پرەزيدەنت • 22 قىركۇيەك، 2021

ەل دامۋىنىڭ ىرگەلى ۇردىستەرى

39 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋى قوعامداعى باسىم باعىتتار مەن وزەكتى ماسەلەلەردى كەڭ كولەمدە قامتىعانى انىق. اتاپ ايتقاندا، ۇلت مۇراتىنىڭ ايبىنى مەن ايدىنى، قادىرى مەن قاسيەتى، تاريحى مەن تاعىلىمى زور تاۋەلسىزدىك قۇندىلىعى بار قىرىنان ايرىقشا مانگە يە بولادى. اتا تاريحتاعى داڭقتى بابالارىمىزدىڭ ارمان-اڭسارىنىڭ بەدەرلى بەلگىسى، «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋ جولىنداعى جانكەشتى ءھام جاۋاپكەرشىلىك جۇگى مول كۇردەلى دە قاستەرلى جولدىڭ التىن ارقاۋى – تاۋەلسىزدىك تۇعىرى، ءمانى مەن ماڭىزى كەشە مەن بۇگىن بايلانىسى اياسىندا كەڭ تۇردە كورسەتىلدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى – قۇرمەت پەن تاعزىمعا لايىقتى مەرەيلى مەرەكە ەكەنى دە قالىڭ كوپتىڭ كوڭىلىنە جىلى ۇيالايدى. قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق نەگىزى ەلدەگى بەيبىت ومىرمەن تامىرلاس ەكەنى مەملەكەت ۇستانىمىمەن، سارابدال سايا­سات باعدارىمەن، جۇيەلى رەفورمالار تامىر-تىنىسىمەن بەرىك بايلانىستىرىلادى. ەلىمىزدىڭ دامۋ جولى، تابىس كوزى، قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەلدىك پەن بىرلىككە نەگىزدەلگەنى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى، جاستاردىڭ بولاشاققا سەنىمى اياسىندا كەڭ ءورىس الادى. ناتيجەسىندە: حالىق بىرلىگى مەن جۇيەلى رەفورمالار ەل دامۋى مەن وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى ەكەنى انىق اڭعارىلادى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق ءھام قوعامدىق-ساياسي جۇيەنىڭ باعىت-باعدارى – «پان­دەميادان كەيىنگى كەزەڭ­دەگى ەكونوميكالىق دامۋ»، «دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ»، «ساپالى ءبىلىم بەرۋ»، «وڭىرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ»، «ەڭبەك نارىعىندا ءتيىمدى ەكوجۇيە قالىپتاس­تىرۋ»، «ساياسي جاڭعىرۋ جانە ادام قۇ­قى­عىن قورعاۋ»، «ۇلتتىڭ ۇيى­سۋى – ودان ءارى دامۋدىڭ باس­تى فاك­تورى» سىندى تەرەڭ تاقى­رىپ­تار توڭىرەگىندە كەڭ ءورىس الىپ، وزەكتى دە وتكىر جايتتاردىڭ نە­گىزىن قۇراعان بەس باستاماعا با­سىم­دىق بەرىلەدى. اتالعان تاراۋ­لاردا ءوزارا بايلانىس، دامۋ ۇردىستەرىندە ساباقتاس­تىق ءھام باس­تامالار جۇيەسىنەن بايىپتىلىق بارى بايقالادى. ەل دامۋىنىڭ ىرگەلى ۇردىستەرى كورسەتىلەدى.

العاشقى بولىكتەن جەر-جاھان­عا جايىلعان قاۋىپتى ىندەت – كو­روناۆيرۋستىڭ زاردابى مەن زيا­نى، ونى جويۋ مەن ساقتانۋدىڭ جول­دارى كورسەتىلەدى. ەكپە الۋ – الەم­دىك ۇستانىم ءارى ۇجىمدىق يم­مۋنيتەت قالىپتاستىرۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر جولى ەكەنى انىق اي­تى­لادى. قوعامداعى قيلى كوز­قاراسقا، الۋان باعىتتاعى الىپ-قاشپا سوزدەر لەگىنە دە دەن قو­يىلادى. ادام ءومىرى مەن دەن­ساۋ­لىعى قوعام بايلىعى، دامۋ ۇردىستەرىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى، باستى فاكتور رەتىندە سەنىم­دى ءسوز ەتىلەدى. سونداي-اق ۇلت جوس­پارى مەن جوبالار جۇيەسى، ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم ءمانى ايقىندالادى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى»، «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» سىندى باعدارلامالار ماڭىزى مەن زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ايقىن باعىت پەن ءتيىمدى تۇستارعا ءمان بەرىلەدى. بۇدان بايقالاتىنى، قوعام دامۋى، ۇلتتىق مۇرات پەن ەلدىك مۇددە العا شىعارىلادى. ادام كاپيتالى، ەڭبەك نارىعى، تۇرمىس ساپاسى باسىمدىقتارعا يە بولادى. ۇلت مۇراتىنىڭ التىن تامىرى، ەل دامۋى مەن ور­كەن­دەۋىنىڭ نەگىزى – حالىق بىرلىگى مەن تىنىشتىعىنا كەلىپ سايادى. ەلدىك پەن بىرلىك قوعام دامۋىنىڭ قوزعاۋشى ءھام نەگىزى ەكەنىنە ءمان بەرىلەدى.

بۇعان قوسا ۇلت جوسپارى ايا­سىنداعى جۇمىستاردى جۇيە­لى جۇرگىزۋ، ەل بيۋدجەتىنىڭ شىعىس بولىگىندەگى مىندەتتەردى مەر­زىمىندە ورىنداپ، كىرىسىن ارت­تىرۋ ءىسى، ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆ­تەرىن قالپىنا كەلتىرۋ، جەر قوي­ناۋىن كەشەندى زەرتتەۋ، ينفلياتسيا پروب­لەماسىن شەشۋ، اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ الەۋەتىن كوتەرىپ، ءونىم ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشىعا قاتىستى تۇيتكىلدى تۇيىندەردى تارقاتۋ، جايىلىمدى جەرگە قا­تىستى ىقپالدى ادامدار توڭى­رەگىندەگى احۋالدى رەتتەۋ، ۆەتە­­ريناريا جۇيەسىن رەفورمالاۋ، اگرار­لىق ساياساتتاعى ساباق­تاس­تىقتى ساقتاۋ، تسيفرلى تەحنولوگيانى دامىتۋ ەل دامۋىنىڭ وزەكتى ارناسىن قۇراپ، بايىپتى باعدارلار نەگىزىندە ءسوز ەتىلەدى. بۇل تۇستا، ءسوز جوق، «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» باس­تى ۇستانىمى نەگىزگى نازارعا الىن­عانىن ايتقان ءجون.

جاۋاپكەرشىلىك جۇگى بارشاعا ورتاق ەكەنىن ەسكە الساق، ءبىر عانا جايىلىمدىق جەر توڭىرەگىندەگى كەلەڭسىزدىك پەن قيسىنسىزدىق كوڭىلگە كولەڭكە تۇسىرەدى. قالىڭ كوپشىلىك كورىپ-ءبىلىپ ءجۇر. اق­پارات ايدىنىندا جەلدەي ەسىپ تۇرعانىن دا اركىم-اق بىلەدى. جەر مەملەكەت مەنشىگى ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ۇكىمەت قۇزىرىنىڭ ەكپىنى مەن پارمەنى وسى تۇستان كورىنەرى حاق. بيۋروكراتيزمگە بەل الدىرماي، ءتيىمدى شەشۋ – جۇرت تىلەۋى. جولداۋداعى جولداردى قايىرا ەسكە الساق: «جايىلىمدىق جەر­دى ءتيىمدى پايدالانۋ دا وتە ما­ڭىزدى. قازىر مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي ءجۇر. ويتكەنى مۇنداي القاپتاردى كەيبىر بەلگىلى ادامدار يەلەنىپ العان. ءتىپتى ونى ادام اياعى باس­پايتىنداي ەتىپ قورشاپ تاستاعان. اكىمدەر ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋ­راتىپ، ىقپالدى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ، بۇل ماسەلەنى شەشە الماي وتىر»، دەپ انىق ايتىلدى. وسىنداعى «...بەلگىلى، ىق­پالدى ادامدار» كىمدەر؟ قالىڭ بۇقاراعا اتى-ءجونى ايتىلىپ، اق­پارات قۇرالدارىنا ءتىزىمى جا­ريا­لانسا، قورشاۋ ەسىگى ايقارا اشىلار ما ەدى؟ بالكىم، ايىلىن جيىپ، اياعىن تارتار ما ەدى؟! «جەم­قورلىق – قوعامنىڭ قاس جاۋى» دەگەننەن دە الىستاي تۇسەر ەدىك-اۋ! «اۋىردىڭ ءۇستى، جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرەتىندەر سايابىر تابار، بالكىم؟! انىعىندا، ادال ەڭبەك ءمانى، جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ايقىندالار ەدى. «قىلمىس حرو­نيكاسى» حالىق ايناسىنان كورى­نەتىنى حاق. قىلمىس پەن جازا ايىر­­ماسى دا انىق-قانىق جۇرتقا جە­تەر. شىندىق شىراعى دا الىس-جاقىنعا تۇسەر ەدى. باستىسى، بي­لىك پەن حالىق اراسىندا بەرىك باي­­­لانىس ورنايدى. ءۇمىت پەن سە­نىم اياسى كەڭيدى. ەڭبەك پەن ومىر­گە قۇش­تارلىق تا ارتارى انىق.

ادام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى تۇسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى ىندەتپەن كۇرەس، ەكپە الۋ مانىنە كەڭ ورىن بەرىلەدى. ۇجىمدىق يممۋنيتەت سالاماتتى قوعام كور­سەتكىشى ەكەنىنە دەن قويىلىپ، ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلەدى. وسى­نىڭ نەگىزىندە فارماتسەۆتيكا ونەر­كاسىبىنە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ ءىسى كە­ڭىنەن قوزعالادى. حالىق قا­­عي­­داتىندا ايتىلعانىنداي: «دەنساۋلىق – زور بايلىق»، «ساق­تانساڭ – ساقتايمىن»، «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدە»، دەگەن تامسىلدەردە ايرىقشا ماڭىز-مانمەن قاتار، تەرەڭ سىرلار دا جاتقانى انىق.

ال «ساپالى ءبىلىم بەرۋ» باعىتىندا ەڭبەك نارىعىنا، پەداگوگيكا ماماندىقتارىنا ءمان بەرىلەدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قولجەتىمدى ءارى ينكليۋزيۆتى بولۋى نازارعا الىنادى. دارىندى بالالاردى قولداۋ، كونكۋرستان تىس گرانتتار ءبولۋ مەن اقشالاي سىياقى تولەۋ، بىلىكتى مامان مەن مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعىن جويۋ ءىسى نەگىزگى نازارعا الىنادى. وفلاين مەن ونلاين باعى­­تىن­­داعى ءبىلىم بەرى ءمانى ايقىن­دالادى. «بارماق باستى، كوز قىس­تى» سىندى قوعامعا جات تا تە­رىس ارەكەتتىڭ جولى كەسىلىپ، كوپ مۇد­دەسى، ورتاق مۇراتتار العا شىعا­دى. بۇل تۇستا عىلىمدى دامىتۋ ءىسى ماڭىزدى باسىمدىقتارعا يە بو­لادى. جەتەكشى عالىمدارعا تۇ­­راق­تى ءارى ەڭبەگىنە قاراي جالاقى تولەۋ، ىرگەلى عىلىممەن اي­نالى­ساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­­تي­تۋتتارىن قارجىلاندىرۋ ءتار­تىبى، گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەر­زىمىن ءۇش جىلدان بەس جىلعا ۇزارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ جايى كەڭىنەن قوزعالادى. ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنىڭ كەلەلى مىندەتتەرىنە ماڭىز بەرى­لەدى. بۇل، ءسوز جوق، ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرىپ، ونى دامىتۋ ىسىنە قوزعاۋ سالارى انىق. اقي­قاتىن ايتساق، ءبىلىم بەرۋ ىسىندە جەتىستىك تە، جەتىلدىرەتىن تۇس­تار دا جەتەرلىك. اسىرەسە پاندەميا كەزەڭىندە ءبىلىم سالاسى مەن ساپاسى تىم تومەندەگەنى ايقىن كورىندى. اۋىل مەن قالا اراسىنداعى ايىرماشىلىق ينتەرنەت جەلىسىنەن-اق تانىلدى. نەسىن جاسىرالىق، تسيفرلى تەحنولوگيا ششيفردان بىراق شىعاردى. جۇرت كوردى. كوپشىلىك كوندى. مۇنىڭ تىسىندا، ساپاسى تومەن وقۋ­لىقتار ءار كەز-اق ايتىلىپ كەلەدى. جاساندى ينتەللەكتىگە دەن قويىلدى. وقىتۋ ىسىندە جاق­سارتۋ مەن ساپاعا باسىمدىق بەرىل­دى. بىراق ۇستاز ورنىن الماس­تىرا المايتىنى جاسىرىن ەمەس. ۇستاز تۇلعاسى جاس ۇرپاق ەسىندە قالادى. ويتكەنى اتاقتى بريتاندىق شاحماتشى ۋيليام ارتۋر ۋورد ايت­قانداي: «جاي مۇعالىم حابار­لايدى. جاقسى مۇعالىم تۇسىن­دىرەدى. كەرەمەت مۇعالىم كور­سەتەدى. ۇلى مۇعالىم شابىتتاندىرادى». مۇنىڭ ءبىلىم بەرۋ ىسىند­­ە، عىلىم جۇيەسىندە ءجونى دە بولەك، ماڭىزى دا ايرىقشا.

بايقالاتىنى، پەداگوگيكا­لىق ماماندىقتى تاڭداپ، وقۋ­عا تۇس­كەندەردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. ۇس­تازدىق قىزمەتكە سۇرانىس جو­عارى. جاس مامان مەكتەپكە بارا باستادى. ەڭبەك نارىعى نازارعا الىندى. وقۋ باعدارلامالارىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنى كوپكە جەتتى. حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارى جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە قولداۋ ارتتى. كونكۋرستان تىس گرانتتار مەن ءبىر رەتتىك سىياقى بەلگىلەندى. ۇستازدارعا مورالدىق جانە ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ ءىسى ايقىندالدى. بۇل باعىتقا كەڭ ءورىس اشىپ، قولداعان ءجون.

ءبىلىم جولىنا ءتۇسىپ، عىلىم ىسىنە دەن قويعان جاس ۇرپاق ماقالا جازۋدا، ديسسەرتاتسيا دايىنداۋ­دا بىرقاتار كەدەرگىگە تاپ كەلە­دى. وتاندىق عىلىمي جۋرنالدار مازمۇنى تولىق بولعاندىق­تان، تاياۋ ۋاقىتتا قابىلداۋى قيىن. «جىرتقىش جۋرنالدار» (سكوپۋس­تىق ماقالا) ارانى اشىق بولعانىمەن، جاريالانۋىندا كۇماندى تۇستار مول. جاس عا­لىمدار شەتەلدىك باسىلىمدارعا جول­داعان ماقالالارىن (زەرتتەۋ جۇيەسىن) جىل قۇسىنداي كۇتەدى. جاريالانباي، جارامسىز، جۇتىلىپ كەتەتىندەرى قانشاما. ەڭبەگى مەن قارجىسى زايا كەتە­دى. ۋاقىت جاعىنان دا ۇتىلادى. ءومىر-تۇرمىستىڭ سالماعى دا يىقتارىنا تۇسەدى. ەرىكسىز، باسقا كاسىپكە بەت بۇرادى. وسى ورايدا ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىنە كەڭ ءورىس اشۋدىڭ تۋرا جولى – وتاندىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ تالاپ-ولشەمىن الەمدىك ستاندارتپەن سايكەستەندىرۋ. ناتيجەسىندە، جاس ۇرپاق عىلىمعا ەركىن كەلەدى. ءارى بولاشاققا بەك سەنىممەن قاراي­دى. ءبىلىم-عىلىم جولىن الاڭ­سىز جالعاستىرارى دا انىق.

 

راقىمجان تۇرىسبەك،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار