تەاتر • 21 قىركۇيەك، 2021

ۇلتتى ۇلىقتايتىن سۋرەتكەر

285 رەت كورسەتىلدى

كەيدە، قولىم ءبىر قالت ەتىپ بوساي قالعان ساتتەردە، تەاتردان نەمەسە تەلەديداردان كىسىنىڭ كوپتەن بەرى قالعىپ كەتكەن ويلارى مەن كەيبىر سەزىم كۇيلەرىن قوزعايتىن تارتىمدى سپەكتاكلدەر مەن كينوفيلمدەردى ىزدەپ ءجۇرىپ كورەتىنىم بار. وكىنىشكە قاراي، ونداي كلاسسيكالىق دۇنيەلەر كۇندە تۋا بەرمەيدى ەمەس پە، سوندىقتان دا مۇنداي باقىتتى ساتتەر قاي-قايسىمىزدىڭ دا باسىمىزدا كوپ ۇشىراسا قويمايدى.

وسى جۋىردا رەسپۋبليكالىق Abai TV تەلەارناسىنان سونداي سيرەك دۇ­نيەلەردىڭ ءبىرى، تالانتتى دراماتۋرگ، جازۋشى سە­رىك اسىلبەك ۇلىنىڭ ال­ما­تىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلت­تىق اكا­­دە­ميالىق دراما تەاترى ساح­نالا­عان «يمپەرياداعى» كەش» دەپ اتا­­­لا­تىن سپەكتاكلى كورسەتىلدى. ەڭ ال­دى­مەن بايقاعانىم، ايتۋلى، تاڭداۋ­لى مۋزىكالىق شىعارمالار­دىڭ ءوزى­­نىڭ ال­عاشقى اككوردتارىمەن-اق كىسى­نى باۋراپ، تارتىپ الا جونە­لەتى­نى سەكىلدى بۇل سپەكتاكل دە مەنى ال­عاشقى كادرلارىمەن، ساحنا­لىق كو­رىنىستەرىمەن-اق قىزىقتىرا باس­تادى.

كەيىنىرەك مۇنىڭ سىرى نە­دە دەپ ويلاپ كورسەم، بۇل سپەك­تاكل­­­دە شىنشىل، تالانتتى جا­زىل­عان پەسا اۆتورى مەن دا­رىن­­­دى رە­جيسسەردىڭ (سپەكتاكل رەجيس­سە­رى – قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى الما كا­كى­شەۆا) سۋ­رەتكەرلىك قولتاڭ­بالارىنىڭ جانە وسىلارمەن بىر­گە جاس­ۇلان بايسالبەكوۆ، نۇرجان بەك­سۇل­تانوۆا، دۋلىعا اقمولدا، جال­عاس تول­عانباي، گۇلنار جاقىپوۆا، انار بوكەنباي سە­كىلدى ت.ب. اكتەرلەر ويىن­دارىنىڭ ءبىر-بىرلەرىمەن تا­بيعي ۇيلەسىم تاپقان ءان­سامبلى بار ەكەن.

ەكىنشىدەن، سپەكتاكلدىڭ ومىر­لىك ما­­تەريالى بارىنشا شىنايى، سوندىق­تان ول كورەرمەندى قاپىسىز سەندىرەدى. ءوز باسىم ساحنادان كاسىبي اكتەرلەر­دىڭ ويىنىن ەمەس، ءوزىمىز تالاي كۋا بول­عان ءومىردىڭ شىنايى كورىنىستەرىن قايتا ءبىر تاماشالاپ وتىرعانداي كۇي كەشتىم. 

سپەكتاكلدە كۇنى كەشە عانا سو­تسيا­ليزم دەپ اتالاتىن قوعامدىق فورما­تسيادا ءومىر سۇرگەن قازىرگى قالالىق قا­­­­زاق­تاردىڭ كاپيتاليزم، نارىقتىق ەكو­­­­­نوميكا دەپ جۇرگەن مۇلدە جاڭا ەكو­­­­نوميكالىق، سايا­سي-الەۋمەتتىك قا­رىم-قاتىناستار جۇيەسىنە وتكەن كەزەڭ­دەگى سانا-سە­زىمدەرىندە، دۇنيەگە كوز­قا­­­راس­تا­رىندا بولعان پسيحولوگيالىق وز­­گە­­رىستەردىڭ ترانسفورماتسيالا­نۋى بەي­­­نەلەنەدى. وقيعا «يمپە­ريا» دەپ اتا­­لاتىن ءسان-سالتانا­تى كەلىسكەن زاما­ناۋي ­رەستوراندا وتەدى. ءبىر كەزدە ۋني­ۆەرسيتەتتە­گى ءبىر كافەدرادا بىرگە جۇمىس ىستە­گەن ءبىر توپ وقىتۋشى سوناۋ جىلدا­رى وزدەرىمەن قىزمەتتەس بولعان، ال بۇل كۇندەرى اتاعى مەن ابىرويى ءبىر با­سىنا جەتەرلىك ايگىلى كوممەرسانت، «يم­پەريا» رەستورانىنىڭ قوجايىنى ايدار سەيىتقالي ۇلىن تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاپ كەلەدى.

جانعا جايلى كەش. الماتى­نىڭ قاق تورىندە ورنالاسقان اتال­عان مەكەمەدە قوناقتارعا ارناپ استا-توك داستارقان جا­يىلعان. اق­جارما تىلەكتەر، ءبىر-ءبىرىن قات­تى ساعىنىسقان ءبىر كەزدەگى ارىپ­تەس دوستاردىڭ ادەتتەگى توست ۇس­تىن­دە ايتىل­عان ءتاتتى-ءتاتتى سۇيىس­پەنشىلىككە تولى لە­­بىزدەرى. وسى­لاردىڭ ءبارىن كورىپ وتىر­عان كو­رەر­مەن العاشىندا «شىركىن، توق­­شى­لىق، بايلىق دەگەن ادامدى قالاي با­قىتتى ەتەدى، سوندىقتان مىنا ءومىر وسى­نىسىمەن عانا ءساندى، وسىنىسىمەن عانا ءماندى ەكەن عوي» دەپ ىشتەي ەلتىپ وتىرادى.

الايدا بۇل سەزىم كوپكە ۇزاماي­دى. بىرنەشە ريۋمكا «اقاڭدى» ىش­تەرى­نە تاس­تاپ-تاستاپ العان كەيىپ­كەرلەرىمىز ءبى­رازدان كەيىن وزدەرىنىڭ شىن بەت-بەي­نەلەرىن اشا باستايدى. سويتسەك بۇ­گىندە كەمەلىنە كە­لىپ، ءتورت قۇبىلاسى تۇگەن­دەلگەن ايدار سەيىتقالي ۇلى بۇرىنعى قوڭ­تورعاي، جالاڭاياق ارىپتەستەرىن قازىر ىشتەي مەنسىنبەيدى ەكەن. ول ءبىر كەزدەرى ولاردى قۇرمەت تۇ­تىپ، سىيلاسا، ءدال قازىر ويتۋگە ونشا-مۇنشا قۇلقى جوق كورىنەدى، سوندىقتان دا ءىشىپ الىپ، ولارعا وكتەمدىگىن كورسەتۋدى دە وزىنە ەش­قانداي ارتىق سانامايدى ەندى.

بار پالە رەستوران قوجايى­نىنىڭ ء(ارتىس جاسۇلان بايسال­بەكوۆ) ءوزىن قۇت­تىقتاۋعا كەلگەن ءبىر كەزدەگى ءوزىنىڭ باس­تىعى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور سۇل­تانبەك ەرتۋعان ۇلىنىڭ (اكتەر جال­عاس تولعانباي) جانىنا ەرتىپ كەلگەن ناقسۇيەر سۇلۋ اسپيرانتكاسى گۇلدەنگە (اكتريسا انار بو­كەنباي) قىرىنداۋى­نان باستالادى. پروفەسسور العاشىندا مۇ­نى بايقاماعان، ەلەمەگەن بولادى. بى­راق ايدار سەيىتقالي ۇلىنىڭ ء«وز مەنشىگىنە» شىنداپ قول سالا باس­تاعانىنا انىق كوزى جەتكەننەن كە­يىن، قانشا ايتقانمەن ەركەك ەمەس پە، ول قاھارىنا مىنەدى. ءسويتىپ تىم ادەمى ءوتىپ جاتقان تۋعان كۇن كەشىنىڭ توپالاڭى شىعادى.

نەگىزى ادامداردىڭ شىنايى بەت-بەي­نەسى كوركەم شىعارمادا­عى كونفليكت، كول­ليزيا ءوزىنىڭ اپو­گەيىنە جەتكەندە اشى­لادى ەمەس پە، «يمپەرياداعى» كەش­تە» دە سولاي بولادى. ءبىر-بىرىمەن سال­­عى­لاسىپ، توبەلەسۋگە دەيىن بار­عان ايدار مەن پروفەسسور وسى سپەك­تاكلدە تەك وزدەرىنىڭ شىن بولمىستارىن عا­نا اشكەرەلەپ قويماي، وسى درامانىڭ باس­قا دا كەيىپكەرلەرىنىڭ پسيحولوگيالىق پورت­رەتتەرىن ءبىزدىڭ ءۇش ۇيىقتاساق تۇسى­مىزگە كىرمەگەن جاڭا ءبىر قىر­لارىنان اشۋ­عا ناعىز ءبىر تاپتىرمايتىن جارقىن مى­سالدار بولادى. ويتكەنى ەندى سپەك­تاكلدىڭ قالعان كەيىپكەرلەرىنىڭ وسى درا­مانىڭ باستى كەيىپكەرلەرى ايدار مەن سۇلتانبەكتىڭ قايسىسىنىڭ جاعىنا شىعارىن بىلمەي باستارى قاتادى.

شىنىندا دا اياقاستىنان ساح­نادا­عى سيتۋاتسيا ءجۇز سەكسەن گرا­دۋسقا بۇرى­لىپ، وتە كۇردەلەنىپ كە­تەدى. اسىرەسە اعا وقى­تۋشى توي­بولدىعا (اكتەر دۋلىعا اقمولدا) قيىن-اق! ول ءۇشىن «ولاي تارت­ساڭ – وگىز ولەدى، بىلاي تارتساڭ – اربا سى­نادىنىڭ» كەرى. ويتكەنى تويبولدى پرو­فەسسوردى تارك ەتىپ، ءبىر كەزدەگى قان­دى كويلەك دوسى، ونى بىلاي قويعان­دا، قايبىر جىلى اياقاستىنان ءىستى بولىپ قالعان تۋعان بالدىزىن سوتتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن جاعداي ايتىپ الدىنا بار­­عاندا سەيفىنەن سوزگە كەلمەستەن قا­رىزعا بۇعان ون مىڭ دوللاردى سۋىرىپ بەرە سالعان ايداردىڭ جاعىنا شىعايىن دەسە، الداعى بۇكىل قىزمەتتىك مان­سابى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى سۇل­تانبەك ەر­تۋ­عان ۇلىنا بايلاۋلى. ويتكەنى سۇل­تان­بەك تەك كافەدرا مەڭگەرۋشىسى عانا ەمەس، ۋني­ۆەر­سيتەتتەگى كانديداتتىق، دوك­­­­­­­تورلىق قورعايتىن ديسسەرتاتسيا­لىق ك­ە­­ڭەس­تىڭ بىلدەي توراعاسى. سون­دىق­تان كە­­زىندە «جەتىسۋدا كەڭەس وكىمەتىن ور­نا­تۋداعى كوممۋنيس­تىك پارتيا­نىڭ ءرولى» اتتى كاندي­دات­تىق ديس­سەرتاتسياسىن ەن­دى انە-مىنە قور­عايىن دەپ تۇرعاندا، قاساقا­نا تاپ سونى كۇتىپ تۇرعانداي سول كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ ءوزى 1991 جىلى اياق­استى­نان تىراڭ اسىپ، قۇلاپ قال­ع­اندىقتان ديسسەرتاتسياسىنىڭ ال­عاشقى تاقىرىبى وزەكتىلىگىن جو­عالتىپ، سول سەبەپتى ەندى قازىر «الاش» ۇلتتىق-دەموكراتيا­لىق پار­تياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە كوشكەن تويبولدىنىڭ پروفەسسوردان سىرت اينا­لۋعا ەش مۇمكىندىگى جوق ەدى.

وسىلايشا، ەكى لاپىلداپ جان­­عان وت­تىڭ ورتاسىندا قال­عان اعا وقىتۋشى ەندى جانىن شۇ­­بە­رەككە ءتۇيىپ، وسى كەش­تىڭ ەكى باس­تى گەرويىنىڭ ءبىرى جوقتا ەكىن­­­شى­سىنىڭ، ەكىنشىسى جوقتا ءبىرىن­شى­س­ى­نىڭ ءسوز­ىن سويلەگەنسىپ، ابدەن اۋرەگە تۇسەدى. سپەك­تاكلدە وسى ءبىر توسىن تۇرمىستىق كولليزيانى اكتەر دۋلىعا اقمولدا شى­را­يىن شىعارىپ، كەرەمەت بەينەلەپ بە­رەدى. دەگەنمەن «وتىرىكتىڭ قۇي­­رىعى ءبىر-اق تۇ­تام» دەمەكشى، توي­بولدىنىڭ بۇل ەكىجۇزدى ويى­نى ايدارعا دا، سۇلتانبەك ەر­تۋ­عان ۇلىنا دا كوپ ۇزاماي اشكەرە بولىپ قالادى. ءسويتىپ اعا وقىتۋ­شى بايعۇس وسى كەشتە اياقاستىنان تۇ­تانعان كونفليكتىنىڭ ەڭ باستى قۇربانىنا اينالادى.

ءيا، بۇل كەشتە بۇدان باسقا دا ادامزات تىرشىلىگىنىڭ تالاي قۇ­پياسى اشىلادى. سويتسەك سىرت كوزگە ءتورت قۇبىلاسى تۇ­گەل، ادەمى، جايساڭ جۇپ بولىپ كورىنەتىن ايدار سەيىتقالي ۇلى مەن ونىڭ زايى­­بى ۇلجالعاستىڭ (اكتريسا نۇرجان بەك­سۇل­تانوۆا) ارالارى دا شىن مانىندە يت پەن مىسىقتاي بولىپ شىعادى. سونىڭ بۇل­تارتپاس دالەلىندەي سپەكتاكلدىڭ في­نا­لىندا ۇلجالعاس ۋداي ماس بولىپ، رەس­توراندا ۇيىقتاپ قالعان كۇيەۋىن جالعىز تاستاپ، كوڭىلدەس جىگىتىنىڭ ىستىق قۇشاعىمەن تابىسۋ ءۇشىن ءتۇن جارىمىندا تۇنگى كلۋبقا تارتادى.

سپەكتاكلدى كورگەن كۇننىڭ ەر­تەڭىنە مەن ادەيى سالىستىرۋ ءۇشىن «يمپەريا­دا­عى» كەشتىڭ» قاعازعا باسىلعان تۇپنۇس­قا ماتىنىمەن دە تانىسىپ شىقتىم. ءيا، ءبارى ءدال سول سپەكتاكلدەگىدەي; سول كو­­رىنىستەر، كەيىپكەرلەر ايتاتىن سول سوز­دەر، ادامدار اراسىن­دا بو­لاتىن سول تۇر­مىستىق، الەۋ­مەت­تىك، پسيحولوگيالىق قاي­شى­لىق­تار، كۇندەلىكتى ومىردەگى كول­لي­­زيالار. شىنىندا دا، كىتاپ بەتى­مەن سا­ناعاندا قىرىق ەكى بەتتەن تۇراتىن دراماعا ادامداردىڭ اراسىنداعى پەن­دەلىك باسەكەگە، ماقتانگەرشىلىككە، قاي­شىلىققا تولى ءبىزدىڭ قازىرگى جاڭا زا­ما­نىمىزدىڭ تالاي شىندىعى سىيىپ كەتكەن ەكەن جانە ءبىر بايقاعانىم، اتال­عان ادەبي تۋىندىنى وقىپ وتىر­­عاندا ەشقانداي ءبىر اۆتورلىق پو­زيتسيا بايقالمايدى. بەينە ءبىر پەسادا سۋ­رەتتەلەتىن ءومىر كورى­نىستەرىن بىرەۋ قو­لىنا قالام الىپ جازىپ شىقپاعانداي، بەي­نە ءبىر ونداعى وقيعالار ەشكىمنىڭ قا­تىسۋىنان تىس ءومىردىڭ وزىندەگىدەي وبەك­تيۆتى تۇردە ءجۇرىپ جاتقانداي. مەنىڭشە، جازۋشى، دراماتۋرگ س.اسىل­بەك ۇلى شى­عارمالارىنىڭ وسى ءبىر سيپاتى اتال­عان اۆتور تا­لان­تىنىڭ ەڭ باستى داۋسىز دالەلى، ايقىن كورسەتكىشى بولسا كەرەك.

تالداپ، تولعاپ جازاتىن درا­ماتۋرگ س.اسىلبەك ۇلىنىڭ قالا­مىنان وسى كەز­گە دەيىن «رابيعا­نىڭ ماحابباتى»، «جەل­­توقسان جەلى»، «كۇزگى رومانس»، «يم­­پەرياداعى» كەش»، «قازاقشا اشىلىپ سايراۋ» دەپ اتالاتىن بەس ايتۋلى درا­­ما­لىق شىعارما، ياعني پەسا دۇ­نيە­گە كەلىپتى. ولاردىڭ ەڭ سوڭعىسىنان باس­قاسى قازاق جانە قىرعىز ۇلت­تىق اكا­دەميالىق تەاترلارىنىڭ، سونداي-اق كەي­بىر وبلىستىق دراما تەاترلارىنىڭ ساح­نالارىندا تابىسپەن قويىلىپ ءجۇر. سونىڭ دالەلى رەتىندە ايتا كەتەيىك، ونىڭ «جەلتوقسان جەلى» پەساسى بو­يىنشا قويىلعان سپەكتاكلىنە (رە­­جيسسەرى – قا­زاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مۇرات اح­مانوۆ) 1998 جىلى تاراز قا­لا­­سىندا وتكەن VI رەسپۋبليكالىق ­تەاتر فەستيۆالىندە وسى زامان شىن­دىعىن شى­نايى بەينەلەگەنى ءۇشىن باس جۇلدە بەرىلسە، «كۇزگى رومانس» اتتى دراما­سى 2005 جى­لى قازاقستان ۇلتتىق كىتاپحا­ناسى مەن «سامسۋنگ ەلەكترونيكس» كور­پوراتسياسى بىرىگىپ وتكىزگەن رەس­پۋبليكالىق ادەبي كونكۋرستىڭ گران-ءپريىن يەلەندى. سونىمەن قاتار ءبىز جوعارىدا تالداپ، تارا­زىلاعان «يمپەرياداعى» كەش» قو­يىلىمى اقتوبەدە وتكەن XXI رەس­پۋب­­ليكالىق تەاتر فەستيۆالىنىڭ باس جۇل­دەگەرى بولسا، اتالعان اۆتور­دىڭ «قازاقشا اشىلىپ سايراۋ» اتتى پەساسى 2017 جىلى «رۋح» حالىقارالىق ادەبي كونكۋرسىن­دا «ۇزدىك درامالىق شىعارما» اتالىمى بويىنشا باس جۇلدەگەر اتاندى.

القيسسا، ءسوزدىڭ سوڭىنا قاراي س.اسىل­­بەك ۇلىنىڭ پروزالىق شى­عار­­ما­­لارىنا دا ازعانتاي بولسا دا توقتالا كەت­­پەسەك، بۇل اقيقاتقا جا­سالعان ۇلكەن قيا­نات بولار ەدى. سەبەبى ءبىز بۇل اۆتوردى ءاۋ باستا بو­لاشاعىنان ۇل­كەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن دارىندى پروزا­شى رەتىندە تانىعان بولاتىنبىز. ونىڭ «وتتان دا ىستىق ءومىر» (كەيىن بۇل شى­­­عار­مانىڭ اتاۋى «قالقاش» دەپ وز­گەر­تىلىپتى)، «جەزكيىك» دەپ اتالاتىن پو­ۆەستەرى 1970-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1980-جىلداردىڭ باسىندا «جالىن» باسپاسى مەن وسى اتتاس ادەبي الماناحتىڭ جاس­وس­پىرىمدەر ءومىرىن بەينەلەيتىن ۇز­دىك ادەبي شىعارمالارعا ارنالعان رەس­پۋبليكالىق كونكۋرسىندا قا­تارىنان ەكى مارتە بايگە الىپ، ادەبي قاۋىمدى ءبىر ەلەڭ ەتكىزگەنى ءالى ەسىمىزدە. سودان بەرى بۇل جازۋ­شىنىڭ قالامىنان وتىزدان استام اڭگىمە مەن سەگىز پوۆەست دۇ­نيەگە كەلىپتى. ولاردىڭ اراسىندا جا­ڭا­عىداي رەسپۋبليكالىق قانا ەمەس، حالىق­ارالىق كونكۋرستا جۇل­دە العانى دا بار. مىسالى، سە­رىك­تىڭ ەڭ تاڭداۋلى پروزالىق شىعار­مالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «بوتەننىڭ تويى» اڭگىمەسى 2016 جىلدىڭ 25-28 قاراشاسى ارا­لىعىندا وت­كەن الەمنىڭ 43 ەلىنەن 1400 شىعارما كەلىپ تۇسكەن Open Eurazian literature festival book forum – 2016 حالىقارالىق ادە­بيەت فەستيۆالىندە «كوركەم شى­عارما» اتالىمى بويىنشا لاۋرەات اتان­دى. بۇل بايقاۋدى ەۋرازيالىق شىعار­ماشىلىق وداق (لوندون) پەن بريتاندىق Hertfordshire Press باسپا ورتالىعى ۇيىمداستىرعان بولاتىن.

س.اسىلبەك ۇلىنىڭ پروزالىق شىعار­مالارىندا قازىرگى قازاق قوعامىندا ورىن الىپ وتىرعان تالاي الەۋمەتتىك، پسي­حولوگيالىق قايشىلىقتار، ۇلكەن اۋقىمدى ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرى قوز­عا­لادى. جالپى، وتكەنگە كوز جۇگىرت­سەك، ادامزات تاريحىندا بۇگىنگە دەيىن ەش­قانداي باس قاتىرار پروبلەماسىز بىر­دە-ءبىر قوعام بولماعان ەكەن. سونداي قوعامداردىڭ ءبىرى قازىرگى قازاق قوعامىن­دا دا، قۇدايعا شۇكىر، ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تالاي ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىنە، ءسىرا، ەشكىم كۇمان كەلتىرە قويماس.

سوتسيۋمنىڭ وسىنداي جان جا­رالارى، ال كوركەم ادەبيەت دە­گەنىمىزدىڭ ءوزى ادامنىڭ، قوعامنىڭ جان جاراسىن كورسەتپەي مە، ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان سۋ­رەتكەردىڭ نازارىنان تىس قال­ماپتى. ماسەلەن، ول ءوزىنىڭ سوناۋ 1987 جىلى جا­زىلعان اتاقتى «رابيعانىڭ ماحابباتى» پوۆەسىندە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد پروبلەماسىن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىنان العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرسە، «شەر تارقاتۋ» اڭ­گىمەسى مەن «اق قارعا» (ال­عاش­قى اتاۋى – «التىباقان») پو­ۆە­سىندە پوستيندۋستريالدىق قو­عام ادامدارى­­نىڭ باسىنداعى جال­عىزدىقتى كوركەم­ونەر­دىڭ زاڭ­دى­لىقتارى، ەرەكشەلىكتەرى تۇر­عىسىنان ينتەرپرەتاتسيالايدى. ءسوي­­تىپ وقىرمانداردىڭ نازارىن قا­زىرگى زامان ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ تۇرعان ال­گىندەي ماسەلەلەرگە اۋدارادى جانە مۇن­داي رۋحاني كۇيزەلىستەردىڭ قانداي الەۋمەتتىك، ساياسي، پسيحولوگيالىق سەبەپ­تەردەن تۋىنداپ جاتقانىن ءوز شىعار­مالارىنداعى قاھارمانداردىڭ تاع­دىرلارى ارقىلى استارلاپ جەت­كىزەدى.

تاعى ءبىر ايتپاي كەتۋگە بول­ماي­تىن جايت، سەرىك – ءبىزدىڭ ۇلت­تىق ادەبيەتىمىز­دە قازاق جاس­تا­رى وبرازدارىنىڭ ۇل­كەن كور­كەم گالەرەياسىن جاساعان ساناۋ­­لى سۋرەتكەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى. ولار­دىڭ اراسىندا قاراپايىم مەكتەپ وقۋشىسى­نان باستاپ، جاس جۇ­مىسشىلار مەن مال­شى­لار­عا، ابيتۋريەنتتەر مەن ستۋدەنتتەرگە، اسپيرانتتارعا دەيىنگى بۇ­گىنگى جاس قاۋىمنىڭ سان الۋان الەۋ­مەتتىك توپ­تارىنىڭ كوركەم بەي­نەلەرى بار. وسى اتال­عان شىعار­مالاردىڭ تابيعاتىن تاپ باسىپ، تانىپ تالداعان بەلگىلى ادە­بيەت زەرتتەۋشىسى، فيلولوگيا عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى قانيپاش ما­­دى­­باەۆا بۇل حاقىندا بىلاي دەي­دى: «سە­رىك اسىلبەك ۇلى – قازاق حال­قىنىڭ اڭگى­مەشىلدىك ءداستۇرىن الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق ۇردىستەرىمەن ۇشتاستىرا بىلگەن شەبەر جازۋشى. ونىڭ كوپشىلىك تۋىندىلارى جاس ادامنىڭ البىرت ءبىر كەزەڭدەرىندەگى ايلى تۇن­دەگى، بەيۋاقىت ىمىرتتاعى العاشقى ماحاببات اڭسارىنا، سەزىم­تال جۇرەگىنىڭ الىپ-ۇشىپ ءبىر تىن­باي سالعان انىنە بوگىپ تۇ­رادى. سەرىك­تىڭ «مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشى»، «ۇلكەن قالا­داعى كىشكەنتاي وقيعا»، «سارىقىز»، «قارا­شاداعى ۇيلەنۋ تويى»، «تۇنگى قالا­نىڭ ءانى»، «ەح، روسسيا!..»، ت.ب. اڭگىمە­لە­رىندە بوزبالا جىگىت پەن بوي­جەتكەن قىزداردىڭ اسىق كوڭىلدەرى ­مەن ­اياۋلى سەزىمدەرى تۇنىپ تۇر». مە­­نىڭ جازۋشى اڭگىمەلەرىنىڭ ەرەكشە-­­
لىگىن ءدال بەينەلەگەن وسى پىكىرگە كوپ الىپ-قوسارىم جوق.

ەندى جوعارىدا ايتىلعان جايلاردى تۇيىندەي كەلە، ءسوز سوڭىن جازۋشى س.اسىلبەك ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ويىمەن قورىتىندىلاسام دەي­مىن. ول ءوزىنىڭ باستاۋلارىن سوناۋ ەرتە زاماندارداعى ميفتەردەن، ەرتەگىلەردەن، اڭىزداردان، اۋىزەكى اڭگىمەلەردەن، ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، حالىق پروزاسىنان الاتىن قازاق پوۆەسىنىڭ ءجۇز جىلدان استام دامۋ تاريحىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتە­گەن عىلىمي ەڭبەگىندە: «سۋرەتكەر­دىڭ ءبىر بويىندا ءتۋابىتتى دارىنمەن قوسا جازۋشىلىق شەبەر­لىك، ەلىن شىن سۇيگەن ازاماتقا ءتان ۇلكەن جۇرەك توعىسقاندا عانا، ءسوز جوق، ول حالىق جۇرەگىنەن بە­رىك ورىن العان ۇلكەن تۇلعاعا اينالماق. مۇنداي سۋرەتكەرلەر – بۇكىل قوعامنىڭ، ۇلتتىڭ، قالا بەردى ادامزاتتىڭ ىرىسى، يگىلى­گى، ويتكەنى ولار وزدەرىنىڭ ولمەس شى­عارمالارى ارقىلى قوعام­نىڭ، ۇلتتىڭ وزدەرىن وزدەرىنە تانىتادى. ەندەشە ولاردىڭ ابزال ەسىم­­دەرىن، باعا جەتپەس قۇندى تۋىن­­دىلارىن ۇلت، قالا بەردى ادام­­زات يگىلىگى ءۇشىن كىر شالدىرماي ساقتاۋىمىز ءلازىم. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن، جويىلىپ بارا جاتقان سيرەك وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلاردى قامقورلىعىمىز­عا العانىمىز سەكىلدى ولاردى دا قور­عاۋىمىز قاجەت. ويتكەنى وسىم­دىكتەر مەن جان-جانۋارلاردىڭ تۇر­­لەرى جويىلعان سايىن تابي­عات بالانسى، ال سۋرەتكەرلەر مەن ولار­دىڭ شىعار­مالارى ازاي­عان سايىن ادامزات قوعا­مىنىڭ يما­ني-ادامگەرشىلىك احۋالى بۇزى­لادى»، دەيدى.

كوركەم ادەبيەتتىڭ ادامزات ومىرىنەن الاتىن ورنى مەن اتقا­راتىن قاسيەتتى قىزمەتىن بۇدان ارتىق ءدال انىقتاپ بەرۋ قيىنداۋ سوعۋى مۇمكىن.

 

باقتيار سمانوۆ،

ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار