قوعام • 22 قىركۇيەك، 2021

«كىشى باۋىرجان مومىش ۇلى» اتانعان قازاق

41 رەت كورسەتىلدى

ايگىلى قالامگەر ءابۋ سارسەنباەۆ ءوز ەستەلىكتەرىندە مايدان دالاسىندا بىرگە بولعان كوپتەگەن قارۋلاستارىنىڭ ەسىمدەرىن اتاي كەلىپ، راتاي سۇلتانبەكوۆكە ەرەكشە توقتالادى. ول جاۋمەن شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاپقان ەسىل ەر رەتىندە سۋرەتتەلەدى. جالپى، راتاي سۇلتانبەكوۆ نەبارى 21 جاسىندا باتالون كومانديرى بولىپ، «كىشى باۋىرجان مومىش ۇلى» اتانعانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى.

ول 1921 جىلى تالاس اۋدانى، بۇ­رىن­عى «كەڭەس» كەڭشارى، بۇگىنگى بول­تىرىك شەشەن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تاعدىردىڭ جازۋىمەن اكە­سى­نەن جاستاي جەتىم قالعان راتاي سۇل­تانبەكوۆ تۇركىستان، قىزىلوردا قالا­لا­رىندا، مانكەنت ەلدى مەكەنىندە ءبى­لىم العان، مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن. كەيىن الماتى قالاسىنداعى مەديتسينالىق ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇسىپ، ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنىندە اسكەر قاتارىنا الىنادى. ول قىسقا مەرزىمدى اسكەري كۋرستى ءتامامداپ، مايدان دالاسىنا لەيتەنانت شەنىمەن اتتانادى. ال 1944 جىلعى 15 قىركۇيەك كۇنى گۆارديا مايورى راتاي سۇلتانبەكوۆ ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن تالاس توپىراعىنا، اۋىلىنا كەلىپ قايتادى. وكىنىشكە قاراي، ول 1945 جىلعى 16 ساۋىردە «ودەر» اسكەري وپەراتسياسى كەزىندە بەرلين قالاسىنان 40 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان براندەبۋرگ قالاشىعىنىڭ تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تابادى.

داڭقتى گۆارديا مايورى راتاي سۇلتانبەكوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى­نا وراي، تاراز قالاسى تۇرعىن­دا­رى­نىڭ اراسىندا جەڭىل اتلەتيكادان جارىس ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان مارافون وبلىس ورتالىعىنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الاڭىنان باستالىپ، قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتى اتىنداعى ساياباققا دەيىن جال­عاس­تى. مارافونشىلاردى تاراز قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماس سادۋباەۆ، ەڭبەك ارداگەرى كەنىشبەك سۇلتانبەكوۆ قۇتتىقتاپ، راتاي باتىر تۋرالى، ونىڭ مايدانداعى ەرلىگى حاقىندا اڭگىمەلەدى.

كەزىندە «كىشى باۋىرجان مو­مىش ۇلى» اتانعان راتاي سۇلتانبە­كوۆ­تىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جاستارىن پاتريوتتىق، وتانسۇيگىشتىك باعىتتا تاربيەلەۋ جانە داڭقتى گۆارديا مايورىنىڭ ەسىمىن ەستە ماڭگى ساقتاۋ ماقساتىندا تاراز قالاسىنداعى حالىقارالىق «قو­ناەۆ قورى» وبلىستىق فيليالىنىڭ ءما­جى­لىس زالىندا «ەرلىك – ەلگە مۇرا، ۇر­پاققا ۇران» تاقىرىبىندا راتاي سۇلتانبەكوۆتىڭ تۋعانىنا ءبىر عاسىر تولۋىنا وراي ءباسپاسوز كونفەرەنتسيا­سى ءوتتى. وندا باتىردىڭ نەمەرە قا­رىنداسى سەدەپكۇل قامباربەكوۆا ءسوز سويلەپ، ارداقتى اعاسى تۋرالى ەستە­لىك­تەرىن ورتاعا سالدى.

«تالاي شاڭىراقتىڭ وتىن سوندىرگەن سوعىسقا مەنىڭ اكەم قامباربەك، ونىڭ ەكى ءىنىسى ساۋقىمبەك پەن راتاي ۇشەۋى دە اتتانادى. ساۋقىمبەك سودان حابارسىز كەتكەن. راتايدىڭ تاعدىرى قالاي بولعانىن ءومىربايانىنان، ول جايلى دەرەكتەردەن ءبىلىپ وتىرسىزدار. سول ءۇش باۋىردان مەنىڭ اكەم عانا امان ورالعان. وعان دا شۇكىر. ءبىر ۇيدەن 5-6 باۋىر كەتىپ، بىرەۋى دە ورالماعان جاعدايلار بولدى عوي. اكەم سوعىس تۋرالى اڭگىمە ايتۋدى ۇناتپايتىن. مەكتەپ، اۋىل باسشىلارى مايدانگەر رەتىندە جيىنعا شاقىرسا، كوبىنەسە بارماي قالاتىن. سوعىستا نەبىر بوزداقتاردىڭ جاستاي اجال قۇشقانى ونىڭ جانىن ءومىر بويى جارالادى. بىراق مايدان دالاسىندا اكەم ءىنىسى راتايمەن ءبىر مارتە كەزدەسىپ، ماۋقىن باسقان ەكەن. ءبىز دە راتاي اعايىمىزدىڭ ەرلىگىمەن ماقتانامىز. بۇگىنگى جاس ۇرپاق وسىنداي ەرلىك ىستەردەن ۇلگى الىپ ءوسۋى كەرەك»، دەدى ول.

ال باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى كەنىشبەك سۇلتانبەكوۆ راتاي سۇل­تان­بەكوۆتىڭ ەرلىك جولىنا توق­تال­دى. كەزىندە گەر­مانيادا باتىر جاتقان قابىردەن تو­پىراق اكەلىنىپ، تۋعان جەرىنە قۇران وقىلىپ، قويىلعان ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، راتاي سۇلتانبەكوۆ جايلى اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ ءوزىنىڭ «سەنىڭ باقىتىڭدى قورعادى»، «گۆار­ديا­شىلار بيىگى» كىتاپتارىندا كە­ڭى­نەن جازعان ەكەن. كەنىشبەك سۇل­تان­بەكوۆ تە ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ ۇيىندە ءۇش رەت قوناق بولىپ، باتىر اعاسى جايلى تالاي دەرەكتەرگە قانىعىپتى. سول دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، راتاي سۇل­تان­بەكوۆ گەنەرالدار دايار­لاي­تىن وقۋ ورنىندا ءبىلىم العان تۇڭعىش قازاق بولعان ەكەن.

سونداي-اق جيىندا جۋرناليست ەرمان ابديەۆ ءسوز الىپ، راتاي سۇل­تانبەكوۆ جايلى كىتاپ ازىرلەپ جات­قا­نىن، باتىردىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمى­تىل­مايتىنىن، ول جايلى اقىن ءابۋ سارسەنباەۆتان باستاپ، جەرگىلىكتى بيتاما مىرزامبەت ۇلى، قادىرحان باق­قاراەۆ، ءمۇتالىپ ەرەجەپباي ۇلى جانە اسكەربەك قۇيقاباي ۇلى سياقتى قا­لامگەرلەر دە ءار كەزدەردە قالام تارت­قانىن ايتىپ ءوتتى.

وبلىستىق بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى تالعات جۇمابەك ۇلى دا باتىردىڭ ەرلىكتەرى تۇرعىسىندا جانە اقىن ءابۋ سار­سەنباەۆپەن كەزدەسكەن ساتتەرى جاي­لى ەستەلىكتەر ايتتى. جيىن سو­ڭىن­دا وتان قورعاۋ جولىندا وق پەن وت­تىڭ ورتاسىندا جاستاي سونگەن راتاي سۇلتانبەكوۆتىڭ رۋحىنا قۇران با­عىش­تالدى.

قان مايداندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن راتاي سۇلتانبەكوۆ «قىزىل جۇل­دىز» وردەنىمەن، ەكى رەت ءبىرىنشى دا­رە­جەلى «وتان سوعىسى» جانە ەكىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. بۇگىندە باتىردىڭ گەر­مانيا جەرىندەگى بەيىتىنە تاسبەلگى ور­ناتىلىپ، قابىرىنىڭ توپىراعى تۋعان جەرى بولتىرىك شەشەن اۋىلىنداعى اتا-باباسى جاتقان زيراتقا قويىلعان. قا­زىر­گى كەزدە تالاس اۋدانىنىڭ ورتا­لى­عى قاراتاۋ قالاسىندا جانە بولتىرىك شەشەن اۋىلىندا راتاي سۇلتانبەكوۆ اتىنداعى كوشەلەر بار.

 

جامبىل وبلىسى 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار