قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى – قۇرمەت پەن تاعزىمعا لايىقتى مەرەيلى مەرەكە ەكەنى دە قالىڭ كوپتىڭ كوڭىلىنە جىلى ۇيالايدى. قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق نەگىزى ەلدەگى بەيبىت ومىرمەن تامىرلاس ەكەنى مەملەكەت ۇستانىمىمەن, سارابدال ساياسات باعدارىمەن, جۇيەلى رەفورمالار تامىر-تىنىسىمەن بەرىك بايلانىستىرىلادى. ەلىمىزدىڭ دامۋ جولى, تابىس كوزى, قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەلدىك پەن بىرلىككە نەگىزدەلگەنى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى, جاستاردىڭ بولاشاققا سەنىمى اياسىندا كەڭ ءورىس الادى. ناتيجەسىندە: حالىق بىرلىگى مەن جۇيەلى رەفورمالار ەل دامۋى مەن وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى ەكەنى انىق اڭعارىلادى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءھام قوعامدىق-ساياسي جۇيەنىڭ باعىت-باعدارى – «پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدەگى ەكونوميكالىق دامۋ», «دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ», «ساپالى ءبىلىم بەرۋ», «وڭىرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ», «ەڭبەك نارىعىندا ءتيىمدى ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ», «ساياسي جاڭعىرۋ جانە ادام قۇقىعىن قورعاۋ», «ۇلتتىڭ ۇيىسۋى – ودان ءارى دامۋدىڭ باستى فاكتورى» سىندى تەرەڭ تاقىرىپتار توڭىرەگىندە كەڭ ءورىس الىپ, وزەكتى دە وتكىر جايتتاردىڭ نەگىزىن قۇراعان بەس باستاماعا باسىمدىق بەرىلەدى. اتالعان تاراۋلاردا ءوزارا بايلانىس, دامۋ ۇردىستەرىندە ساباقتاستىق ءھام باستامالار جۇيەسىنەن بايىپتىلىق بارى بايقالادى. ەل دامۋىنىڭ ىرگەلى ۇردىستەرى كورسەتىلەدى.
العاشقى بولىكتەن جەر-جاھانعا جايىلعان قاۋىپتى ىندەت – كوروناۆيرۋستىڭ زاردابى مەن زيانى, ونى جويۋ مەن ساقتانۋدىڭ جولدارى كورسەتىلەدى. ەكپە الۋ – الەمدىك ۇستانىم ءارى ۇجىمدىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنى انىق ايتىلادى. قوعامداعى قيلى كوزقاراسقا, الۋان باعىتتاعى الىپ-قاشپا سوزدەر لەگىنە دە دەن قويىلادى. ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعى قوعام بايلىعى, دامۋ ۇردىستەرىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى, باستى فاكتور رەتىندە سەنىمدى ءسوز ەتىلەدى. سونداي-اق ۇلت جوسپارى مەن جوبالار جۇيەسى, ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم ءمانى ايقىندالادى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» سىندى باعدارلامالار ماڭىزى مەن زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ايقىن باعىت پەن ءتيىمدى تۇستارعا ءمان بەرىلەدى. بۇدان بايقالاتىنى, قوعام دامۋى, ۇلتتىق مۇرات پەن ەلدىك مۇددە العا شىعارىلادى. ادام كاپيتالى, ەڭبەك نارىعى, تۇرمىس ساپاسى باسىمدىقتارعا يە بولادى. ۇلت مۇراتىنىڭ التىن تامىرى, ەل دامۋى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى – حالىق بىرلىگى مەن تىنىشتىعىنا كەلىپ سايادى. ەلدىك پەن بىرلىك قوعام دامۋىنىڭ قوزعاۋشى ءھام نەگىزى ەكەنىنە ءمان بەرىلەدى.
بۇعان قوسا ۇلت جوسپارى اياسىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى جۇرگىزۋ, ەل بيۋدجەتىنىڭ شىعىس بولىگىندەگى مىندەتتەردى مەرزىمىندە ورىنداپ, كىرىسىن ارتتىرۋ ءىسى, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, جەر قويناۋىن كەشەندى زەرتتەۋ, ينفلياتسيا پروبلەماسىن شەشۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتىن كوتەرىپ, ءونىم ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشىعا قاتىستى تۇيتكىلدى تۇيىندەردى تارقاتۋ, جايىلىمدى جەرگە قاتىستى ىقپالدى ادامدار توڭىرەگىندەگى احۋالدى رەتتەۋ, ۆەتەريناريا جۇيەسىن رەفورمالاۋ, اگرارلىق ساياساتتاعى ساباقتاستىقتى ساقتاۋ, تسيفرلى تەحنولوگيانى دامىتۋ ەل دامۋىنىڭ وزەكتى ارناسىن قۇراپ, بايىپتى باعدارلار نەگىزىندە ءسوز ەتىلەدى. بۇل تۇستا, ءسوز جوق, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» باستى ۇستانىمى نەگىزگى نازارعا الىنعانىن ايتقان ءجون.
جاۋاپكەرشىلىك جۇگى بارشاعا ورتاق ەكەنىن ەسكە الساق, ءبىر عانا جايىلىمدىق جەر توڭىرەگىندەگى كەلەڭسىزدىك پەن قيسىنسىزدىق كوڭىلگە كولەڭكە تۇسىرەدى. قالىڭ كوپشىلىك كورىپ-ءبىلىپ ءجۇر. اقپارات ايدىنىندا جەلدەي ەسىپ تۇرعانىن دا اركىم-اق بىلەدى. جەر مەملەكەت مەنشىگى ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ۇكىمەت قۇزىرىنىڭ ەكپىنى مەن پارمەنى وسى تۇستان كورىنەرى حاق. بيۋروكراتيزمگە بەل الدىرماي, ءتيىمدى شەشۋ – جۇرت تىلەۋى. جولداۋداعى جولداردى قايىرا ەسكە الساق: «جايىلىمدىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ دا وتە ماڭىزدى. قازىر مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي ءجۇر. ويتكەنى مۇنداي القاپتاردى كەيبىر بەلگىلى ادامدار يەلەنىپ العان. ءتىپتى ونى ادام اياعى باسپايتىنداي ەتىپ قورشاپ تاستاعان. اكىمدەر ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋراتىپ, ىقپالدى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, بۇل ماسەلەنى شەشە الماي وتىر», دەپ انىق ايتىلدى. وسىنداعى «...بەلگىلى, ىقپالدى ادامدار» كىمدەر؟ قالىڭ بۇقاراعا اتى-ءجونى ايتىلىپ, اقپارات قۇرالدارىنا ءتىزىمى جاريالانسا, قورشاۋ ەسىگى ايقارا اشىلار ما ەدى؟ بالكىم, ايىلىن جيىپ, اياعىن تارتار ما ەدى؟! «جەمقورلىق – قوعامنىڭ قاس جاۋى» دەگەننەن دە الىستاي تۇسەر ەدىك-اۋ! «اۋىردىڭ ءۇستى, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرەتىندەر سايابىر تابار, بالكىم؟! انىعىندا, ادال ەڭبەك ءمانى, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ايقىندالار ەدى. «قىلمىس حرونيكاسى» حالىق ايناسىنان كورىنەتىنى حاق. قىلمىس پەن جازا ايىرماسى دا انىق-قانىق جۇرتقا جەتەر. شىندىق شىراعى دا الىس-جاقىنعا تۇسەر ەدى. باستىسى, بيلىك پەن حالىق اراسىندا بەرىك بايلانىس ورنايدى. ءۇمىت پەن سەنىم اياسى كەڭيدى. ەڭبەك پەن ومىرگە قۇشتارلىق تا ارتارى انىق.
ادام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى تۇسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى ىندەتپەن كۇرەس, ەكپە الۋ مانىنە كەڭ ورىن بەرىلەدى. ۇجىمدىق يممۋنيتەت سالاماتتى قوعام كورسەتكىشى ەكەنىنە دەن قويىلىپ, ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلەدى. وسىنىڭ نەگىزىندە فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىنە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ ءىسى كەڭىنەن قوزعالادى. حالىق قاعيداتىندا ايتىلعانىنداي: «دەنساۋلىق – زور بايلىق», «ساقتانساڭ – ساقتايمىن», «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە», دەگەن تامسىلدەردە ايرىقشا ماڭىز-مانمەن قاتار, تەرەڭ سىرلار دا جاتقانى انىق.
ال «ساپالى ءبىلىم بەرۋ» باعىتىندا ەڭبەك نارىعىنا, پەداگوگيكا ماماندىقتارىنا ءمان بەرىلەدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قولجەتىمدى ءارى ينكليۋزيۆتى بولۋى نازارعا الىنادى. دارىندى بالالاردى قولداۋ, كونكۋرستان تىس گرانتتار ءبولۋ مەن اقشالاي سىياقى تولەۋ, بىلىكتى مامان مەن مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعىن جويۋ ءىسى نەگىزگى نازارعا الىنادى. وفلاين مەن ونلاين باعىتىنداعى ءبىلىم بەرى ءمانى ايقىندالادى. «بارماق باستى, كوز قىستى» سىندى قوعامعا جات تا تەرىس ارەكەتتىڭ جولى كەسىلىپ, كوپ مۇددەسى, ورتاق مۇراتتار العا شىعادى. بۇل تۇستا عىلىمدى دامىتۋ ءىسى ماڭىزدى باسىمدىقتارعا يە بولادى. جەتەكشى عالىمدارعا تۇراقتى ءارى ەڭبەگىنە قاراي جالاقى تولەۋ, ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن ءۇش جىلدان بەس جىلعا ۇزارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ جايى كەڭىنەن قوزعالادى. ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنىڭ كەلەلى مىندەتتەرىنە ماڭىز بەرىلەدى. بۇل, ءسوز جوق, ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, ونى دامىتۋ ىسىنە قوزعاۋ سالارى انىق. اقيقاتىن ايتساق, ءبىلىم بەرۋ ىسىندە جەتىستىك تە, جەتىلدىرەتىن تۇستار دا جەتەرلىك. اسىرەسە پاندەميا كەزەڭىندە ءبىلىم سالاسى مەن ساپاسى تىم تومەندەگەنى ايقىن كورىندى. اۋىل مەن قالا اراسىنداعى ايىرماشىلىق ينتەرنەت جەلىسىنەن-اق تانىلدى. نەسىن جاسىرالىق, تسيفرلى تەحنولوگيا ششيفردان بىراق شىعاردى. جۇرت كوردى. كوپشىلىك كوندى. مۇنىڭ تىسىندا, ساپاسى تومەن وقۋلىقتار ءار كەز-اق ايتىلىپ كەلەدى. جاساندى ينتەللەكتىگە دەن قويىلدى. وقىتۋ ىسىندە جاقسارتۋ مەن ساپاعا باسىمدىق بەرىلدى. بىراق ۇستاز ورنىن الماستىرا المايتىنى جاسىرىن ەمەس. ۇستاز تۇلعاسى جاس ۇرپاق ەسىندە قالادى. ويتكەنى اتاقتى بريتاندىق شاحماتشى ۋيليام ارتۋر ۋورد ايتقانداي: «جاي مۇعالىم حابارلايدى. جاقسى مۇعالىم تۇسىندىرەدى. كەرەمەت مۇعالىم كورسەتەدى. ۇلى مۇعالىم شابىتتاندىرادى». مۇنىڭ ءبىلىم بەرۋ ىسىندە, عىلىم جۇيەسىندە ءجونى دە بولەك, ماڭىزى دا ايرىقشا.
بايقالاتىنى, پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداپ, وقۋعا تۇسكەندەردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. ۇستازدىق قىزمەتكە سۇرانىس جوعارى. جاس مامان مەكتەپكە بارا باستادى. ەڭبەك نارىعى نازارعا الىندى. وقۋ باعدارلامالارىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنى كوپكە جەتتى. حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارى جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە قولداۋ ارتتى. كونكۋرستان تىس گرانتتار مەن ءبىر رەتتىك سىياقى بەلگىلەندى. ۇستازدارعا مورالدىق جانە ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ ءىسى ايقىندالدى. بۇل باعىتقا كەڭ ءورىس اشىپ, قولداعان ءجون.
ءبىلىم جولىنا ءتۇسىپ, عىلىم ىسىنە دەن قويعان جاس ۇرپاق ماقالا جازۋدا, ديسسەرتاتسيا دايىنداۋدا بىرقاتار كەدەرگىگە تاپ كەلەدى. وتاندىق عىلىمي جۋرنالدار مازمۇنى تولىق بولعاندىقتان, تاياۋ ۋاقىتتا قابىلداۋى قيىن. «جىرتقىش جۋرنالدار» (سكوپۋستىق ماقالا) ارانى اشىق بولعانىمەن, جاريالانۋىندا كۇماندى تۇستار مول. جاس عالىمدار شەتەلدىك باسىلىمدارعا جولداعان ماقالالارىن (زەرتتەۋ جۇيەسىن) جىل قۇسىنداي كۇتەدى. جاريالانباي, جارامسىز, جۇتىلىپ كەتەتىندەرى قانشاما. ەڭبەگى مەن قارجىسى زايا كەتەدى. ۋاقىت جاعىنان دا ۇتىلادى. ءومىر-تۇرمىستىڭ سالماعى دا يىقتارىنا تۇسەدى. ەرىكسىز, باسقا كاسىپكە بەت بۇرادى. وسى ورايدا ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىنە كەڭ ءورىس اشۋدىڭ تۋرا جولى – وتاندىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ تالاپ-ولشەمىن الەمدىك ستاندارتپەن سايكەستەندىرۋ. ناتيجەسىندە, جاس ۇرپاق عىلىمعا ەركىن كەلەدى. ءارى بولاشاققا بەك سەنىممەن قارايدى. ءبىلىم-عىلىم جولىن الاڭسىز جالعاستىرارى دا انىق.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
