي قالىپتاسقان ادام فيلم باستالعاندا مۇنىڭ ءبىرىن ەمەس، قينالىپ جۇرگەن مۇقاعاليدى، ايىقپاس مۇڭدى كوردى. دىتتەگەن دراما، ويلاپ كەلگەن سيۋجەتتىڭ ءبىرى جوق، توسىن وقيعا كۇتىپ العاندا توسىرقاپ قابىلداعان كورەرمەن مۇقاعالي ءومىرىنىڭ ەڭ قايعىلى كەزەڭىنە قۇرىلعان ءفيلمدى اۋەلدە قينالا وتىرىپ، كەيىن ىشىنە ءتۇسىپ، ويلانا وتىرىپ سىڭىرۋگە ءوزىن جىلدام باعىتتاي الدى.

اقىن ءومىرىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن اشىق ايتىلماي كەلگەن قۇپيالاۋ قىرىن سيۋجەت لەيتموتيۆى ەتىپ العان ستسەناري اۆتورى، بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك­تىڭ ىزدەنىسىندە بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن وتباسىلىق تراگەديا ءبىرىنشى رەت كوركەم تۋىندىنىڭ جەلىسىنە اينالدى. ارينە، ۇلى ادامداردىڭ ءومىرى ەكراندا مۇمكىندىگىنشە سەنىمدى سۋرەتتەلۋى كەرەك، الايدا درامالىق شيەلەنىس ءۇشىن كەيدە دەرەكتەردى ۋاقىت قورشاۋىن بۇز­دىرىپ، قىسقارتىپ ياكي ۇزارتىپ، كوركەم قيال ۇلەسىنە كوبىرەك ورىن بەرەتىنى بار. بەلگىلى ادامنىڭ كوپشىلىككە ايان ومى­رىنە قۇرىلعان فيلم بۇدان ۇتپاسا، ۇتىل­مايدى.

اقىن تاعدىرىنداعى قات-قابات قاي­عى­لى كەزەڭنىڭ سۋرەتتەلۋى كەزدەيسوق ەمەس. اۋىلدان كەلگەن اقىن الماتىعا سىي­مادى، الماتىنى تارك ەتىپ، ماسكەۋ ۇزا­سا دا، مۇڭى سەيىلمەدى. وقۋىن تاس­تاپ ەلگە ورالدى. ايباردىڭ باسىنداعى ايانىش­­تى تاعدىردى ادام بالاسىنىڭ با­سىنا بەرمەسىن. ەل باسشىسى قوناەۆقا جاز­عان حاتىنىڭ ءىزى قۇمعا سىڭگەن سۋداي ءىزىم-عايىم. كوز الدىندا گۇلدەي جاي­ناعان قىزى مايگۇل كوكتەي سولدى. وتبا­سىندا كۇندە كيكىلجىڭ. دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاعان، ومىرمەن قوشتاسۋعا ساناۋلى كۇندەر قالعانىن ءىشى سەزەدى. جان-جاقتان قىسپاققا العان وسىنىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ جۇرەگىنە وڭاي جۇك ەمەس.

فيلم مۇقاعاليدى كوممۋنيستىك ­پارتيا قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى ما­سەلە قوزعاعان جازۋشىلار وداعىنداعى حات­شىلاردىڭ ماجىلىسىنەن باستالادى. قالام ۇستاعاندار اقىندى ايايتىن ەمەس. «تالانت دەگەن دالادا شاشىلىپ جاتقان جوق. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بالا-شاعاسى بار. اناسى ول، قولىنا قاراپ وتىر. مەن بىلسەم، وسى جىگىت كۇيىپ كەتەيىن دەپ تۇر. كىشكەنە قولداپ جىبەرسەك بولماي ما ەكەن؟» دەيدى توردە وتىرعان ءبىرىنشى حات­شى. دالىزدە ءبارىن ەستىپ، ارەڭ شىداپ وتىر­عان اقىننىڭ جۇيكەسى سىر بەردى. ەسىك­تى جۇلقي اشىپ كىرىپ كەلىپ، پارتيا بيلەتىن ءوز قولىمەن ۇستەل ۇستىنە قويدى...

ادام توڭىرەگىنەن ءتۇڭىلىپ، قايدا بارارىن بىلمەگەن كەزدە ءوز ىشىنە سۇڭگيدى. جۇرەگىنىڭ ىشىنە جاسىرىنادى. اقىن­نىڭ شىعارماشىلىق كەڭىستىگىنە مىنا ورتا تار، كەڭ دۇنيەدەن تابا الماعان ەر­كىندىك پەن تازالىقتى ءوز جانىنىڭ الىس تۇكپىرىنەن ۇشىراتقاندا ودان سا­يىن تۇيىقتالىپ، سىرتقى الەمنەن سۋى­نا تۇسكەن مۇقاعالي بارىنە قولىن ءبىر سىلتەپ، ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋ­تىندا وقىپ ءجۇر. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرى­شىنان، نەگىزىنەن دامۋشى ەلدەردەن جي­نالعان تىڭداۋشىلار الدىندا دانتەنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءدارىس وقىپ تۇرعان ۇستاز كەنەت مۇقاعاليدىڭ «قۇ­دى­رەتتى كومەديانى» اۋدارعانىن ەسىنە الىپ، اۋديتورياعا اۋدارماسىن ءوز تى­لىندە وقىپ بەرۋدى سۇرايتىن تۇسىنداعى ديالوگتى ەلەمەي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. مى­نانى قاراڭىز، وتار مەملەكەتتەردىڭ ۇل-قىز­دارى ءتىل ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك تۋرالى جۇمعان اۋىزدى اشۋعا بولمايتىن 1970 جىلدا­رى. مۇقاعاليدىڭ وزىنە-ءوزى سىيماي ارپا­لىسىپ ءجۇرۋىنىڭ استارىن­دا قاراما-قاي­شىلىعى مول كۇردەلى ءومىرى­نىڭ ازابى عانا ەمەس، ءوز ۇلتىنىڭ بوداندى­عى، ەسەسى كەتكەن كىشكەنتاي ەلىنىڭ نامى­سى ور­تەپ بارا جاتقانىن وسى شاعىن ەپي­زود اڭعارتىپ وتەدى. اقىن جانى­نا تىنىش­تىق بەرمەيتىن ازاپ ءارى قاراي ايبار وقيعاسىمەن ۇشتاسقاندا، ءتىپتى تەرەڭدەي تۇسەدى.

ايبار – اقىننىڭ ورتانشى ۇلى. ءتۇن ­جامىلىپ، استىرتىن ماعجان جۇما­باەۆ­تىڭ ولەڭدەرىن ەسكەرتكىشتەردىڭ «قاق جۇرەگىنە قاداپ» جۇرگەن جەرىنەن سوڭى­نا تۇسكەن قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى­نىڭ قاقپانىنا ىلىنەدى. اپارىپ قاما­عان جەرىنىڭ قانداي بولاتىنى بەلگىلى. فيلم­گە جان سالىپ، كۇرەتامىرىنا قان ايداپ تۇرعان كاتاليزاتور وسى ايبار بەينە­سى. ۇساق ۇلتتاردىڭ ءبارىن نوقتا­لاپ ۇستاپ، ­كىسى ولتىرگەندى دە كەشىرگەن كەڭەستىك جۇيە­دەگى كەشىرىلمەيتىن قىل­مىس – ۇلتشىل­دىق، اقىننىڭ ۇلى وسىعان ۇرىنىپ وتىر. باسىن تاۋعا دا ۇرىپ، تاس­قا دا سوعىپ، بالاسىن قۇتقارىپ قالۋ جو­لىن­دا قاقپاعان ەسىگى قالماعان اقىن قاۋ­قارسىزدىعىنا كۇيىنەدى. كىنالى – ءوزى. لاشىن ايتپاقشى، «قايداعى جوق كىتاپ­تاردى ۇيىنە تاسىعان»، حالىق جاۋى ماع­جان­نىڭ ولەڭدەرىن وقۋعا سەبەپكەر بولىپ ۋلاعان ءوزى.

شاقشاداي باسى شاراداي بولعان اقىن وزىنە قاراعاندا قۇرىعى ۇزىنداۋ نۇرعيسا تىلەنديەۆ دوسىنا كەلەدى. ول د.قو­ناەۆقا حات جازۋعا كەڭەس بەرەدى. اڭ­گىمە اراسىندا «اتتەڭ، سوعىس ارداگەرى بول­عانىڭدا سەنى ءوزىم-اق الىپ كىرەتىن ەدىم» دەيدى كومپوزيتور. وسى ءبىر اۋىز ءسوز ار­قىلى ايباردى قۇتقارۋدىڭ مۇمكىن ەمەس­تىگىن سەزدىرگەنىن مۇقاعالي تۇسىنەدى. كەنەت مۇقاعالي تەمەكى تارتىپ وتىرعان تىلەنديەۆتەن وتتىق سۇراپ الىپ، دالىزگە قاراي ۇمتىلىپ، قابىرعادا ءىلى­نىپ تۇرعان ل.برەجنەۆتىڭ پورترەتىن ورتەپ جىبەرەدى. رە­جيس­سۋرالىق تۇر­عىدان باتىل شە­شىم. بۇل نە؟ بۇل اجال ءساتى جا­قىن­داعان ادام­­نىڭ ولەر ال­دىن­داعى سوڭعى جان­تا­لاسى، ياكي ورىس تىلىندە «اگو­­نيا» دەپ انىق­­­تاماسى بە­رى­لەتىن تەرمي­نال­دى ءسات، بەيسانالى ارە­كەت كورىنىسى. كوم­مۋ­نيستىك پارتيا باس­شىسىنىڭ سۋ­رەتىن ورتەگەن سوڭ ءوزى­نىڭ دە امان قال­ماي­تىنىن بىلەدى، ءسويتىپ سوتتى بولىپ، باۋىر ەت بالاسى ءۇشىن جان بەرۋگە بار اكەنىڭ تۇرمەگە ءوز ەركىمەن، بالا­سىنىڭ قاسى­نا بارعىسى كەلگەن سوڭعى ءۇمىتى، اقىرعى امالى.

فيلمدە مۇنداي ءساتتى دەتالدار وتە كوپ. تۇسپال تۇرىندە بەرىلگەن، يشارا­مەن سەزدىرگەن اسەرلى ساحنانىڭ ءبىرى – ماي­گۇل­دىڭ اجالى. ساباعىنان ەرتە ءۇزىلىپ، اسفالت ۇستىندە شاشىلعان قىزىل الما – ماي­گۇلدىڭ مەزگىلسىز كوز جۇمعانىنىڭ حابارشىسى.

مۇقا­عاليدى اقىن دوستارى تىم قول­پاشتاۋعا قۇمار. اقىنعا ماقساتتى تۇر­دە ىشىمدىك ىشكىزىپ، ماس قىلۋ ءۇشىن قاسىن­داعى قالامداس دوستارىنىڭ كەزەككە تۇر­عانى دا وسى تۇسپال دەتالدارمەن شەبەر كورىنىس تابادى.

 رەجيسسەر اقىننىڭ جان قايعىسىن، ۋايىمىن، مۇڭىن التىن جاپىراقتارى بليۋز بيلەگەن سارى كۇزدىڭ رومانتيكاسىمەن ادەمى شەندەستىرەدى. اقىنداردىڭ كۇزدى جاقسى كورۋى تابيعي زاڭدىلىق­قا اينالعان، مۇندا دا مۇقاعالي مەن كۇز – ەگىز. فيلمدە باستان اياق كۇز مەزگىلى كورسەتىلەدى، مۇندا كۇزدىڭ بۇكىل بوياۋى كورى­نىس تاپقان: جۇرەك پىشىندەس سارى­الا جا­پىراقتاردى شۋاعىمەن شومىل­دىر­­عان جارقىراعان اشىق كۇن، قاباعى تۇك­سيگەن بۇلتتى كۇن، قالىڭ جاڭبىر سا­با­­لاعان سۇرعىلت كۇن، كۇز مەزگىلىنىڭ مىڭ بوياۋى مەن مۇقاعاليدىڭ كوڭىل كۇيى عاجاپ ۇقساس. شەلەكتەپ قۇيعان نو­سەر جاڭ­بىر شايىردىڭ ىشكە جۇتقان كوز جاسى ىسپەتتى. ءبىر تولاستامايدى. باۋىر­­جان مومىش ۇلىنىڭ ساياجايىنا كەل­­گەندەگى كۇزگى پونارامانىڭ سۋرەتى – قا­­زاق كينو­سىنداعى، بالكىم الەمدىك كينو­­داعى تابيعاتتىڭ تامىلجىعان سيرەك سۇلۋ­لىعىنىڭ ءوزى. بۇل تۇستا وپەراتور شەبەرلىگىن ەرەكشە اتاپ كەتكەنىمىز دۇرىس.

فيلمدەگى كورنەكتى تابىستىڭ ءبىرى – مۋ­زىكا، تۇپقازىق يدەيانىڭ نىساناعا ءدوپ ءتۇسۋى ءۇشىن مۋزىكا از ءرول ويناماعان. مۇقاعاليمەن بىرگە ۋايىم شەك­تىرەتىن دە، مايگۇلدى جوقتاتىپ، ەلەسىمەن جۇباتىپ، جىلاتاتىن دا وسى – مۋزىكا. اقىننىڭ جۇرەگى قىرىق بەستە توقتادى. كۇنى كەشە مۇقاعاليدى قارا­لاپ، پارتيا قاتارىنان شىعارماق بول­عاندار ەندى تابىتىن يىعىنا سالىپ، ماڭگىلىك ساپارىنا ۇزاتىپ بارادى. اپ­پاق ارىنا داق تۇسىرمەي وتكەن اقىندى قالىڭ جاڭبىر استىندا قالامداستارى قول­شاتىرمەن قورعانىپ، قوشتاسىپ تۇر. جاڭبىردان، قاردان، بوراننان قولشا­تىر ۇستاپ قورعانۋدى بىلمەيتىن مۇقاعالي ­مال­مانداي سۋ بولسا دا الپامساداي بو­يىمەن الماتىنىڭ كوشەسىن جالعىز ءوزى تولتىرىپ، الشاڭ باسقان ارمان كۇنى ارتتا قالىپ بارادى...

ارينە، فيلمدە كوزگە ءبىرىنشى تۇسەتى­نى – باستى رولدەگى اسلانبەك جانبالاەۆ­تىڭ مۇقاعاليمەن «بىرگە-ءبىر» ۇيلەسىم تاپ­قان سىرتقى ءتۇر-تۇلعاسى. رەجيسسەر بولات قالىمبەتوۆ الپامساداي، ۇزىن بويلى، قاپساعاي دەنەلى ماحامبەت اتىن­داعى اتىراۋ وبلىستىق دراما تەاترى­نىڭ اكتەرى اسلانبەكتى مۇقاعالي بەي­نەسىنە لايىق دەپ تاپقانىندا وسى ۇق­ساس­تىقتى قاپەرگە العان بولۋى كەرەك. الايدا اسلانبەك مۇقاعالي رولىندە تۋرا ماعىناسىندا اۋىر وينادى. اقىننىڭ ىشكى ەنەر­گەتيكاسى، ەموتسيا جەتىسپەيتىنى باي­قال­دى. بۇعان بالكىم، فيلمگە ءبىر-اق لينيا­نىڭ – ايبار وقيعاسىنىڭ عانا تاڭ­­دا­لىپ الىن­عانىنىڭ دا اسەرى بولۋى مۇم­كىن. فيلمدە پاراللەل ەكى-ءۇش لي­نيا، ايتالىق، ماحاببات جەلى­سى قا­تار جۇرگەندە، ءبىر قىزعا عاشىق بولىپ، باقىت­تان باسى اينالىپ شاتتىق كۇيىن كەشسە، تىم سالماقتى، بۇيىعى تارتقان اكتەر دە اشىلعان بولار ما ەدى؟ «مۇقاعاليدىڭ» كە­يىپكەرلەرى كوپ ەمەس، بىراق با­رىنىڭ ءوزى تالعاممەن توپ­تاس­تى­رىلعان. اسلانبەكتەن وزگە فيلم­گە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى باۋىرجان قاپتاعاي، تولعا­ناي بەيسەمباەۆا، ازيزا رىسپاەۆا، باقىتجان قاجىمۇقان، راۋشان ءما­جيتوۆا سىندى ارتىستەر تۇسكەن.

فيلم نە ءۇشىن تۇسىرىلەدى؟ بەلگىلى ءبىر ماقسات ارقالاپ ومىرگە كەلەتىن فيلم، ەڭ الدىمەن، بولاشاق ءۇشىن تۇسىرىلەدى. وزەگىنە «تالانتتى باعالايىق»، «قانداي بولعانىنا قاراماستان ادام اتاۋلىنى ايالايىق» دەگەن ومىرشەڭ يدەيا سىڭىرىل­گەن فيلم ماڭگى ولمەس ىزگىلىك قاعيدا­سىن جو­عالتىپ الماۋ جولىنداعى جانسە­بىل پارىزىن ورىنداۋ ءۇشىن جول تارتتى. بولات قالىمبەتوۆ «مۇقاعالي­دى» تۇسىرمەگەندە، رەجيسسەر رەتىندە ءوزىن تولىق سەزىنبەۋى دە مۇمكىن ەكەن-اۋ دە­گەن وي دا تۋدى. ۇزاق جىلداردان بەر­گى ىشكى تولعانىسى جەتەلەپ اكەل­گەن پسي­حولو­گيالىق ءيىرىمى مول تۋىندى شەڭ­بەرىندە سۋرەتكەرلىك كاسىبي، ازا­ماتتىق ۇستانىمىن قاتار ورىلگەنىن باي­قاۋ قيىن ەمەس. مۇقاعالي ءومىر سۇرگەن كەزەڭ­­نىڭ تىنىسىن سەزدىرۋ ءۇشىن رەجيسسەر سو­ناۋ سانكت-پەتەربۋرگ، وسكەمەن، الماتى قا­لالارىنىڭ اراسىندا كوپ ۋاقىت تىنباي جۇمىس ىستەدى.

پرەمەرا سوڭىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقان ­سا­تاەۆ «مۇقاعاليدىڭ» تاللين قالا­سىن­دا وتەتىن «ا» ساناتتاعى حالىق­ارا­لىق كينو­فەستيۆالدىڭ اشىق باي­قا­ۋىنا قاتى­ساتىنى تۋرالى جاڭالىق­تى كوپ­شىلىككە سۇيىنشىلەدى. ەكى ساعات­قا جۋىق مۇقاعالي مۇڭىنىڭ شىرماۋى­نان شىعا الماي، جان شيىرشىق اتىپ، قاي­عى جامىلعان وتباسى، قالامگەرلەر­مەن بىرگە قامىعىپ وتىرعاندا، كەنەت كۇن جارق ەتە ءتۇستى. كو­رەرمەنگە ءبارىبىر جىل­­تىراعان جىڭىش­كە ءۇمىت قالعان ەكەن. كوك­پارشىلار ولەڭىنە بايعازى ەتىپ بە­رىپ كەتكەن اق مارقا مۇقا­عاليدىڭ ءساتتى جالعاسقان ەكىنشى ءومىرىنىڭ ولجاسى بولار. ماڭگىلىك بولعاي.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار