قوعام • 22 قىركۇيەك، 2021

"حات قورجىن"

27 رەت كورسەتىلدى

...قىنجىلىسىن بىلدىرەدى

ءتىلىمىزدىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسەيىك

قازاق تىلىنە ورىس ءتىلىن ارالاستىرىپ سويلەيتىن قانداستارىمىزدىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيمەسە، ازايار ەمەس. انا ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ، سوزدەن قۋىرداق جاسايتىنداردى ءجيى كەزدەستىرەتىن بولدىق. ەڭ سوراقىسى، سابيلەرىمىزدىڭ ءتىلى ورىسشا شىعاتىن بولدى.

 ارينە، ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندە ورىس ءتىلىن قۇرمەتتەيمىز ءارى ونى بىلگەننەن جاماندىق كورمەيتىنىمىز انىق. بىراق ماسەلە قاي تىلدە سويلەسەڭ دە شۇبارلاماي، سول ءتىلدىڭ تازالىعىن ساقتاۋدا بولىپ وتىر.

ماسەلەن، انا تىلىمىزدە بالاماسى بولا تۇرا «تاك»، «ۆوت»، «زناچيت» دەگەن سياقتى ورىس سوزدەرىن تىلىمىزگە ءجيى ارالاستىرامىز. اسىرەسە، «مولودەتس»، «داۆاي»، «پوكا»، ت.ب. سوزدەر ءوزىمىزدىڭ ءتول سوزدەرىمىزگە اينالىپ كەتكەندەي كورىنەدى. بىرەۋدى ماقتاي قالساق، «جارايسىڭ» دەۋدىڭ ورنىنا «مولودەتس»، ال تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەندە ء«يا» دەۋدىڭ ورنىنا «دا»، قوشتاساردا «ساۋ بول» دەۋدىڭ ورنىنا «پوكا» دەيتىن بولدىق. مۇنداي مىسالدار كوپ-اق.

قازاق ءتىلى ءسوز قورى مول، باي تىلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ونى مىنا دەرەكتەردەن كورەمىز. جالپى، دۇنيە جۇزىندە تىركەلگەن 5651 ءتىلدىڭ ىشىندە قولدانىلۋ اياسىنا قاراي قازاق ءتىلى ەڭ ءىرى دەگەن 70 ءتىلدىڭ ءبىرى سانالادى ەكەن. ال ەلىمىزدەگى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ كارتوتەكاسىندا 5 ميلليون قازاق ءسوزى جيناقتالىپتى.

بيىل تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا 30 جىل تولادى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىل تيىسىنشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان انا ءتىلىمىزدى شۇبارلاماي سويلەيىك. قايتا ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسەيىك، اعايىن!

س.تاجبەنوۆ،

دارىگەر

تاراز

 

...ۇسىنىسىن ايتادى

الاش ارىستارىن قۇرمەتتەۋ – بورىشىمىز

تۇران تورىندە تاعىلىمدى جولى قالىپتاسقان قىزىلوردا قالاسىنا 203 جىل تولدى. قامىسقالادان قىزىلورداعا دەيىن تالاي وقيعاعا كۋا بولعان قالانىڭ بەرەكەلى كەلەشەگى كەمەل ەكەنىنە سەنىم مول.

سىر – الاشتىڭ اناسى، كونەنىڭ كوزى، مادەني مۇرانىڭ كومبەسى. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەرگەن باعاسى. ال دەرەك پەن دايەككە جۇگىنسەك، 1818 جىلى قوقان حاندىعى كەزىندە سىرداريا بويىندا العاش قورعان رەتىندە اقمەشىت سالىنعان، اق كىرپىشتەن ورىلگەن مەشىتتىڭ تۇسىنە ساي بەكىنىس «اقمەشىت» دەپ اتالعان. 1853 جىلى 28 شىلدەدە ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.پەروۆسكي سىر قازاقتارىن قورعاۋدى سىلتاۋراتىپ، ورىس اسكەرىمەن قالاعا باسىپ كىرىپ، قوقاندىقتاردى قالادان قۋىپ شىعادى. وسىدان كەيىن قالا اتاۋى «پەروۆسك» بولىپ وزگەرتىلەدى. 1867 جىلى «پەروۆسك» بەكىنىسى سىرداريا ۋەزىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. 1917 جىلى 30 قازاندا «پەروۆسكىدە» كەڭەس وكىمەتى ورنادى. 1922 جىلى قالا قايتادان اقمەشىت اتاندى. 1925 جىلى 9 اقپاندا قازاق اكسر ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن رەسپۋبليكا استاناسى اقمەشىتكە كوشىرىلدى.

«وركەنيەت بىتكەننىڭ وزەگى – ورەلى بىلىمدە» دەسەدى بىلەتىن جۇرت. وسىندا اشىلعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا بىرقاتار قازاق جاستارى، الاش زيالىلارىنىڭ العاشقى لەگى ءبىلىم العانى بەلگىلى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس ءارى الاش ارىستارىنىڭ قۇرمەتىنە «قىزىلوردا» اتاۋى «الاشوردا» دەپ وزگەرتىلسە دەگەن ۇسىنىسىم بار. ەلى مەن جەرى ءۇشىن ءومىرىن قيعان الاش ارىستارى قۇرعان ۇيىم وسى اتاۋعا لايىق دەپ بىلەمىن.

ءنارزىلدا بۇرىس ۇلى،

زەينەتكەر

قىزىلوردا وبلىسى،

جاڭاقورعان اۋدانى،

كەلىنتوبە اۋىلى

 

...ويىن ورتاعا سالادى

استامشىلىقتان ارىلايىق، اعايىن!

تىم اسقاقتاپ كەتتىك. ەگەمەندىك العان 90-جىلدارداعى قيىندىقتاردى تەز ۇمىتتىق. تويعا سانسىز ادام شاقىرىپ، ءانشى جالداپ، نەشە ءتۇرلى سىيلىق تاراتىپ ەسىردىك. وسىنى ەكى جاسقا تۇك پايداسى جوق ەكەنىن بىلە تۇرا جاسادىق. ولىكتىڭ ءوزىن تويعا اينالدىردىق. ءبىر مال جەتپەيتىن بولدى. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە ولىك شىققان ۇيدە اس بەرىلمەيتىن.

بىزدە ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاپ جاتىر. ونىڭ سەبەبى، اۋىل شارۋاشى­لىعىمەن اينالىسۋ وڭاي ەمەس. ونىمدەرىن اراداعى دەلدالدار ارزانعا الادى دا بىرنەشە ەسە قىمباتقا ساتادى. وسىنداي جەڭىل پايدا ىزدەگەندەردىڭ جولىنا توسقاۋىل قويۋدىڭ امالدارىن قاراستىرۋ قاجەت.

قازىرگى قازاق قوعامىندا بايلار ىرىكتەلىپ شىقتى. نەشە ءتۇرلى ىرىم- جىرىمدى شىعاراتىن دا سولار. قاراپايىم حالىق سولاردان قالمايمىن دەپ قارىزعا باتادى. «بايعا ىلەسەمىن دەپ، كەدەيدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەن ماقال بار. ەكى جاستىڭ ءۇي-كۇيى جوق بولعان سوڭ، ايىرىلىسۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وسى. بايلار ارتىق اقشاسىنا مەكتەپ، بالاباقشا، مەشىت سالسىن. اراب ەلدەرىندە ءجۇز مەتر سايىن ءبىر مەشىت. جاستار يماندى. كوشە­دە توبەلەس، توناۋ جوق. تۇندە قورىقپاي جۇرەدى. قازاقتىڭ سالت-ءداس­تۇرى دەپ اقتالۋدىڭ قاجەتى جوق. سالت-ءداستۇردىڭ وزىعى بار، توزىعى بار. قازىر جاڭا عاسىردا جاڭاشا ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر­عان جوق پا!

ەرمەكۇل حاميتوۆا،

زەينەتكەر، تاريحشى ۇستاز

 

...جاڭالىعىمەن بولىسەدى

جاس تالانت يەسى ونەرىمەن باۋرادى

مۋزىكالىق اسپاپ بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ مۋزىكالىق ونەرىن تاراتىپ، ناسيحاتتاۋشى قۇرال. ال دومبىرا – قازاقتىڭ كيەسى، باعا جەتپەس قازىناسى. قازاق قايدا جۇرسە دە قولىنان قاسيەتتى قارا دومبىراسىن تاستاماعان. كوڭىل تولقىنىسىن كۇمبىرلەگەن كۇي ارقىلى ۇقتىرا بىلگەن. ءار قازاقتىڭ دەرلىك شاڭىراعىنىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇراتىن دومبىرامەن شىلدەحانا، بەتاشار، تاعى باسقا كوپتەگەن جيىن-توي وتكىزىلگەن. قىسقاسى، قازاق پەن دومبىرا ەگىز ۇعىم دەسەك، قاتتى قاتەلەسە قويماسپىز.

ساعي جيەنباەۆ اتىنداعى وبلىستىق جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىندا وقىرماندارمەن ادەمى ءبىر ونلاين كەزدەسۋ ءوتتى. ءىس-شارانىڭ قۇرمەتتى قوناعى رەتىندە دومبىرانى جاستايىنان جانىنا سەرىك ەتكەن ا.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مۋزىكالىق كوللەدجىنىڭ تۇلەگى، وبلىستىق، رەسپۋبلي­كالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى نۇرزات قۇلمانوۆا شاقىرىلعان ەدى. نۇرزاتقا بۇل ونەر ناعاشىلارىنان دارىسا كەرەك. «ەس بىلگەلى دومبىرا ءۇنىن قۇلاعىما ءسىڭىرىپ ءوستىم. قازاقتىڭ قاسيەتتى ساحناسىندا كيەلى دومبىرامەن تالاي بيىك بەلەستى باعىندىرسام دەگەن ارمانىم دا جوق ەمەس. ءسويتىپ اتا-انامنىڭ ءۇمىتىن اقتاسام، ەلىمە ادال قىزمەت ەتسەم، پەرزەنتتىك پارىزىمنىڭ ورىندالعانى»، دەپ ءتۇيدى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ەلىمىزدىڭ ءار جاسى وسىلاي ويلاسا، ەرتەڭىمىزدىڭ ەڭسەلى بولارىنا ەش كۇماندانباس ەدىك.

 جاس تالانت يەسى كەزدەسۋدە شارىقتاتا ءان شىرقاپ، وقىرمانداردى وزىنە عانا ءتان ونەرىمەن ءتانتى ەتتى. ءىس-شاراعا قاتىسقان قاۋىمنىڭ كەزدەسۋدەن رۋحاني ءنار العاندارى انىق.

نازەركە جولديەۆا،

ساعي جيەنباەۆ اتىنداعى وبلىستىق جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنىڭ قىزمەتكەرى

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار