سۇحبات • 21 قازان، 2021

قايرات كەلىمبەتوۆ: مەملەكەت ماسەلەنى ەستيدى، كورەدى جانە شەشەدى

144 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇلتتىق جوبالاردى ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. سودان بەرى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى قۇرىلىپ، مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز سالاسى بويىنشا ءتيىستى ۇلتتىق جوبالاردى دايىندادى.  2021 جىلدىڭ 13 قازانىندا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق جوبالار ءتىزىمىن بەكىتتى. جاڭادان دايىندالعان ۇلتتىق جوبالارمەن تولىعىراق تانىسۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.

– قايرات نەمات ۇلى، ۇلتتىق جوبالار قابىلداۋ كەرەكتىگى تۋرالى تاپسىرما 2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى جولداۋدا بەرىلگەنى بەلگىلى. ال قازاننىڭ 13-ءى كۇنى مەملەكەت باسشىسى بارلىق 10 ۇلتتىق جوبانى بەكىتتى. ۇلتتىق جوبالار دايىن بولعانعا دەيىنگى جۇمىستار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز...

– ۇلتتىق جوبالار – ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتىرۋعا باعىتتالعان جەكەلەگەن سالالارداعى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتى. اتى دارداي مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ناقتى ۇلتتىق جوبالارعا كوشۋدىڭ نە قاجەتتىلىگى بار ەدى دەگەنگە كەلەر بولساق، مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تالداۋ مەن باقىلاۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي، كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندارداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جالپىلاما بولدى دا، ال كەمشىلىكتەرى ناقتى كوزگە كورىنىپ تۇردى. وكىنىشكە قاراي، كوپشىلىگىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قاراجات بولىنبەدى. ال قاراجات جەتپەسە ناتيجەنى تالاپ ەتۋ قيىن. مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ تالقىلاۋىنان كەيىن باسقاشا ءادىس پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

جالپى، قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالار جوبالىق باسقارۋعا ءوتىپ جاتىر. ءبىز بۇل ماسەلەدە ۇلىبريتانيا، مالايزيا سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدىك. رەسەيدىڭ دە ۇلتتىق جوبالارىن قارادىق. از ۋاقىتتا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورنىنا ۇلتتىق جوبالاردى ەنگىزە الۋىمىزدىڭ سەبەبى سوندا.

جالپى، ۇكىمەت ايتارلىقتاي جۇمىس اتقاردى. الدىمەن مەملەكەتتىك ورگاندار، مينيسترلىكتەر تىزە قوسىپ بىرگە جۇمىس ىستەيتىن نەگىزگى باسىم باعىتتار ايقىندالدى. ساراپشىلارمەن، پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن، قوعام وكىلدەرىمەن كەڭىنەن تالقىلاۋ بولدى. سونىڭ ارقاسىندا كەرى بايلانىس ورناتىلىپ، قاي جەردە باسىمدىقتار مەن نەگىزگى مىندەتتەمەلەردى دۇرىستاۋعا، ناقتى ارەكەت تەتىكتەرىن دۇرىس بەكىتۋگە كومەكتەستى. بارلىق سۇراقتار قارالىپ، ءبىر جىل بويى تەكسەرىلدى. ناتيجەسىندە ۇلتتىق جوبالار دايىندالدى، الداعى ۋاقىتتا ناقتى ساندار مەن كورسەتكىشتەر جاريالانادى.

– ۇلتتىق جوبالار - مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا مودەلى. جاڭا مودەلدىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟

– ۇلتتىق جوبالاردا العا قويىلعان مىندەتتەمەلەردەگى كورسەتكىشتەردى ورىنداۋدا ناقتىلىق بار. سونىمەن قاتار قازىرگى قوعامنىڭ تاعى ءبىر تالابى – ادامدارعا باعىتتالۋى. ياعني، ەكونوميكاداعى ايتەۋىر ءبىر ۇلتتىق جوبالار ەمەس، بۇل ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق جوبالار. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» ۇعىمىمەن تىكەلەي بايلانىسادى. مەملەكەت ماسەلەنى ەستيدى، كورەدى جانە شەشەدى.

باسىمدىقتارعا كەلەر بولساق، بۇرىندارى بارلىق ماسەلەمەن از ازدان اينالىسىپ كەلدىك. 20 باسىمدىق، 25 باسىمدىق دەگەندەي. ەگەر باسىم باعىتتار 25 بولسا، دەمەك بۇل باسىمدىق ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ ارنايى جارلىعى دايىندالدى. بۇل جالپىۇلتتىق باسىمدىقتاردى بەكىتەتىن قۇجات. جالپىۇلتتىق باسىمدىقتار ورتامەرزىمدى ەكى قۇجاتتان تۋىنداپ وتىر. ولار بۇرىنعى 2025 جىلعا دەيىنگى ستارتەگيالىق جوسپار، قازىرگى 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى جانە نۇر-وتان پارتياسىنىڭ جول كارتاسىنداعى ۇسىنىستار. نۇر-وتان پارتياسى سايلاۋدا جەڭدى، ەندى ونىڭ ءتيىستى باعدارلاماسى ۇلتتىق جوبالار ارقىلى ىسكە اسىرىلادى.

ۇلتتىق جوبالاردىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ەرەكشەلىگىنە كەلەر بولساق، ول ناقتىلىق، ناتيجە جانە ورىندالۋ مۇمكىندىگى. سونىمەن قاتار ناقتى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ، ماسەلەن، قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ.

ءبىر جاعىنان جوعارى كورسەتكىشكە جەتۋدى جوسپارلاۋ، ەكىنشى جاعىنان سونى ورىنداۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى. ەڭ الدىمەن ويعا كەلەتىن ساۋال: "مۇنى ورىنداۋعا قاراجات جەتكىلىكتى مە؟" مەنىڭ ويىمشا، العاش رەت مەملەكەتتىك ساياسات سالاسىندا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ، ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك ساياسات، ءبىلىم بەرۋ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ 100% قاراستىرىلدى. قاراستىرىلىپ قانا قويماي، 3 جىلدىق بيۋدجەتكە ەنگىزىلدى.

– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي، ۇلتتىق جوبالار ەڭ الدىمەن جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. وسى ورايدا ۇلتتىق جوبالاردى دايىنداۋ بارىسىندا حالىقتىڭ سۇرانىسى قانشالىقتى ەسكەرىلدى، پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسى قانشالىقتى قامتىلعان؟

– ۇلتتىق جوبالاردىڭ بارلىعىنىڭ ورتاق ەرەكشەلىگى – ادامدارعا باعىتتالۋى. ياعني ءاربىر ۇلتتىق جوبا ءوز باعىتى بويىنشا ادامداردىڭ ءومىرىن تىكەلەي جاقسارتۋدى ماقسات ەتەدى. تيىسىنشە وسى ماقساتقا جەتكەن-جەتپەگەنىن دە حالىقتىڭ ءوزى باعالاي الادى.  

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ ىسكە اسقانىنىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە «جاسىل قازاقستان» نەمەسە «قاۋىپسىز ەل» ۇلتتىق جوبالارىن اتار ەدىم. بۇل حالىقتىڭ ەكولوگيا مەن قاۋىپسىزدىك سالاسىندا مەملەكەتتىڭ اپپاراتقا قاتىستى سىنى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان قۇجات. ياعني، بۇل ۇلتتىق جوبالار تىكەلەي حالىقتىڭ سۇرانىسىن ورىنداۋ ءۇشىن دايىندالعان جانە الداعى ۋاقىتتا ورىندالاتىن جوبالار. سونىمەن قاتار پاندەميا كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى كەمشىلىكتەر دە كورىندى. تيىسىنشە وسىنىڭ بارلىعى ءتيىستى ۇلتتىق جوبالاردى دايىنداعاندا تولىقتاي ەسكەرىلدى. ۇلتتىق جوبالار حالىققا تۇسىنىكسىز توم-توم مەملەكەتتىك قۇجات ەمەس. حالىقتىڭ ناقتى سىن-ەسكەرتپەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ونى ناقتى شەشۋ جولدارىن ۇسىناتىن جوبا.  

– وتكەن جىلعى جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق جوبالاردى ازاماتتارعا تۇسىنىكتى ەتۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان ەدى. وسى تاپسىرما ورىندالدى دەي الامىز با؟ ۇلتتىق جوبالار حالىققا تۇسىنىكتى مە؟

– مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن وزگەرتۋدى، قىسقا ءارى نۇسقا قىلۋدى تاپسىردى. ءبىز مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىندەگى 280 قۇجاتتى قىسقارتىپ 90 قۇجات جاسادىق. ۇلتتىق جوبالار قىسقا ءارى نۇسقا. 100 بەتتىك قۇجات ەمەس. بۇل قۇجاتتاردا ناقتى كورسەتىلگەن. مىنە، مەملەكەت مىناعان جەتۋى كەرەك، ول ءۇشىن اقشا مىنە، وعان مىنا ادامدار جاۋاپ بەرەدى، مىنا ۋاقىتقا دەيىن جاسالۋى كەرەك. مىسالى، الەۋمەتتىك ساياسات كورسەتكىشتەرى ساپالى دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋگە قول جەتكىزۋ سالاسىندا ۇلتتىق جوبا بار. بۇرىندارى بەلگىلى ءبىر كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءسان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە جەتۋ كەرەك دەگەن كورسەتكىشتەر مىڭداپ سانالۋشى ەدى. الدىڭىزدا قانشاما كورسەتكىشتەرگە جەتۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما تۇرسا، ونىڭ ورىندالۋىن ناقتى ادامنان، ورىنباساردان نەمەسە توراعادان ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى تالاپ ەتۋ قيىن.  

ال قازىر ءاربىر ۇلتتىق جوبانىڭ ءوزىنىڭ كۋراتورى بار. ولار سونىڭ بارىنە جاۋاپ بەرەدى. ارنايى ۆەدومستۆو بار، وندا بەلگىلى ءبىر ۇلتتىق جوباعا ناقتى كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنى، ناقتى ۆيتسە-مينيسترگە دەيىن جازىلىپ تۇر. سونىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر باعىتتار بويىنشا ۇكىمەت باسشىلىعى دەڭگەيىندە ناقتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى دا بەلگىلەنگەن. وسىدان كەيىن ەشكىم قاراجات بولىنبەدى، كەدەرگى بولدى دەپ ايتا المايدى. ءتىپتى بولۋى مۇمكىن كەدەرگىلەردىڭ ءوزى ۇلتتىق جوبالاردا اتالىپ، ونى شەشۋ جولدارى كورسەتىلگەن.

– ورىندالۋ جاعىنا كەلەر بولساق. ۇلتتىق جوبالاردىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەرى قانداي جانە وعان قالاي قول جەتكىزىلەدى؟

– ۇلتتىق جوبا يدەياسى، ونىڭ ورىندالۋى ءبىر عانا ورگانعا بايلانىپ قالمايدى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن بىرنەشە ورگان بىرلەسىپ، ءتىپتى قوعام وكىلدەرىمەن ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى باقىلانىپ وتىرادى. سوندىقتان، ۇلتتىق جوبالاردى دايىنداعاندا دا، ونى ورىنداۋعا دا بىرنەشە ورگان مەن مينيسترلىك اتسالىسادى. كەيىن ناتيجەسى دە تيىسىنشە باعالانادى. كەرەك بولسا قارجىلاندىرۋدى ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە اۋىستىرۋعا نەمەسە ناقتى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدى سوعان قاراي باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بار. ەڭ باستىسى – حالىقپەن كەرى بايلانىس. بارلىق ۇلتتىق جوبالار ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەردىڭ سايتتارىنا قويىلادى.

قازىر ۇكىمەتتىڭ الدىندا ون باسىمدىق تۇر. وسى باسىمدىقتار ون ۇلتتىق جوبا رەتىندە بەكىتىلدى. ون ۇلتتىق جوبادا جالپى سانى شامامەن 200 ناقتى كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ قاجەت. ياعني، شامامەن ءاربىر ۆيتسە-مينيستردەن 2-3 كورسەتكىشكە جەتۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇرىن مىڭداعان كورسەتكىش، ونىڭ ۇستىنە ناقتى وعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرۋى كەرەكتىگى تۇسىنىكسىز بولاتىن. ال قازىر بەلگىلى ءبىر كورسەتكىش ورىندالماي قالسا، وعان جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالار بەكىتىلگەن.

– ناقتىراق ايتقاندا، حالىق ۇلتتىق جوبالاردان نە كۇتۋى كەرەك؟

– ناقتى 9 نەگىزگى كورسەتكىش بار. مىسالى، حالىقتىڭ ءومىر جاسىن ارتتىرۋدى 75 جىلعا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. بۇل تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسى ەمەس. جوعارىدا ايتىلعانداي، ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن دەنساۋلىق كەرەك، دەنساۋلىق مىقتى بولۋ ءۇشىن دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورت كەرەك. ال بۇل مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دە جۇمىسى.

ناقتىراق ايتقاندا، كوپفۋنكتسيونالدى زاماناۋي جاڭا ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى سالىنادى. بۇل ءبىز ۇيرەنىپ قالعانداي اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار ەمەس. جاڭا زامانعا ساي كەشەن بولادى. سونىمەن قاتار اۋىلداردا 137 فەلدشەرلىك-وكۋشەرلىك پۋنكت سالىنىپ، بارلىق مەديتسينالىق ۇيىمدار جاڭارتىلادى. ءدارى-دارمەكتىڭ 50%-ى قازاقستاندا جاسالعان ءونىم بولادى. 120-دان استام سپورتتىق سەكتسيالار اشىلادى. مۇنىڭ ءبارى ءار سالا بويىنشا جاسالاتىن جۇمىس بولعانىمەن، اينالىپ كەلگەندە جوعارىدا اتالعان حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 75-كە دەيىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتەدى.

ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ساپالى ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. قالادا بولسىن، اۋىلدا بولسىن، ساپالى ءبىلىم بەرىلۋى كەرەك. قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىن بىردەي ەتۋ كەرەك. وسى ماقساتتا مىڭ شاقتى مەكتەپ سالىنادى. 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالار 100% بالاباقشامەن قامتىلادى. اۋىل مەكتەپتەرى 100% جاڭارتىلادى. بۇل وتە ۇلكەن مىندەت، بىراق ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتا مۇنى ورىنداۋعا قاراجات جەتكىلىكتى دەپ سانايدى. ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر ءبىرجولا جويىلىپ، ارى كەتسە ەكى اۋىسىم عانا بولادى. ارينە، مەكتەپ سالۋمەن ءبىلىم ساپاسى جاقسارىپ كەتپەيدى. سول ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مۇعالىمدەردى دايىنداۋعا، باعدارلاما جازۋعا دا جۇمىس ىستەيدى.

تاعى ءبىر باعىت - قورشاعان ورتانى قورعاۋ. حالىقتىڭ قازىر بۇل ماسەلەدە تالابى جوعارى. ماسەلەن، ۇلتتىق جوبادا اۋا ساپاسىن 25% جاقسارتۋ تۋرالى ماقسات بار. وعان قالاي قول جەتكىزەمىز؟ كاسىپورىنداردىڭ زياندى قالدىقتارمەن لاستاۋىن ازايتامىز. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى وسىمەن اينالىسادى. قوسىمشا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ باعدارلاماسى دايىندالادى. ويتكەنى سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋ جانە ساقتاۋ كەرەك. 9 سۋ قويماسى سالىنادى. ارنالار تسيفرلاندىرىلادى. مۇنىڭ ءبارى قامتىلادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

ۇقساس جاڭالىقتار