ول 1964 جىلى تاشكەنتتەگى نيزامي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىر تمپۋ) تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازاق ءبولىمىن بىتىرگەن سوڭ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ا.س.پۋشكين (بۇگىنگى تاڭداعى الىشەر ناۋاي) اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەتتەر بايلانىسى بولىمىنە اعا لابورانت بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى دا, قازاق-وزبەك ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلە ءتۇسىپ, ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋگە كىرىسەدى.
اتالعان ينستيتۋتتا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر مىندەتىن اتقارا ءجۇرىپ, «وزبەك-قازاق حالىقتارى دوستىعىنىڭ ەكى ەل كوركەم ادەبيەتىندە بەينەلەنۋى» دەگەن تاقىرىپتا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, بەرۋني اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم يۋسۋف سۇلتانوۆ جەتەكشىلىگىندە الماتىداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى مەن مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ بىرلەسكەن عىلىمي كەڭەسىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعايدى.
1964 جىلدان ا.س.پۋشكين اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا العاش اعا لابورانتتان باستاپ, اعا عىلىمي قىزمەتكەر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, 18 جىل قىزمەت اتقارعان قالدىبەك سەيدانوۆ بەلگىلى وزبەك عالىمدارى اكادەميك يززات سۇلتانوۆ, اكادەميك يۋسۋف سۇلتانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار حاميل ياقۋبوۆ, ماتياقۋب قوسجانوۆ, حافيز ابدۋساماتوۆ, سالاقيدين ماماجانوۆ, ءتورا مىرزاەۆ, باقتيار نازاروۆ, جازۋشى ءارى اقىن جامال كامول, زەرتتەۋشىلەر فازيلا سۇلەيمەنوۆا, زۋحرا ۋماربەكوۆا, شەرالى تۇرديەۆ, كاريمباي قۇرامباەۆ سەكىلدى ت.ب. ادەبيەتشىلەرمەن بىرگە قىزمەتتەس بولا ءجۇرىپ, قازاق-وزبەك ادەبي-مادەني بايلانىستارىن جۇيەلى زەرتتەۋ جۇمىسىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.
ەكى ەل ادەبيەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ شىعارمالارىمەن جان-جاقتى تانىسقان عالىم تاشكەنتتەگى نيزامي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنداعى «قازاق فيلولوگياسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جەتى جىل, دوتسەنتى بولىپ بەس جىل قىزمەت اتقاردى. ناتيجەسىندە, ول قازاق ستۋدەنتتەرىنە «ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا كىرىسپە», «ادەبيەت تاريحى», «ادەبيەت تەورياسى», «ادەبيەت سىنى», «ارناۋلى كۋرس» سياقتى ت.ب. پاندەردەن لەكتسيالار وقىپ, ءتالىم-تاربيە جۇمىستارىمەن كەڭ شۇعىلداندى.
عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن پەداگوگيكالىق قىزمەتتى بىردەي, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزە بىلگەن قارىمدى عالىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلكەندى-كىشىلى 23 عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىن قازاق جانە وزبەك تىلدەرىندە جازىپ, ماقالالارىن وزبەكستان مەن قازاقستان باسپاسوزدەرىندە جاريالادى. بۇل ورايدا ونىڭ «ادابي قاردوشليك», «مۋحتار اۆەزوۆ ۆا قاردوش حالقلار ادابيەتي», «ادابي حامكورليك», «دوستىق اۋەندەرى», «دۋستليك كۋيلاري», «نەكوتورىە ۆوپروسى كازاحسكوي فيلولوگي», «Ўزبەك-قوزوق ўزورا ادابي الاقولاري تاريحيدان», «حامزا ۆا قورداش حالقلار ادابيوتي», «قازاق ادەبيەتى سىنىنىڭ دامۋ تاريحى», «اۋەزوۆ الەمى», «چينگيز ايتماتوۆ ۆا ўزبەك ادابيوتي», «اۋەزوۆ جانە ورتا ازيا ادەبيەتى», «دۋستليك كۋيچيسي», «ناۋاي جانە قازاق ادەبيەتى» سياقتى ت.ب. عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
ونىڭ ۇستىنە ول بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى رەتىندە وزبەكستانداعى 376 قازاق مەكتەبىنىڭ 5, 7, 9, 10, 11-سىنىپتارى ءۇشىن «قازاق ادەبيەتى» اتتى بەس وقۋلىق جازىپ, ولار ءتورت رەت باسىلدى. ءارى 5-11-سىنىپتار ءۇشىن «قازاق ادەبيەتى» اتتى باعدارلامانى دا ءوزى جازعان بولسا, جوعارى وقۋ ورىندارى فيلولوگيا بولىمدەرىنە ارناپ «ارناۋلى كۋرس», «ارناۋلى سەمينار» ساباقتارى ءۇشىن «مۇحتار اۋەزوۆ جانە تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتى» (وزبەك تىلىندە) «شىڭعىس ايتماتوۆ جانە وزبەك ادەبيەتى» (وزبەك تىلىندە) «اۋەزوۆ جانە ورتا ازيا ادەبيەتى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى كومەكشى وقۋ قۇرالىن باستىرىپ شىعاردى. ءدال بۇگىنگە دەيىن 10 تومدىق «تاڭدامالى شىعارمالار» جيناعىن دا وقىرمان جۇرتشىلىققا ۇسىنىپ, ءوزىنىڭ كەڭ تىنىستى عالىم, قارىمدى قالامگەر ەكەندىگىن كورسەتتى.
قالدىبەك سەيدانوۆ قازاق-وزبەك ادەبي-مادەني بايلانىستارىن عانا زەرتتەپ قويماي, سونىمەن بىرگە, جالپى ورتا ازيا ادەبيەتى ءىرى وكىلدەرىنىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستارىن, شىعارماشىلىق بايلانىستارىن دا زەرتتەگەن عالىم. بۇل رەتتە ونىڭ «شالقار شابىتتى سوپى اقىن» (قوجا احمەت ياساۋي تۋرالى), «اباي جانە شىعىس ادەبيەتى», «ناۋاي جانە تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتى», «حامزا جانە تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتى», «تۇرىكمەن ءدۇلد ۇلى – ماقتىمق ۇلى», «ارىندى اقىن» ء(اجىنياز), «قاراقالپاق كەمەڭگەرى» (بەرداق), «جىر الىبى» (جامبىل جاباەۆ), «عۇلاما عالىم, كەمەڭگەر اقىن» (احمەت بايتۇرسىنوۆ), «اقيىق اقىن» (ماعجان جۇماباەۆ), «قاراسوزدىڭ شىن شەبەرى» (عابيت مۇسىرەپوۆ), «اسا دارىندى سۋرەتكەر» (ابدۋللا قاديري), «زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى» (شىڭعىس ايتماتوۆ), «دارىندى ءبىزدىڭ دوسىمىز» (سايد احماد), «دوستىق جىرشىسى» (نازارمات), «ەكى ەنەنى تەل ەمگەن» ء(ناسىر فازىلوۆ), «ارىندى اقىن, قارىمدى قايراتكەر» (ولجاس سۇلەيمەنوۆ) سياقتى ت.ب. ەڭبەكتەرى ەرەكشە ايتۋعا تۇرارلىق.
جالپى, الەم ادەبيەتىنىڭ ءىرى تۇلعالارى تۋرالى «كەمەڭگەر اقىن – فيرداۋسي», «ساعديدىڭ اقىندىعى», «رۋداكيدىڭ اقىندىق الەمى», «جىر ءدۇلد ۇلى – ءابدىراحمان ءجامي», «ناۋاي جانە قازاق ادەبيەتى», «ناۋاي جانە اباي», « ۇلى تۇلعا – بابىر», ء«امىر تەمىر ۇلاعاتتارى», «پوەزيا پاديشاسى – پۋشكين», «ۋكراين حالقىنىڭ ماقتانىشى» (ت.گ.شەۆچەنكو), «ايبەك – قازاق ادەبيەتىنىڭ دوسى», «عافۋر عۇلام جانە قازاق ادەبيەتى», ۇيعىن, ميرتەمير, توقتاعۇل ساتىلعانوۆ, حاميت عۇليام, تىلەۋبەرگەن جۇمامۇراتوۆ, مۇسا ءجاليل, ابدۋللا توقاي سياقتى ت.ب. ءتۇبى بىرگە تۋىسقان حالىق اقىن-جازۋشىلارى جايلى جازعان ماقالالارىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم.
ادەبيەت زەرتتەۋشىسى رەتىندە قالدىبەك سەيدانوۆ قازاق-وزبەك حالىقتارىنىڭ دوستىعى, ادەبي-مادەني بايلانىستارى جايلى «وزبەكستان» باسپاسىندا «تۋىسقاندار» اتتى مونوگرافياسىن جاريالاعان بولسا, ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي «اباي جانە ورتا ازيا», الىشەر ناۋايدىڭ 580 جىلدىعىنا وراي «ناۋاي جانە قازاق ادەبيەتى» مونوگرافيالارىن وقىرمانعا ۇسىندى. سونداي-اق بيىلعى جىلى «قاردوشلار» اتتى قازاق-وزبەك حالىقتارىنىڭ دوستىعى مەن ادەبي-مادەني بايلانىسىنا ارنالعان مونوگرافياسىنىڭ وزبەك تىلىندە شىعۋى دا ەرەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەگەن بولار ەدىك.
قالدىبەك سەيدانوۆ بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, سىنشى, عالىم عانا ەمەس, ول قالامى قارىمدى جازۋشى دا. ونىڭ قالامىنان دۇنيەگە كەلگەن «توعىسقان تاعدىرلار», «سۇيمەگەنگە, سۇيكەنبە!» اتتى بۇگىنگى كۇننىڭ جاستارى ومىرىنەن سىر شەرتەتىن روماندارىمەن بىرگە «تاعدىر» اتتى پوۆەسىن, «ماحاببات ماشاقاتى», «انا ارمانى», «جىلى-جىلى سويلەسەڭ», «اق قىز», «كەرەمەت كەلىن», «ەرتە ۇزىلگەن گۇل», «ومىردە نە بولمايدى», «جالقاۋ بالا» «كۇي قۇدىرەتى», «كەلىن» سياقتى ت.ب. 20-دان استام اڭگىمەسىن دە وقىرمان ىستىق ىقىلاسپەن قابىلدادى.
قالدىبەك سەيدانوۆ ءوزىن «اقىنمىن» دەپ ەسەپتەمەسە دە, اراگىدىك ءتالىم-تاربيەلىك مانگە يە ولەڭدەر دە جازادى. بۇل ورايدا ونىڭ «ارمىسىڭ اق تاڭىم», «وزبەك باۋىرلارىما», «تاسىما», «كەي ادام», «دوستاردا دا, دوستار بار», «وزبەكستان – ءوز ەلىم», «تاۋەلسىزدىك تاڭىندا», «اشىق ايتپاي بولا ما؟», «ادام بولۋ – ارمانىم», «اكىمدەر-اي, اكىمدەر-اي, قاندايسىڭ؟», «جاقسىلار ءجۇر جانىڭدا» سياقتى ت.ب. ومىرلىك مانگە يە پوەتيكالىق كوركەم تۋىندىلارىن تىلگە الامىز. ناتيجەسىندە, ونىڭ «سەزىم سىرلارى», ء«ومىر ورنەكتەرى» اتتى جىر جيناقتارىن وقىرمان قاۋىم ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن قۋانا قارسى الدى. ولار دا ءومىردىڭ ءوزى العا تارتقان كوكەيكەستى, اسا دىلگىر ماسەلەلەرىن ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن ءساتتى سيپاتتاي العاندىعىمەن دە قۇندى.
قالدىبەك سەيدانوۆ بەلگىلى اۋدارماشى رەتىندە دە, قازاق تىلىنەن وزبەك تىلىنە, ال وزبەك تىلىنەن قازاق تىلىنە ەكى ەل ادەبيەتىنىڭ ءىرى ساڭلاقتارىنىڭ شىعارمالارىن اۋدارىپ, قىرۋار قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. ماسەلەن, وزبەك قالامگەرلەرى ايبەكتىڭ «گۇلنار اپكە», ءادىل ياقۋبوۆتىڭ «جوعالعان جۇلدىزىم», وتكىر ءحاشيموۆتىڭ «مەن قالاي جىنداندىم», تاحير مالىكتىڭ «ەركىن», ەركىن مالىكتىڭ «شايتاننىڭ شاتاقتارى», شاروفات اشۋروۆانىڭ «ساۋعا» سياقتى ت.ب. پروزالىق تۋىندىلارى مەن ورىس قالامگەرى ۆيكتور اليسمانوۆتىڭ «ايەل قۇدىرەتى» اتتى عيبراتنامالىق شىعارماسىن قازاقشاعا اۋداردى.
1971 جىلى وزبەكستاندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇندەرىنە وراي, ءابدىلدا تاجىباەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, مۇحتار شاحانوۆ, قايرات جۇماعاليەۆتىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى مەن تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ اڭگىمەلەرىن, سونداي-اق «قازاق حيكمەتتەرى» مەن «قازاق ماقال-ماتەلدەرىن» وزبەك تىلىنە اۋداردى.
قالدىبەك سەيدانوۆ وزبەكستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ۋازىرلەر مەكەمەسىنىڭ «نۇرلى جول» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىندە پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جازىپ, وزبەك-قازاق حالىقتارىنىڭ دوستىعىنا, ىنتىماق-بىرلىگىنە سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ, ءوزىنىڭ تالانتتى جۋرناليستىك قابىلەتىن دە جان-جاقتى تانىتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
ول وزبەكستان جازۋشىلار وداعى جانىنداعى قازاق ادەبيەتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە دە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتۇرلى ءۋالاياتتارىندا شىعارماشىلىقپەن شۇعىلداناتىن قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, جىل سايىن بىرنەشە رەت ءمۇشايرا مەن اقىندار ايتىسىن وتكىزۋدە دە قىرۋار قىزمەتتەر اتقاردى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق-وزبەك حالىقتارىنىڭ دوستىعى مەن ادەبي-مادەني بايلانىستارىن جۇيەلى زەرتتەپ, ەكى ەل ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قالدىبەك سەيدانوۆ «وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى» اتاعىنا يە بولىپ, «شۋحرات» مەدالىمەن, سونداي-اق وزبەكستان مەن قازاقستان رەسپۋبليكالارى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جانە 20 جىلدىعىنا بايلانىستى ەكى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ارنالعان مەرەيتويلىق توسبەلگىلەرمەن ماراپاتتالدى.
1999 جىلى ورتا ازيا مەن قازاقستان ادەبيەت, مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ استانادا وتكەن قۇرىلتايىنا دا قاتىسىپ, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولىنان «استانا» مەدالىن الدى. ال وتكەن جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ قالامگەردىڭ وڭىرىنە «دوستىق» وردەنىن تاقتى.
ارينە, بۇل الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق-وزبەك حالىقتارىنىڭ دوستىعىن, ىنتىماق-بىرلىگىن جىرلاپ, ۇنەمى ادەبي-مادەني بايلانىستارىن زەرتتەگەن عالىمنىڭ, ەرەن ويلى قالامگەردىڭ يگى ىستەرىنىڭ ناتيجەسى. قورىتا ايتقاندا, بار ءومىرىن حالىقتاردىڭ دوستىعى مەن ىنتىماق-بىرلىگىن, ورتالىق ازيا ادەبي-مادەني بايلانىستارىن, ءوزىنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرعان ارداقتى اعا, ۇلاعاتتى ۇستازىمىز «شىن مانىندەگى شىنايى دوستىق – التىننان دا قىمبات, اسقار تاۋدان دا بيىك, تەڭىزدەن دە تەرەڭ» دەيدى.
سەرىكباي ۇسەنوۆ,
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى
قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى,
ەرگەش ابدۋۆاليتوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاشكەنت
