سىپىرا ساۋاتسىزدىقتىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە

جۋىردا (2014 جىل, 10 قاڭتار) گازەتىمىزدە جاريالانعان ايناش ەساليدىڭ « – نەستەۆاتسىن؟ – ويناۆوترم» اتتى عالامتورداعى سىپىرا ساۋاتسىزدىق تۋرالى ماقالاسى جۇرتتى مازالاپ جۇرگەن ماسەلەنى ءدوپ باسقانى بايقالدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جاپپاي قاتە جازۋعا قاتىستى كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ايتىلعان جەردە قالماۋىنا مۇددەلىلىك تانىتقان ەلجاندى ازاماتتار كوپتەپ تابىلىپ, رەداكتسياعا حابارلاسىپ, تىلگە جاناشىر جاندار ماقالا ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ جاتتى. اگەنتتەگى ساۋاتسىزدىق دەرتى الىس شەتەلدەردە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الىپ جاتقان جاستارىمىزدى دا بەيجاي قالدىرماي, لوندوننان, ماسكەۋدەن گازەت سايتى ارقىلى ءۇن قاتىپ, دۇنيەجۇزىن جايلاپ بارا جاتقان كەلەڭسىز قۇبىلىستان قۇتىلۋعا ۇندەدى. كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ تامىرىن تەرەڭنەن ىزدەۋگە ۇمتىلعان وقىرماندار پىكىرلەرىنىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي. ساۋلە ابەدينوۆا, «اقجۇنىس-استانا» جۋرنا­­لى­نىڭ باس رەداكتورى: – «ادامزاتتىڭ ءوزى جەتكەن جە­تىس­تىگى ءوزىنىڭ تۇبىنە جەتەدى» دە­گەن­دى ءبىر جەردەن وقىعانىم بار. بۇل – جەتىستىكتەن, دامۋدان, العا جىلجۋدان باس تارتايىق دەگەن ءسوزىم ەمەس. ءوز باسىم, قاشاندا پرو­گرەسس جاعىندامىن. الايدا, ول «پروگرەسس» وزگە جەتىستىكتەردى جويمايتىن پروگرەسس بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى عالامتور – ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى. الايدا, ول ءبىزدى وي­­­لاۋ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىمىزدەن, ميدى ىستەتۋ قابىلەتىمىزدەن, «تە­­­­مىر­­­­­دەي لوگيكانى» جاتتىقتىرۋ قۇش­تار­­­لىعىمىزدان ايىرىپ بارادى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جۋرناليست ايناش ەسالي «– نەس­­­تەۆاتسىن؟ – ويناۆوترم» دەگەن ماقالاسىندا كوكەيدە جۇرگەن ءبىراز ويدى ورتاعا سالىپتى. جاسىراتىنى جوق, بىرەۋدەن ساۋ­اتسىز جازىلعان حابارلاما نە حات السام, ول ادام تۋرالى بىردەن «تەرىس» وي كەلەدى. جاقتىرماي قالامىن. ونداي حاتتاردى وقىعىڭ دا كەلمەيدى. جارايدى, ونى قوي­شى... سوڭعى كەزدە اگەنتتەگى ساۋات­سىزدىققا كوز جۇمىپ قاراي­تىن بولدىق. «اسىعىس تەرگەندە ساۋات­­تىلىق تۋرالى ويلاپ وتىرۋعا ۋاقىتى جوق شىعار, بۇنى تەح­­­نيكالىق قاتە دەپ قانا قويايىق» دەپ ءوزىمدى دە, كوزىمدى دە كوندىر­دىم. الايدا, رەداكتسيامىزعا سالاقۇ­­لاش ماقالا جىبەرەتىن كاسىبي جۋرنا­­ليستەردىڭ ساۋاتسىزدىعىن كورگەن­دە, ماقالاسىن قاق ءبولىپ, قوقىس جاشىگىنە لاقتىرا سالعىڭ كەلەدى. بۇگىنگى عالامتوردىڭ پايداسى ءوز الدىنا, ال زيانى شاش ەتەكتەن ەكەنىنە كۇن وتكەن سايىن كوزىمىز جەتىپ وتىر. «ءىش قازانداي قاينايدى, كۇرەسەرگە دارمەن جوق». سول كوپ زياننىڭ ءبىرى – ايناش ايتىپ وتىرعان عالامتورداعى ساۋاتسىزدىق ماسەلەسى. بۇل كەشە نەمەسە بۇگىن پايدا بولا سالعان الەۋمەتتىك ماسەلە ەمەس. اگەنتتەگى ساۋاتسىزدىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە. بۇل – تاۋەلسىزدىك العالى ۇلتىمىزعا جابىسقان دەرت. بۇرىن كەڭەس كەزىندە كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقۋ ءسان ەدى. ايدالاداعى قويشىنىڭ ءوزى ەتىگىنىڭ قونىشىنا نە كىتاپ, نە گازەت-جۋرنال قىستىرىپ جۇرەتىن... مەنىڭشە, اگەنتتەگى ساۋات­سىز­دىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە. بۇگىنگى عالامتورداعى ساۋاتسىزدار – تەك عالامتوردا عانا ەمەس, ومىردە دە ساۋاتسىز. ومىرىندە كىتاپ وقىماعاندار. كىتاپ وقىعان ادام ءار ءسوزدىڭ دۇرىس جازىلۋىن بىلەدى. كوركەم ادەبيەتتى بىلاي قويىپ, 5-سىنىپ وقۋشىسى بىلۋگە ءتيىستى قاراپايىم مەكتەپ باعدارلاماسىن بىلمەيتىندەر تولىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىنگى مەكتەپتەردى ينتەراكتيۆتى تاقتاعا, كومپيۋتەرگە تولتىرىپ تاستادىق. قۇددى ءبىر العا دامىپ كەتكەننىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى سول سياقتى. مەنىڭشە, مەكتەپ وقۋشىسى قالام­مەن داپتەرگە جازىپ, بورمەن تاق­تانى شيمايلاپ, كۇن سايىن ءوزىنىڭ گرامماتيكالىق قاتەسىمەن ءىس ءجۇ­زىندە قايتا-قايتا جۇمىس ىستەپ وتىرماسا, ول قانشا جەردەن ءبىلىمدى بولعانىمەن, ساۋاتسىز ادام بولىپ قالىپتاسادى. ال ساۋاتسىز ادامدى ءبىلىمدى دەۋگە بولا ما؟ بۇگىنگى جاستاردىڭ ءبىلىمى باسىندا ەمەس, قولىنداعى بايلانىس قۇرالىندا (ۇيالى تەلەفون, پلانشەت, كومپيۋتەر, ت.ب.). اشىپ جىبەرىپ كەز كەلگەن مالىمەتتى ايتىپ بەرە الادى. ال قولىنداعى قۇرالىن تارتىپ الساڭ, قاۋاشاقتىڭ بوستىعى سونشا, كوزى الاق-جۇلاق ەتىپ, مەڭدۋانا جەگەن قويداي ماڭگىرىپ قالادى. بۇگىندە ەڭ ءبىلىمدى دەگەن وقۋشىنىڭ قولىنا وسىنىڭ ءبىرىن دە ۇستاتپاي, قۇر قاعاز-قالام بەرىپ, ساۋاتىن تەكسەرىپ كورسەك, ۇيات­­­تان ونىڭ ەمەس, ءوزىمىزدىڭ بەتىمىز قى­زا­­­راتىنى انىق. سوندىقتان, مەنىڭ ويىم­شا, ساۋاتتى ۇرپاقتى مەكتەپ قا­بىرعاسىندا ءوزىمىز وقىتىپ, دايىن­داپ شىعارۋىمىز كەرەك. نۇرجول تابيعات, وقىرمان: – العاش ينتەرنەتكە تىركەلگەن ۋاقىتىم 2008 جىلدىڭ باسى ەكەن. جازاتىن جەردە ساۋاتتى جازۋعا بولادى, بىلايشا قىسقارتىپ جازا سالعاندا تۇرعان ەشتەڭە جوق سياقتى جانە سولاي بولا بەرەدى دە. بۇل, اسىرەسە, اعىلشىن تىلىندە وتە جاقسى دامىعان. مەن ايتار ەدىم, بۇل كوتەرىلگەن دابىل تەك قانا ينتەرنەتكە قاتىستى ەمەس. مىسالى, شەتەلدىكتەر بۇنى جاقسى قابىلداپ, تەز بەيىمدەپ, «Text Messaging Abbreviations & Shortcuts», «Internet linguistics» سىندى تاقىرىپتارمەن ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ كوتەرىپ, جۇيەلەي بىلگەن. بۇلار بولارى بولىپ, ­بويا­ۋى­ سىڭگەن سوڭ, بىزدىكىلەر ەندىگى عاسىردا ونى قازاقشالاتىپ جاتاتىن شىعار... كۇلكىلى بولماعاندا, مۇڭلى بولار ەدى. كەز كەلگەن قۇبىلىستان جاقسىلىقتى جاساي الماي, كوش سوڭىندا قالىپ كەتەتىن كەي جاعدايلاردىڭ كەي سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى قاسيەت بولار. اۋەسبايدىڭ قاناتى, لوندوننان: – وكىنىشكە قاراي, ءجونسىز قىسقارتىپ جازۋ, ءسوزدى بۇرمالاپ جازۋ تەك قازاقستان ەمەس, الەم جاستارىنىڭ ادەتتى دەرتى دەر ەدىم. مۇنداي تىلدىك دەرت اعىلشىن تىلىندە دە بار. كوبىنە مۇنداي ادەت دۇرىس جازۋ تالابى قويىلمايتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوپ كەزدە­­­­سەدى. الايدا, مەنىڭشە, فەيس­بۋك­تاعى پاراقشانىڭ يەسى ونداي كوممەنتتەردى ءوزى ءوشىرىپ وتىرۋى ءتيىس. سول كەزدە عانا پاراقشا يەسىنە دەگەن قۇرمەت ارتادى. ويتكەنى, ادامدار ساۋاتتى جازىلعان جازبا-پوست پەن كوممەنتتەردى جوعارى باعالايدى. وسىلايشا كوممەنت جازۋشىلار وزدەرى دە ساۋاتتى جازۋعا ماشىقتانادى. ال, ءتۇرلى دەڭگەي, تاقىرىپتارداعى سايتتاردا مۇنداي شولاق جازۋلارعا تىيىم سالۋعا بولادى. ياعني, سايت مودەراتورى كەلتە كوممەنتتەردى ءوشىرىپ نەمەسە كومپيۋتەر تىلىمەن ايتساق, بان جاساپ وتىرادى. يلحام يبراگيم,  «استانا» تەلەارناسى ارنا­­­­­يى جوبالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى: – وسىنداي جازۋلار توبە شاشىمدى تىك تۇرعىزادى. «سلم, نە جنك, نە يستەپ» دەپ جازىپ جۇرگەندەردىڭ كوبى ستۋدەنتتەر. ال وقۋشىلار تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ميكروبلوگتان وقىعانىم: – كاز كۋتشيش, اپاي تاكتاگا شاكىرۆاتر. و, قۇداي!!! بۇل دەگەنى ساباقتا دا سول «كۇيىك» اگەنت. جەكە باسىم وسىلاي جازاتىندارعا جاۋاپ جازبايمىن. «ونسىز دا ءتىلىم-ءتىلىم بولعان ءتىلىم-اي» دەيسىڭ دە قوياسىڭ. ال ۆيرتۋالدى الەم جاقىن-جۋىقتان الىستاتىپ جاتقانى بولەك اڭگىمە. ادامدى جىنداندىرىپ, وقشاۋلاندىرىپ بارادى. بۇل ءوز باسىمىزدان دا ءوتتى. سوندىقتان بىرتە-بىرتە ونلاين ومىردەن باس تارتا باستادىم. قازىبەك داۋىتاليەۆ, ماسكەۋدەن: – كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ەرتە مە, كەش پە, ەمى تابىلاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى, جاڭا قۇبىلىس وزىنە ءتان يننوۆاتسيالارى مەن كەمشىلىكتەرگە ءاردايىم تولى بولىپ كەلەدى. ادامنىڭ اقپارات الۋ بوستاندىعىن ەشقانداي زاڭمەن شەكتەۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق قانداي دا ءبىر اكىمشىلىك-قۇقىقتىق مارتەبەگە يە بولسا, سول قاتىناستىڭ مانىنەن شىعا وتىرىپ شەكتەلۋى مۇمكىن. بۇل جانردى بالكىم پوستكلاسسيكالىق ۆۋلگاريزمگە جاتقىزۋعا بولاتىن شىعار. ءوزىم دە اگەنتتەن نە ت.ب. الەۋمەتتىك جەلىدە جەدەل حابار الماسىپ وتىرعاندا ويدى قىسقا جەتكىزۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى, ماڭىزدىسى اقپارات الماسۋ, ونىڭ ەستەتيكالىق قىرى ەمەس. بالكىم, اعىلشىن ءتىلىنىڭ امەريكالىق نۇسقاسىنا ۇقساپ بولاشاقتا ءتىل شۇبارلانۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنۋگە بولاتىن دا شىعار. الايدا, «نەستەۆاتسىن» دەگەندى تارازدىقتاردا بۇرىننان بار رەديالەكت دەيدى عوي جۇرتتار. ارمان: – «تۇسىنىكتى تىلمەن» ايتقاندا: «وسنى وقعاندا نەويلاۆوتسىز؟» ... دەپسىڭ, «ايتنۆا؟» «بدان قۋتلۋ قينعو». ءتۇسىندىڭ بە, ايناش؟ «ايتايىن با؟» «بۇدان قۇتىلۋ قيىن عوي» دەگەنىم عوي. دەگەنمەن, جۇرەگىڭدە قازاقتىڭ نامىسى, تامىرىندا قازاقتىڭ قانى بار قازاقتىڭ ءار جاسى (جۇرەكتى جىگىتتەرى مەن قىلىقتى ارۋلارى) انا ءتىلىن بۇلاي قورلاۋعا جول بەرمەۋى ءتيىس! مەن ءدال سولاي بولارىنا سەنگىم كەلەدى! ورالحان, وقىرمان: – ايناش توگىلتىپ تۇرىپ جاز­عان ەكەن, ماقالا وتە كەرەمەت شىعىپتى. شىنىندا, جاستار سمس جازعان كەزدە قاتە-قاتە, ساۋاتسىز جازادى. باياعىنىڭ قىزدارى جىگىتتەن حات العان كەزدە اراسىنان قاتە كوپ شىقسا, قىزىل سيامەن شيەدەي قىلىپ قايتادان سالىپ جىبەرەتىن. قازىرگى قىزداردا نامىس جوق. سوسىن اۆتوبۋسقا كىرىپ قالسا, ەلدىڭ ءبارى سوتكاسىنا ءۇڭىلىپ وتىرادى. وتكەندە بالدىزىمدى پويىزعا شىعارىپ سالدىم. سوندا ۆوكزالدىڭ زالىندا ءبىر ساعاتتاي وتىردىق. ويپىرماي, اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ادام از. ەلدىڭ ءبارى تومەن قاراپ شۇقشيىپ, تەلەفوندارىن شۇقىلاپ وتىر. ماسقارا, قۇددى ءبىر زومبي سياقتى. وسى سوراقىلىقتى ايناش جاقسى سۋرەتتەپتى. ءداۋىرجان تولەباەۆ, «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى: – ماقالادا كوتەرىلگەن ماسەلە وتە ورىندى دەپ سانايمىن. ءيا, شىن مانىندە عالامتورداعى, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ساۋاتسىز جازىلعان «بىدىق» سويلەمدەردى كورىپ شوشيتىن حالگە جەتتىك. ءسوزدى قىسقارتىپ جازا سالۋ, ارىپتىك, ستيليستيكالىق ەرەجەنى ساقتاماۋ بەلەڭ الدى. بۇل ءتىلدىڭ اۋەزدىلىگىن, اسەمدىگىن, كوركەمدىگىن, ادەمىلىگىن, شۇرايلىلىعىن جويۋعا اپاراتىن قۇبىلىس. ءتىلدى بۇزۋعا, ءسوزدى «مۇگەدەك» ەتۋگە ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءۇردىس بارعان سايىن كۇش الىپ, كەڭ تاراپ بارادى. مۇنىڭ ار جاعىندا تىلگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى, تومەندەۋى جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا – سوراقىلىق. مۇكىستىك. تىلگە بەيجاي قاراعان ادام ومىرگە, قوعامعا دا سولاي قارايدى دەگەن ءسوز. اتا-بابامىزدىڭ قانىمەن, انامىزدىڭ اق سۇتىمەن بەرىلگەن انا ءتىلىمىزدى قيسىق-قىڭىر جازۋلاردان ساقتايىق. دانداي ىسقاق ۇلى, پروفەسسور: – ايناش ەساليدىڭ ماقالاسى وقىرماننىڭ نازارىن قوعامنىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامي تۇسۋىنە بايلانىستى قازىرگى قازاق قوعامىن اسا ءبىر قاۋىپتى رۋحاني دەرتتىڭ دەندەپ بارا جاتقانىنا اۋدارىپتى. قازىر جەر بەتىن جاھاندانۋ ەلەسى كەزىپ ءجۇر. جاھاندانۋسىز قوعامدىق دامۋ جوق. جاھاندانۋدى پايدالانا بىلمەسەك, وت باسامىز. سونىڭ ءبىر نىشانى – وسى ايناش كوتەرىپ وتىرعان جاعداي. وسى بىزگە قاجەت پە, پايدالى ما, زالالدى ما دەگەن سياقتى ساۋالدارعا جاۋاپتى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ىزدەۋ كەرەك. الەمدىك جاھاندانۋعا بايلانىستى كوپ ماسەلەلەر ويلانباي شەشىلىپ جاتقاندىقتان دا قازىرگى قازاق قاۋىمى رۋحاني دەرتكە ۇشىراعان. بۇل ماسەلەگە قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى تۇرعىسىنان كەلمەيىنشە, دۇرىس شەشىمىن تابۋى قيىن دەپ بىلەمىن. رۋحاني-قوعامدىق ءومىرىمىزدىڭ وسى سياقتى ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ, شەشىمىن كۇتىپ تۇرعاندارى قانشاما. قازاقتىڭ ماسەلەسىن بۇكىل ەل بولىپ شەشەتىن كەز كەلگەن سياقتى. الماتى.