ادەبيەت • 30 قىركۇيەك، 2021

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

403 رەت كورسەتىلدى

(سوڭى. باسى 184-نومىردە)

 مۇقاعالي – وزىنە دەيىنگى ولەڭ ءورۋ مەن جىر سومداۋداعى ۇلتتىق مەكتەپتەرىمىز بەن ۇلى داستۇرلەرىمىزدى جالعاپ قانا قوي­ماي، ونى جان-جاقتى دامىتقان، تە­رەڭ­دەتكەن قازاقتىڭ ولەڭ-ءسوزىن جاڭا زاڭ­عارلارعا كوتەرگەن، جاڭا كەڭىس­تىكتەرگە الىپ شىققان، ارعى-بەرگى داۋىر­لەردەگى ۇلت ۇلىلارىنىڭ قاتارىن مو­لايت­قان، «تايعا باسقان تاڭباداي ەتىپ»، قازاق جى­رىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەر ءوز مەكتەبىن قالىپ­تاستىرعان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سا­ناۋلى ساڭلاقتارىنىڭ ساناتىنان. ءابدىل­دا تاجىباەۆتىڭ سوزى­مەن ايتقاندا، مۇ­قاعالي – «قازاق پوە­زياسىنىڭ اسىل قازى­ناسىن ءوز جىرىمەن مولىقتىرعان»، «زامانىمىزدىڭ عا­جايىپ اقىندارىنىڭ ءبىرى»، اقىننىڭ ءوز سوزى­مەن ايتقاندا، «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن شەكپەن جاۋىپ وزىنە قاي­تارعان» ەرەن جىردىڭ جاراتۋشىسى.

ۇلى تۇلعا، ۇلى اقىن!

مۇقاعاليسىز وتكەن جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتىڭ اقىن رۋحىن ارداقتاپ وتى­رىپ، ونىڭ باي مۇراسىنا ەلىمەن بىر­گە جا­سار ماڭگىلىك دۇنيەلەرىنە بەرگەن باعاسى وسى!

«پوەزيا!

مەنىمەن ەگىز بە ەدىڭ

سەن مەنى سەزەسىڭ بە، نەگە ىزدەدىم؟

الاۋىرتقان تاڭداردان سەنى ىزدەدىم،

قاراۋىتقان تاۋلاردان سەنى ىزدەدىم.

 

سەنى ىزدەدىم كەزدەسكەن ادامداردان،

بۇلاقتاردان، باقتاردان، الاڭداردان،

شىراقتاردان، وتتاردان،

جالاۋلاردان،

سەنى ىزدەدىم جوعالعان زامانداردان...

 

...سەنى ىزدەدىم.

ىزدەيمىن تاعات بار ما؟

سەنى ماعان ەگىز عىپ جاراتقان با؟!» –

دەگەن ءتۇۋ الىستان، عارىش تورىنەن تالىپ جەتەر عايىپبەرەن سارىنداي، تۋمىسى بولەك، ارىنى قاتتى، تامىرى تەرەڭ جولداردى قايىرا وقىپ، قايتا ەلەكتەن وتكىزە وتىرىپ، ەرىكسىز تەبىرەنەسىز. اقىن رۋحىمەن تىلدەسكەندەي بولاسىز. ولمەس ويدىڭ ورىسىنە كەنەلەسىز. قۋاناسىز، مۇڭاياسىز، وكىنەسىز، قايعىراسىز، كۇرسىنەسىز، تۇرشى­گەسىز، تولقيسىز... قاس-قاعىم ءسات ىشىندە پەن­­دەلىكتىڭ تورىن بۇزىپ، ادام كەيپىنە ەنەسىز. مىنا جارىق دۇنيەگە ەسسىز عاشىق اقىن­نىڭ كوزىمەن قاراپ، تازاراسىز، جاڭا­راسىز. اقىننىڭ ۇنىنە اربالاسىز، تىلىنە بايلاناسىز!

«سەن مىنا – جانارىمنىڭ ىشىندەسىڭ،

جاناردىڭ بىلەسىڭ عوي كىشىرمەسىن.

ىشىنە جانارىڭنىڭ ساقتا مەنى،

بىرەۋلەر كولەڭكەسىن تۇسىرمەسىن!

 

سەن مەنىڭ – مىنا تىلسىم كەۋدەمدەسىڭ،

بىلەسىڭ، كەۋدەمە ەشكىم تەڭ كەلمەسىن.

كەۋدەڭە – زىندانىڭا سالىپ ساقتا،

بىرەۋلەر كوكپار قىلىپ وڭگەرمەسىن!

 

سەن مىنا – تىلىمدەسىڭ، ۇنىمدەسىڭ،

بىلەسىڭ عوي، ءتىلىمنىڭ ب ۇلىنبەسىن.

سەن مەنى ۇنىڭە قوس، تىلىڭە تۇت،

ءۇنىم ءوشىپ، ۇشكىر ءتىل تىلىنبەسىن! – دەگەن مۇقاعالي اقىننىڭ جۇرەكجاردى سوزىنە – وقىرمانىنا قاراتىپ ايتقان ورتتەي ىستىق وتىنىشىنە وزەگىڭىزدى قارىپ وتىرىپ، سەنەسىز، يلاناسىز.

اقىن كەڭىستىگىن ارمانسىز كەزگەن وقىر­­­مان جانى كۇيزەلۋ، كۇيرەۋ سەزىمىنەن گورى ارىلۋ، تازارۋ، ءوزىن ءوزى تانۋ پروتسەسىن كوبىرەك باستان كەشەدى. دۇنيە دەيتىن الىپ جۇرەكتىڭ كارديوگرامماسى پوەزيا تۇ­رىندە، مۋزا تىلىندە سويلەي باستايدى. مۇ­قاعالي اقىن ۇسىنار قازاقى بەينەلەۋ­لەر ادامدىق ويلاۋ مەن الەمدىك پايىمداۋ بيىگىنە كوتەرىلەدى. مىڭداعان جىلدار بويى «جوعالعان زاماندارى» مەن كۇيرەگەن قامالدارىن، قۇم باسقان قالالارى مەن مۇڭ باسقان دانالارىن باۋىرىنا الىپ، بۇيىعىپ ءۇنسىز جاتقان ۇلى دالا – سالقار ساحارا، ساعىمدى تاۋلار ءبىر ءسات ورە تۇرە­گەلىپ، ولەڭ بولىپ، ورىلە قۇيىلىپ جات­قانداي ەلەستەيدى.

«نە كەلىپ، نە كەتپەگەن بۇل عالامنان،

سۋ تارتىلعان تەڭىزدەن، جىلعالاردان.

نەلەر ۇرپاق اتتانعان قۋعان ارمان.

نە بار دەيسىڭ ومىرگە تۇلعا بولعان

نە كەلىپ، نە كەتپەگەن بۇل عالامنان.

 

ۋاقىتتى توقتاتار شاماڭ بار ما؟

ءبارى وتەدى: داۋىرلەر، زاماندار دا.

مەنىڭ جانىم اشيدى مىنا ءومىردى،

وتپەيتىندەي كورەتىن ادامدارعا!..

 

...ءبارى وتۋدە،

كۇن باتىپ، كەش كىرۋدە،

جاڭارۋدا دۇنيە، ەسكىرۋدە.

بولاشاقتان – بەيتانىس ۇرپاعىمىز،

بوسات دەپ تۇر ورنىمدى،

ەستىدىڭ بە؟!.».

ەسكىنىڭ جاڭاعا ىعىسىپ، ورىن بەرۋى، جاڭانىڭ جارقىراپ، كوزگە ءتۇسۋى – «اي­دىڭ – تولعانىندا، جىگىتتىڭ بولعانىندا» جۇرت نازارىن وزىنە بۇرۋى ءتارىزدى جاندى قۇ­بىلىس! تاريح پەن جاراتىلىستىڭ ماڭگىلىك سيپاتىن ايقىندار جاسارۋ – جاڭعىرۋ، الماسۋ – جالعاسۋ دەيتىن دۇنيەلىك قوزعالىستار كوزىن قازاقى ۇعىم­دار اياسىندا تولعاي وتىرىپ، جىر دەڭگەيىن كەز كەلگەن جۇمىر باس پەندەگە ۇعىنىقتى، جالپى ادامزاتتىق ۇلى بيىككە كوتەرە جىر­لاۋ دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟ مۇقاعالي اقىنعا عانا جاراسار وي ءورۋ مەن ءسوز ءورۋ­دىڭ مەكتەبى! توركىنىندە تەكتى قاسيەت پەن تەگەۋرىندى قاسىرەت جاتقان جىر دۇنيە­سىنىڭ وقىرمان جۇرەگىن ۋاقىت وتكەن سايىن جايلاي ءتۇسۋى، بويلاي ءتۇسۋى دە سوندىقتان.

مۇڭىنىڭ استارىنا پاراسات ۇيالاعان، سىرىنىڭ ايدىنىندا كۇرەسكەرلىك رۋح بەبەۋلەگەن، جەكە باسىنىڭ جان تولقىنىن جالپىحالىقتىق تەلەگەيگە اينالدىرا العان اقىننىڭ وتىز جىلعا تولار-تولماس شىعارماشىلىق عۇمىرىنا وي كوزىمەن قاراعان جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ بۇل جايىندا اڭعارماۋى مۇمكىن ەمەس... جاراتىلىسى­نان جاساندىلىقتى ۇناتپايتىن، شىندىق ءۇشىن شىرقىراپ وتقا تۇسەتىن، وتىرىك مۇ­لايىمسۋگە، جالعان جالباقتاۋعا جانى قاس. وسى ءبىر سۋرەتكەرلىك كرەدو ونى اركەز ۇستا­رانىڭ جۇزىندە ۇستايدى... ارعى-بەر­گى الەمنىڭ ۇلى اقىندارىنا ءتان جىر جا­را­تۋدىڭ وسىناۋ قيامەت-قايىم ۇلگىسى مۇ­قا­عاليدىڭ باعى دا، سورى دا بولعانىن باي­قايمىز. باعى – ولمەس جىر جاراتقانى. سورى – ءوز قوعامى مەن ءوز ورتاسىنا سىيماي، قاسىرەت كەشكەنى. باعى – وتىرىك ولەڭ جا­زا الماعانى. سورى – تاپقان-تايانعانى وتبا­سىن اسىراۋعا جەتپەي، ءومىرىنىڭ قيىن­شى­لىقتا وتكەنى. باعى – ويلاۋ مەن ولەڭ ءورۋ­دىڭ تەڭدەسى جوق كلاسسيكالىق، الەمدىك بيى­گىنە كوتەرىلگەنى. سورى – سونى دەر كە­زىن­دە ءوز زامانداستارىنىڭ باعالاي قوي­ماعانى...

ء«بىز دەگەن، دوسىم،

تاعدىرى قىزىق حالىقپىز.

حالىقتىڭ ءوزى قورعاسىن قۇيار

قالىپپىز...

 

...بىلگەندەر ءبىلسىن،

بىلمەستەر مەيلى بىلمەسىن.

قولداسىن مەيلى،

 قورلاسىن مەيلى،

 كۇندەسىن.

 قارا تاستان دا مەيىرىم

كۇتكەن اقىندى

 قاتىگەز جاندار اشىنتىپ

الىپ جۇرمەسىن.

 

 انتەيمىز بىزدەر،

 جەرىمىز ءبىزدىڭ – حالىق-تى.

 حالىقسىز ءبىزدىڭ انتەيلىگىمىز قاۋىپتى.

 ...جۇرتىنا تاستاپ كەتپەسە

بولدى كوشكەندە،

بەرەندەرى ءۇشىن قورعاسىن

قۇيعان قا­لىپتى»، –

دەگەن جولداردى قالاي تول­عانباي وقۋعا بولادى؟ كونە گرەك ميفو­لو­گياسىنىڭ الىبى، قۋاتى مەن قۇدىرەتى قارا جەر بولعان وراسان كۇشتىڭ يەسى – انتەيدى گەركۋلەس ايلاسىن اسىرىپ، جەردەن كوتەرىپ الىپ بۋىندىرىپ ولتىرگەن دەسەدى... اقىندىق تاعدىردى سول انتەيگە بالاعان مۇقاعالي ءوز قۋاتى مەن قۇدىرەتىن حالقىنان، حالقىمەن بىرگە بولار تاعدىرىنان، حالقىنا دەگەن سەنىمنەن ىزدەيدى. باق پەن سوردىڭ ۇلى مايدانىن­دا ءجۇرىپ، سول سەنىمىن، سول ءۇمىتىن ول ەشقا­شان ۇزگەن ەمەس...

ادامدار ارەكەتىنەن ادالدى تابا ال­ماعان پەندەنىڭ تولستويشىلاپ دۇنيەنى تارك ەتۋگە بەل بۋى، ادام جانىن اراشالار جالعىز جولدى تەك جىردان تاۋىپ، جىرعا عانا ءوزىن ءوزى بايلاۋى، باعىشتاۋى ونسىز دا كۇردەلى پەنداۋي تىرلىگىن ءوز قولىمەن ءوزى كۇردەلەندىرىپ جىبەرۋى – سول باق پەن سور مايدانىنىڭ جەمىسى... مۇنداي ساتتەردە ۇلى ابايدىڭ «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» دەپ ۇلى جاراتۋشىعا بۇرىلعانىن، ماعجاننىڭ ء«تاڭىرىم بە، الدە بايعىز با؟ ءتاڭىرىم بولساڭ كەل بەرمەن. قولىمدى كوككە جايعىزبا!» دەپ بەلگىسىز ۇلى كۇشكە جالبارىنعانىن بىلەمىز... ال مۇقاعالي شە؟.. «قۇداي جوق، ەكىنشى دۇنيە جوق. قىزىقتىڭ ءبارى وسى جالعاندا... تەك وسى دۇنيەدە...» دەپ تاربيەلەنگەن ءداۋىردىڭ پەرزەنتى بولعان، اكەسى مارقۇم «ۆكپب تاريحىن ەجىكتەگەن» زاماندا موينىنا پيونەرلىك قىزىل گالستۋك بايلاعان ۇلدىڭ قارشاداي كەزىنەن-اق الدەبىر كيەلى ۇعىمعا ىشتەي ارقا سۇيەپ، وسە كەلە:

ء«ومىر دەگەن وسىناۋ مايداندا بۇل

قولباسى دا، قورقاق تا سايرانداپ ءجۇر.

ءومىر مەنەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا

كەتەر مە ەكەم كەلە الماي

بايلامعا ءبىر؟!»،

– دەپ داي-داي تارتىسقا تۇسكەن ساتتەرىندە:

«...پەرىشتەنىڭ قايعىسىن بولىسپەدىم،

سايتانمەنەن بولسا دا كەلىسپەدىم.

نە ىستەرمىن؟ ءتاڭىر-اۋ، نە ىستەرمىن!؟»، – دەپ وزىنە دەيىنگى ۇلى ۇستازدارىنا ۇقساپ ۇلى جاراتۋشىسىنا – تاڭىرىنە جالبارىنۋى تازا پوەزياعا ءتان قۇدىرەتتى مىنەز ەكە­نىن ەندى-ەندى اڭعارا باستاعان جوقپىز با؟!

ءبىر يىعىندا – قۇداي. ءبىر يىعىنا ءوزى ءومىر سۇرگەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سالماعى بار قۋانىش-قايعىسىمەن، كەسىر-كەساپاتىمەن قونعان اقىننىڭ داۋىرلىك يدەولوگيانىڭ كوزسىز جەتەگىندە كەتىپ، ۇرانشىلدىققا ۇرىنباعان مۇقاعالي جىرلارى ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار ۇلتتىق پوەزيامىزعا وراسان ولجا بولىپ قوسىلعانىن دا اقىن ومىردەن وتكەن سوڭ عانا اڭعارىپ، ەسىمىز كەتە تاڭعالىپ مويىنداي باستاعانىمىزدى قالاي جاسىرۋعا بولادى؟ اقىن كۇندەلىگىنە تۇسكەن: «بارىم مەنىڭ بالام مەنىڭ، جارىم، جاقسىلىعىم مەنىڭ – پوەزيام... ويلاپ وتىرسام، مەندە ءبىر ارمان بار ەكەن. ول – قالايدا حالقىما جاعىنۋ، ۇناۋ سياقتى. تەك سوعان عانا جاسىرماي شىنىمدى ايتسام دەپ ەدىم. حالقىم، ءۇنىمدى قالاي جەتكىزەم ساعان؟.. اينالام تارىلىپ، قۇرساۋلانىپ بارادى. جاعداي قيىن، وتە قيىن...» (22 فەۆرال، 1973 جىل.) دەگەن جولدارعا ارتىق كومەنتاريدىڭ كەرەگى جوق. ءومىرى ولەڭگە اينالعان اقىن تاعدىرى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.

اقىن ءبىر سوزىندە «پوەزيا ماحابباتتان باستالىپ، پاراساتپەن اياقتالادى...»، دەگەن. جىر جازۋ – مۇقاعالي ءۇشىن الىپ تابيعاتپەن تىلدەسۋدىڭ، جاندى جاراتىلىسپەن سىرلاسۋدىڭ، ءومىر قويناۋلارىنا وي جۇگىرتۋدىڭ، «ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ ماڭگى مايدانىنا» ءوز كوزقاراسىن ءبىلدى­رۋدىڭ ۇلى قۇرالى. وي مەن پاراسات، تانىم مەن تالعام – مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ قوس قاناتى. ويى – تۇنىق، پاراساتى – بيىك، تالعامى – تازا، تانىمى – تەرەڭ ولەڭنىڭ ءورىسى قاشاندا كەڭ.

 «بەلگىسىز ەلەمەنتتەر ميىمدا ويناپ،

ميىم قايناپ بارادى، ميىم قايناپ.

بەلگىسىز عالىمدارعا مەكەن بولىپ،

ءوز دەنەمە ءوز باسىم بۇيىرماي ما؟!

 

بۇل عالامنىڭ تۇبىنە جەتەتىندەي،

سۇمدىق-سۇمدىق سىناۋلار وتەتىندەي،

مەن باسىمنان قورقامىن...

مەن بولماسام،

اتوم-ميىم جارىلىپ كەتەتىندەي.

 

جۇرگەن جان ەم بايىماي،

تاپشىسىنباي،

سارساڭ بولدىم ەرتەگى باقسىسىنداي.

باسىم قالدى جاسىرىن پوليگون بوپ،

ءوزىم تۇرمىن ماقتاۋلى ساقشىسىنداي.

 

مەن باسىمدى جاسىرام،

جاسىرام كەپ،

ميىمداعى سىناۋلار باسىلار دەپ.

مەن ميىما سەنەمىن، اجال بولماي،

دۇنيەگە شۋاق بوپ شاشىلار دەپ!» –

تولعانادى اقىن.

ومىرشەڭ وي! ءورىستى جىر!

مۇقاعالي ولەڭىن كەڭ ورىستەرگە شى­عارار وزگەشەلىكتەردىڭ ءبىرى – اقيقات كەسكىنى مەن شىندىق بولمىسىن وزگەشە ورەتىن كوركەم ءسوزدىڭ، كەستەلى ويدىڭ ءارى قازاقى، ءارى الەمدىك تۇتاستىقتا قولدانىلۋى. ورنى-ورنىمەن جىمداسىپ تۇرا قالار وبرازدار جۇيەسىنەن كۇنى كەشە عانا ءوزىمىز اۋاسىن جۇتىپ، سۋىن ىشكەن، قۋانىشىنا بولەنىپ، مۇڭىنا ورانعان ءداۋىردىڭ قازاقى سۋرەتىن قالاي تەز تاۋىپ، تەز تانىساق، وي-قيالىمىزدى تاريح قويناۋلارى مەن جيىرماسىنشى عاسىر بەلدەۋلەرىنە الا قاشار وبرازدار مەن گەوگرافيالىق اتاۋ­لار دا سولاي ءجيى ۇشىراسادى. بۇل ءادىس ءداۋىر تىنىسىن تانىتىپ قانا قويماي، اقىننىڭ تۇلعالىق ءبىتىمىنىڭ دارالانۋىنا، تانىم تالداۋىنىڭ گاللاكتيكالىق كەڭىستىك ايدىنىنا ۇزاپ شىعۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسادى، قانات بىتىرەدى. ەڭ قادىرلى، ەڭ كيەلى ۇعىمداردىڭ ءوزىن الگى ء«ارى قازاقى، ءارى الەمدىك» سيپاتتارعا جۇگىندىرەدى.

«وكىنىشتى...

مىنا قۇرعىر سىرقاتتىڭ بەتى كۇشتى.

جۇرەگىم كوتەرىلىس جاساپ جاتىر،

بۇزباق بولىپ كەۋدەمدە بەكىنىستى.

وكىنىشتى...

...نە ىستەمەكپىن؟

جانىم-اي، ساعان شيپا ىستەمەك كىم؟!

جارالعاندا ءبۇتىن ەم. ءۇش بولەكپىن:

جۇرەگىم – افريكا، باۋىرىم – كيپر،

ميىم – مۇزدى مۇحيتتاي...

نە ىستەمەكپىن؟!».

سانانى سارساڭعا سالىپ، سۇرىندىرمەي، ويعا جەتەلەيتىن، تۇڭعيىقتان-تالعاجاۋ، زاڭعاردان سۇيەنىش سۇرايتىن ادام مىنە­زىنىڭ وسى ءبىر قايتالانباس ءساتى مەن جانعا – داۋا، ەمگە شيپا كەرەكسىنگەن كەزىنىڭ وزىنەن اقىن («جۇرەگىم – افريكا، باۋىرىم – كيپر»، «ميىم – مۇزدى مۇحيتتاي» دەگەن) توسىن تەڭەۋلەر ىزدەيدى، جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىنان حابار ايتار تاريحي وقيعالاردى وبراز رەتىندە ءساتتى پايدالانادى. جەكە باسىنىڭ ءارى-ءسارى اۋىر ءحالىنىڭ وزىنەن الەمدىك كەرە­عار­لىقتار مەن ۇيلەسىمسىزدىك نىشاندارىن بايقايدى. «جارالعاندا ءبۇتىن ەم. ءۇش بولەكپىن...»، دەگەن تەرەڭ دە توركىندى ۇعىم­عا قانشاما ماعىنا ۇستەمەلەنىپ وتىر­عانىن اڭعارامىز...

مۇقاعالي-جىردىڭ كەڭىستىگى – شەكسىز.

مۇقاعالي-جىر قازاق دالاسىن كەزگەن جولاۋشىنىڭ كوڭىل احۋالىن، جان الەمىن ەسكە سالادى. شەتسىز-شەكسىز قازاقتىڭ ال­قام-سالقام دالاسىن داۋىس كەزگەندەي بو­­لا­دى. مۇقاعالي داۋىسى:

«قازىنام بار.

بىرەۋگە بەرسەم بە ەكەن؟!

وكپەلەيدى-اۋ بەرمەسەم،

بەرسەم، بوتەن.

بار بايلىقتى قوينىما تىعىپ الىپ،

الدە مىناۋ قۇمدارداي ولسەم بە ەكەن؟!

 

قازىنام بار،

بىرەۋگە قيسام با ەكەن؟!

رەنجيدى-اۋ قيماسام،

قيسام، بوتەن.

الدە مىنا دالاداي بار بايلىقتى

ءبىر ءوزىم يەمدەنىپ، جيسام با ەكەن؟!

 

قازىنام بار،

تاۋەكەل ساتسام با ەكەن؟!

وزىڭدىكىن وزگەگە ساتساڭ، بوتەن.

الدە مىنا تاۋلارداي بۇركەنىپ اپ،

بۇك ءتۇسىپ، تەرىس قاراپ

جاتسام با ەكەن؟!

 

قازىنام بار

قيساپسىز شەكتەلەدى.

قىزعانادى، بىرەۋلەر جەك كورەدى.

بەرمەيمىن دە ساتپايمىن،

كورسەتپەيمىن!

الام دەسەڭ،

الدىمەن زەرتتە مەنى...»،

دەيدى اقىن داۋىسى.

ەل تانۋ مەن الەم تانۋدىڭ، ادام تانۋ مەن زامان تانۋدىڭ كونتسەپتسيالىق ۇلى بيىگىنە كوتەرىلگەن اقىننىڭ ويى قالاي انىق بولسا، ءسوزى دە سولاي انىق. التى قۇر­لىقتى جايپاعان، بۇگىنگى ولشەممەن ايت­قاندا، جەتى جارىم ميللياردتان اسىپ جى­عىلار جۇمىر جەر تۇرعىندارىنىڭ قاي-قايسىسىنا دا تۇسىنىكتى كوركەم ورىل­گەن جىردى قايىرا وقىپ وتىرىپ، «...بەر-­­
مەيمىن دە ساتپايمىن، كورسەتپەيمىن! الام دەسەڭ، الدىمەن زەرتتە مەنى!..» دەگەن توسىن ويعا تىرەلەمىز. جاۋابى قيىن ساۋال. اقىن ادام باسىنداعى جالقى ويلاردى شەت-شەگى جوق عالامدىق پروبلەمالاردىڭ كەڭىستىگىنە كوتەرگەن. وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرعان جىردىڭ ءبىر جاۋابىن اقىننىڭ كۇندەلىگىنەن كەزدەستىردىك. «پوەزيا – عى­لىم. زەرتتەۋ كەرەك. ادام ءومىرىنىڭ، ادام جا­نىنىڭ زەرتتەلمەگەن، قالام تارتىل­ماعان نەسى قالدى؟ سونى تابۋ، سونى زەرتتەۋ كەرەك. ادام سەزىمىن جان-جاقتى زەرتتەيتىن قۇدىرەت بولسا، ول – تەك پوەزيا. باسقا ەشقانداي دا عىلىمنىڭ قولىنان كەلمەيتىن شارۋا بۇل!» (6 مارت، 1973 جىل.)

وسىنداي عالامدىق كونتسەپتسياعا بەيىم­دەلىپ، وسىدان قىرىق بەس-ەلۋ جىل ىلگەرىدە ەمەس، مىنا ولەڭ تۇپ-تۋرا بۇگىن – قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءوزى دە، قازىنا بايلىعى دا جاڭا ءداۋىر تالقىسىنا ءتۇسىپ، «جەر ساتىلا ما، ساتىلماي ما؟» دەپ ەل ءىشى ءارى-ءسارى بولىپ جاتقان تۇستا جازىلعانداي اسەرگە بولەيدى...

 «كورەر ەدىڭ،

شالامىن با، وتپىن با،

بىلەر ەدىڭ،

اقىنمىن با، جوقپىن با؟..

كەكتەندىرگەن حان

جاڭگىر دە جوق مۇندا،

كەكتەنەتىن ماحامبەت تە جوق مۇندا.

 

تۇسىنەر ەڭ،

ەزبىن بە، الدە ەرمىن بە،

بايقار ەدىڭ،

ارتىقپىن با، كەممىن بە؟..

مەن سپارتاك بولا المادىم، نە شارا،

سەنىڭ ءوزىڭ تسەزار بولىپ كوردىڭ بە؟!

 

سىرىم دا – وسى،

جىرىم دا – وسى،

الدىڭدا.

بايقاشى ءبىر،

بىقسىدىم با، جاندىم با؟

ماحاڭدار جوق،

ماحاڭداردىڭ سارقىتى –

مۇقاعالي ماقاتاەۆ بار مۇندا!»،

دەگەن باس-اياعى ءۇش شۋماقتان تۇراتىن وسىناۋ «اۆتوگراف» اتتى ولەڭ اقىننىڭ سول وزىنە، ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق باقىتىنا دەگەن سەنىمىنىڭ ايقىن دالەلى. جانىڭا، جۇرەگىڭە الدەبىر ۇلى سەزىم ۇيالاتار، ويىڭ­دى ساعىنىشتىڭ سازىنا بولەپ، دەگبىرىڭدى الار، ازا بويىڭدى قازا قىلار، تاڭىرتەكتى ءبىر داۋىس كەلەدى قۇلاعىڭا. كەلەدى دە كەۋدەڭدى ساباي باستايدى. جىگەرىڭدى جانيدى. سايگ ۇلىك جالىن سيپاتىپ، سامۇرىق قاناتىنا قوندىرادى.

ءومىرىنىڭ قىسقا بولارىن سەزدى مە، الدە، «قۇلاعىنا سىبىرلاعان» شالقار شا­بىتتىڭ قۋاتتى كۇشى مە، يەسىن الدى-ارتى­نا قاراتپاي اق قاعاز بەتىنە تۇسكەنشە اسىق­تىرعان جىر-نايزاعايدىڭ قامشىسى اسپان مەن جەردىڭ اراسىن – ويدى، سانانى، جۇ­رەكتى وسىپ-وسىپ وتكەندەي كۇيگە بولەيدى.

«مەكەن-جايىم – جەر مەنىڭ.

جەردە جۇرگەن اقىن دەگەن پەندەمىن.

قالام، قاعاز، ۋاقىت بەر تەك ازداعان،

مەن ءومىردى جىرلاۋ ءۇشىن كەلگەنمىن!»، – دەيدى اقىن.

ولەڭ اقىن ومىردەن وزارىنان ءسال بۇرىن – 1976 جىلدىڭ 2 اقپانى كۇنى جازىلىپتى. ءبىر كۇندە جازىلعان جەتى ولەڭنىڭ ءبىرى: جىر اتى – «مەنىڭ انكەتام». تاڭعالماي كورىڭىز؟! جەتى ولەڭنىڭ جەتەۋى دە جەر تىرەگەن، كەۋدەسى كوككە ۇمتىلعان عاجايىپ جىرلار...

اقىن ءوزىنىڭ «موتسارت «جان ازاسى» (رەكۆيەم) پوەماسىندا ادام بالاسىنىڭ مىنا جارىق دۇنيەگە كەلۋى قالاي حاق بولسا، كەتۋى دە سولاي ۇلى جاراتۋشىنىڭ بۇي­رى­عىمەن اتقارىلار ۇلى اقيقات ەكەنىن جەرىنە جەت­كىزىپ، سۇيەگىنەن وتكىزىپ، عالامدىق شە­دەۆر­لاردىڭ دەڭگەيىنە كوتەرە جىرلاعان. ء«ومىر­دى قالاي سىي­لاساڭ، ءولىمدى سولاي جات كورمە!» دەگەن تۇعىرى بيىك، تۋمىسى بو­لەك وي ۇسى­نادى. كونتسەپتسيالىق قازىعى بە­رىك وي. مۇقاعاليدىڭ «رەكۆيەمىن» وقىپ وتى­رىپ، ادام بالاسى ەكى دۇنيەنىڭ با­رىنا سەنەدى. ازالى كۇيدىڭ ازاپتى سارى­نىن ەستىپ وتىرىپ، ءفاني-جالعان مەن باقي-شىن­دىقتى تارازىعا قويادى. جەر ۇس­تىن­دەگى جارىق دۇنيە­نىڭ قادىرىن سەزىنۋگە شاقىرادى.

ء«ومىر دەگەنگە،

تىرلىكتە، ءسىرا، جەتەر مە وي.

جارىق ساۋلەدەن باسقانىڭ

ءبارى بەكەر عوي.

بەكەر عوي ءبارى،

بەكەر عوي ءبارى بوتەن عوي،

ءومىر دەگەنىڭ –

ءبىر كۇندىك ساۋلە ەكەن عوي!..»،

دەيدى ۋاقىت تۋدىرعان ۇلى جىردىڭ يەسى.

 

* * *

ءيا...

قازاق جىرىنىڭ اقيىعى ءتىرى بولسا، بيىل توقسان دەيتىن تورقالى جاسقا تولار ەدى...

بىراق توقسانعا جەتۋ اقىننىڭ ماڭ­دايىنا بۇيىرماپتى. توقساننىڭ جارتىسىندا ومىردەن وتكەنىمەن، الدا «قازاق ەلى امان بولسا، تالاي توقسان مەن تالاي ءجۇزدىڭ باسىن قايىرار ماڭگىلىك جىردى جاراتۋ باعى پەشەنەسىنە جازىلعان ەكەن. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جىر الەمى ءۇش مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلار تاريحى بار ۇلى دالانىڭ باستاۋىندا تۇرعان زاراتۋشترا، انارىس، مايقى بي، تونىكوك، اسان قايعى، قازتۋعان، شالكيىز، بۇقار جىراۋ، اقتامبەردى، اباي، ماحامبەت، ءسۇيىنباي، جامبىل، ماعجان، ءىلياس، قاسىمداردىڭ جالعاسى ەكەنىن ۋاقىت دەيتىن قاتال-سىنشى، قاتىگەز-تارازى دالەلدەي تۇسۋدە.

قالىڭ وقىرماننىڭ قابىرعاسىن قايىس­تىرىپ، اقىندى «كەڭسايعا» اپارىپ تاپ­سىرعان ازالى كۇن اقىننىڭ ەكىنشى ماڭگى ءومى­رىنىڭ باسى بولدى. الاشتىڭ ۇلى جۇرتىن اڭىز تەربەدى، جىردىڭ ءۇنى كەرنەدى. ۋاقىت ءبىزدى سول 1976 جىلدىڭ قارالى كوكتەمىنەن الىستاتقان سايىن، مۇ­قاعالي حالقىنا جاقىنداي ءتۇستى...

ءومىر تۇلەدى. وزگەرگەنى ومىرمەن قوسا اقىن رۋحى دا بيىكتەپ، اسقاقتاي تۇسۋدە.

جاڭا، جاس ۇرپاق كەلدى. ولار ۇمىت­تەرىنىڭ وتىن مۇقاعالي جىرىمەن ۇرلەپ، مۇقاعالي جىرىمەن سەنىمدەرىنىڭ شىرا­عىن جاعۋدا... ارماندارىن تەربەتۋدە.

«ەڭ ءبىرىنشى باقىتىم –

حالقىم مەنىڭ،

سوعان بەرەم ويىمنىڭ

التىن كەنىن...»، –

دەپ ءوزى جىرعا قوسقان، سەنىمىن ارتقان، جىرىن اماناتتاعان «قالىڭ ەلى – قازا­عىنىڭ» ولشەۋسىز ماحابباتىنا بولەنگەن، تا­مىرىن وقىرمان ويى مەن ساناسىنا، حال­قىنىڭ جۇرەگى مەن جانىنا، ەلىنىڭ كوكى­رەگى مەن جادىنا – ۋاقىت جەلى، زامانا­لار داۋىلى شايقاي الماس تەرەڭگە جىبەر­گەن الاشتىڭ ۇلى اقىنى جاڭا عاسىر تورىنە ەنتىكپەي، ەركىن ەنىپ، جاڭا مىڭ­جىلدىق ايدىنىنا جەلكەنىن جا­يىپ بارادى.

قازاق جىرى اماندا، قازاق ولەڭىن وقيتىن ەل اماندا، سىرى مەن سيقىرى مول عالامدى ءوزىنىڭ قۇنداعىنا الىپ تەربەتەر قۇدىرەتتى جىردىڭ حالقىمەن بىرگە جاسارى، ۇلى تاۋلارىنىڭ باۋىرىندا، ۇلى دالاسىنىڭ قۇشاعىندا ءومىر سۇرەرى، عۇمىر كەشەرى اقيقات.

قاتال سىنشى ۋاقىتتىڭ ەمىرەنگەن، تەبىرەنگەن ءساتىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز.

تاۋبە!

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر الداعى عاسىرلارعا بەت تۇزەپ بارادى.

 

نۇرلان ورازالين،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

قارسىلاسىن 7 راۋند بويى سابادى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ءۇشىنشى جەڭىلىس

جەكپە-جەك • كەشە

بايدەن توقاەۆتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 04 جەلتوقسان، 2021

وميكرون شتاممى زامبياعا جەتتى

الەم • 04 جەلتوقسان، 2021

جوسپارىن جوققا شىعاردى

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

كوپىردەن سەكىرىپ ولمەك بولدى

ايماقتار • 04 جەلتوقسان، 2021

ۇزدىك وندىقتا گولوۆكين جوق

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

پىكىرسايىس ءتۋرنيرى باستالدى

ەلوردا • 04 جەلتوقسان، 2021

مەكتەپ وقۋشىسى مەرت بولدى

ايماقتار • 04 جەلتوقسان، 2021

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • 04 جەلتوقسان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار